Қазақстан Республикасы Көлік кодексінің жобасы туралы

Жаңа

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 27 қыркүйектегі N 927 Қаулысы

       Ескерту. Заңның жобасы Қазақстан Республикасының Парламентiнен кері қайтарып алынды - ҚР Үкіметінің 2008.06.05. N  538  Қаулысымен.

      Қазақстан Республикасының Үкiметi  ҚАУЛЫ ЕТЕДI:
      Қазақстан Республикасы Көлiк кодексiнiң жобасы Қазақстан Республикасының Парламентi Мәжiлiсiнiң қарауына енгiзiлсiн.

      Қазақстан Республикасының
      Премьер-Министрі

Жоба

Қазақстан Республикасының Көлiк кодексi

      Осы Кодекс Қазақстан Республикасындағы көлiк саласындағы қоғамдық қатынастардың құқықтық, экономикалық және ұйымдастырушылық негіздерiн реттейдi.

ЖАЛПЫ БӨЛIМ

1-Бөлiм. Жалпы ережелер

      1-тарау. Көлiктiк қызметтiң негiздерi

      1-бап. Осы Кодексте пайдаланылатын негiзгi ұғымдар

      1. Көлiк және коммуникациялар саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      1) акт - тасымалдарды жүзеге асыру кезiнде тiкелей аралас тасымалдау операторының, тасымалдаушының, жөнелтушiнiң, алушының мүлiктiк жауапкершiлiгiнен негіз бола алатын жағдайларды куәландыратын құжат (коммерциялық акт, жалпы нысандағы акт, өзге акт);
      2) аялдама - көлiк құралының қозғалысын 5 минутқа дейiн және егер бұл көлiк құралына жолаушыларды отырғызу мен (немесе) түсiру үшiн және (немесе) жүк тиеу мен (немесе) түсiру үшiн қажет болса одан артық уақытқа әдейi тоқтату;
      3) арнайы көлiк құралы - әртүрлi, негiзiнен көлiктiк емес жұмыстарды орындауға арналған көлiк құралы;
      4) әскери тасымалдар - темiр жол, автомобиль, теңiз, iшкi су және әуе көлiктерiмен әскери бөлiмшелердi, мекемелердi, әскери командаларды, жекелеген әскери жолаушылар мен әскери жүктердi тасымалдау;
      5) әлеуметтiк маңызды қатынастар - әлеуметтiк маңыздылығын былайша анықталатын қатынастар:
      а) облысаралықта - Қазақстан Республикасының Үкiметi;
      б) облысiшiлiк, қалалық және қаламаңындықта - облыстардың (республикалық маңызы бар қалаларда, астанад) және аудандарда (облыстық маңызы бар қалаларда) жергiлiктi өкiлеттi және атқарушы органдар;
      6) багаж - Жолаушылар мен багаж тасымалы ережелерiне сәйкес буылып-түйiлген және көлiк құралының арнайы бейiмделген бөлiмшесiнде және/немесе осы көлiк құралы үшiн белгiленген арнайы бейiмделген көлiкте тасымалданатын жолаушы мүлкi;
      7) бақылаулық қарап тексеру - навигация кезеңiнде инспекциялау кезiнде кеменi қарап тексеру;
      8) жүк - Жүк тасымалы ережелерiне сәйкес көлiктiң белгiлi бiр түрi үшiн белгiленген көлiк құралында тасымалданатын жолаушы мүлкi;
      9) жүк жөнелтушi - оның атынан жүк жөнелту ресiмделетiн, тасымалдау құжаттарында көрсетiлген жеке немесе заңды тұлға;
      10) жүк алушы - тасымалдау құжаттарында көрсетiлген және тасымалдау шарты негiзiнде немесе өзге заңды негiздерде жүктi алуға уәкiлеттi жеке немесе заңды тұлға;
      11) жолаушылар мен багажды тапсырыстық тасымалдаулар жолаушыларды жұмыс, оқу орындарына немесе басқа мақсаттар үшiн алдын ала келiсiлген маршруттар, қозғалыс кестелерi бойынша немесе жолаушыларды тиеу мен түсiрудiң бастапқы және соңғы пункттерi белгiленген белгiлi бiр аралықта тасымалдау шартының негiзiнде тасымалдаушылар жүзеге асыратын жолаушылардың жекелеген топтарын тасымалдау;
      12) жолаушы - тасымалдаушымен ауызша немесе жазбаша нысанда тасымалдау шартын жасасқан жеке тұлға;
      13) жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалы - әлеуметтiк мұқтаждықтар үшiн арналған көлiк құралымен жолаушыларды, багажды (жүк-багажды) тұрақты тасымалдау;
      14) жылжымалы құрам - жолаушыларды, багажды, жүктi, жүк-багажды және почталық жөнелтiлiмдердi тасымалдауға арналған тартқыш, өздiгiнен жүретiн және өзге механикалық құралдар;
      15) жолаушылар мен багажды тұрақты тасымалдау - тасымалдаушылар алдын ала келiсiлген жол жүру маршруттары, бастапқы және соңғы пункттерi, жолаушылар отырғызу және түсiру пункттерi белгiленген қозғалыс кестелерi бойынша жүзеге асыратын тасымалдар;
      16) жүктердi арнайы тасымалдау - мемлекет қажеттерiне арналған жүктердi тасымалдау;
      17) жалпы қолданыстағы көлiк - жария шарт негiзiнде, яғни кез келген жеке немесе заңды тұлғаның өтiнiшi бойынша реттелетiн немесе хабарланған тарифтер бойынша жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктердi тасымалдауды орындау үшiн пайдаланылатын көлiк;
      18) жолаушылар мен багажды туристiк тасымалдау - алдын ала келiсiлген жол жүру маршруты бойынша туристiк жолдамалары бар белгiлi бiр адамдар тобын тасымалдау үшiн туристiк фирмалармен келiсiм бойынша тасымалдаушылар жүзеге асыратын тасымалдар;
      19) жалдау ақысы (фрахт) - жалдау шарты бойынша алынатын ақы;
      20) жалдаушы (фрахтователь) - бiр немесе бiрнеше рейсте жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктi және почталық жөнелтiлiмдердi тасымалдау үшiн бiр немесе бiрнеше көлiк құралының толық сыйымдылығын немесе сыйымдылығының бiр бөлiгiн ақысын алып жалға беруге тасымалдаушымен жалдау шартын (чартер) жасасқан жеке немесе заңды тұлға;
      21) жалданушы (фрахтовщик) - бiр немесе бiрнеше рейсте жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктi және почталық жөнелтiлiмдердi тасымалдау үшiн бiр немесе бiрнеше көлiк құралының толық сыйымдылығын немесе сыйымдылығының бiр бөлiгiн ақысын алып екiншi жаққа беруге жалдау шартын (чартер) жасасқан жеке немесе заңды тұлға;
      22) жолаушылар мен багажды экскурсиялық тасымалдау - алдын ала келiсiлген маршруттар бойынша жергiлiктi жердiң көрiктi орындарымен таныстыру үшiн жеткiзу мақсатында жолаушылардың белгiлi бiр тобын тасымалдауды тасымалдаушылар жүзеге асыратын тасымалдар;
      23) инспекциялау - адамдардың өмiрiнiң қауiпсiздiгiн, қоршаған ортаны қорғауды және көлiк қызметiн қамтамасыз етуге бағытталған Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасының, Қазақстан Республикасы көлiк және коммуникациялар саласындағы халықаралық шарттарының талаптарының сақталуын тексеру;
      24) коносамент - тасымалдаушы жөнелтушiге беретiн және жүктiң тасымалдауға қабылданғанын куәландыратын құжат;
      25) клиент - шарттық негiзде көлiктi және (немесе) көлiк инфрақұрылымы объектiсiн пайдаланатын жеке немесе заңды тұлға;
      26) контейнер - жүктердi тасымалдауға арналған көп рет
пайдаланылатын әмбебап көлiк жабдығы;
      27) көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылау - жеке және заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасының көлiк туралы заңнамасын сақтауларын тексеру мақсатында уәкiлеттi орган өзiнiң шегiнде жүргізетiн iс-шаралардың жиынтығы;
      28) куәландыру - арнайы аспаптар мен құрал саймандарды пайдалану жолымен көлiк құралын оның Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген талаптарға, соның iшiнде техникалық регламенттерге сәйкестiгiн тексеру;
      29) көлiк - темiр жол, автомобиль, теңiз, iшкi су, әуе, қалалық электр, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан магистральдық құбыр көлiгi;
      30) көлiк коммуникациялары (бұдан әрi - коммуникациялар) - автомобиль жолдарының, әуе жолдарының, темiр жол, теңiз және iшкi су жолдарының, жол айырымдары мен жол өткелдерiнiң жиынтығы;
      31) көлiк инфрақұрылымы - көлiк коммуникацияларының, порттардың және жағалық құрылыстардың, көлiк құралдарына, жолаушыларға, жүктерге (жүк-багажға) қызмет көрсету объектiлерiнiң, көлiктiң жұмысын және вокзалдардың, станциялардың, қойма жайлары мен аумақтарының, санитарлық-қорғау және күзет аймақтарының, сондай-ақ аталған объектiлерге бекiтiлген жерлердiң ондағы жылжымайтын мүлiк объектiлерiнiң, мемлекеттiк шекара арқылы өткiзу пункттерiнiң ғимараттары мен құрылыстарының, қалалық электр көлiгi электр желiлерiнiң функционалдық қызметiн инженерлiк қамтамасыз етудiң жиынтығы;
      32) көлiк жүкқағазы - жүктердi тасымалдау кезiнде ресiмделетiн тасымалдау құжаты;
      33) көлiк ұйымы - жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктердi және почталық жөнелтiлiмдердi тасымалдау және қызмет көрсету, көлiк құралдарын сақтау, техникалық қызмет көрсету және жөндеудi жүзеге асыру жөнiндегi шаруашылық-коммерциялық қызметпен айналысатын заңды тұлға;
      34) көлiк құралы - қандай да бiр көлiктiң жылжымалы құрамының бiрлiгi;
      35) көлiк және коммуникациялар саласындағы уәкiлеттi орган (бұдан әрi - уәкiлетті орган) - көлiк саласындағы мемлекеттiк саясаттың iске асырылуын, көлiк қызметiне мемлекеттiк бақылау мен қадағалауды, үйлестiру мен реттеудi жүзеге асыратын мемлекеттiк орган;
      36) қозғалыс қауiпсiздiгi - азаматтардың өмiрi мен денсаулығын қорғауға, қоршаған ортаны күзетуге, тасымалдау процесiне қатысушылардың авариясыз жұмысына, көлiк құралдары мен көлiк инфрақұрылымын ақаусыз күтiп ұстауға бағытталған ұйымдастырушылық және техникалық iс-шаралар кешенi;
      37) қарап тексеру - уәкiлеттi органның объектiнi оның қауiпсiз пайдалануды қамтамасыз етуге бағытталған Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкестiгiне тексеруi;
      38) қауiптi жүк - өзiне тән қасиеттерiне қарай тасымалдау, тиеу-түсiру жұмыстарын жүргізу және сақтау кезiнде техникалық құралдардың, қондырғылардың, ғимараттар мен құрылыстардың жарылысына, өртенуiне немесе зақымдануына, сондай-ақ адамдардың, жануарлардың мерт болуына, жарақаттануына немесе ауыруына, қоршаған ортаға зиян келтiруге себеп болуы мүмкiн жүк;
      39) қатынас - жөнелтетiн және баратын пункттерi арасында жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктердi және почталық жөнелтiмдердi көлiк құралымен тасымалдау, оның мына түрлерi:
      а) халықаралық - Қазақстан Республикасы мен шет мемлекеттер арасында және (немесе) Қазақстан Республикасы арқылы транзитпен тасымалдау;
      б) облысаралық - Қазақстан Республикасының әртүрлi облыстарында орналасқан жөнелтетiн және баратын пункттерi арасындағы тасымалдау;
      в) облысiшiлiк - бiр облыстың шегiндегi елдi мекендер арасындағы тасымалдау;
      г) қалалық - қала (аудан) шегiндегi тасымалдау;
      д) қаламаңындық - қаламаңындық аймақтағы тасымалдау;
      е) тiкелей аралас қатынас - бiрыңғай көлiк құжаты бойынша әртүрлi көлiк түрiмен тасымалдау;
      40) қол жүгi - салмақ және көлем өлшемдерi Көлiктiң осы түрiмен жолаушылар және багаж тасымалдау ережелерiнде белгiленген талаптарға сәйкес келетiн, жолаушының көлiк құралында тасымалдайтын жеке заттары;
      41) литерлiк мәртебе - күзетiлетiн тұлғаларды тасымалдау кезiнде әуе, темiр жол, теңiз, iшкi су көлiгi құралдарына, сондай-ақ олардың жүру маршруттарына (рейстерiне) берiлетiн мәртебе;
      42) маршрут - тасымалдауды ұйымдастыру процесiнде белгiленген жөнелтетiн және баратын пункттерi арасындағы көлiк құралының жүру жолы;
      43) мамандандырылған көлiк құралы - жүктердiң белгiлi бiр түрлерiн тасымалдауға арналған көлiк құралы;
      44) отандық тасымалдаушы - Қазақстан Республикасында тiркелген, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тасымалдауға рұқсат етiлген тасымалдаушы;
      45) орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеу - жолаушыларды, багажды, жүктi (жүк-багажды) тасымалдау сапасына бақылау жасаудың орындалуын қамтамасыз ету жөнiндегі шаралар кешенi;
      46) рейс - белгiлi бiр уақыт аралығында географиялық пункттер немесе аудандар арасында жолаушыларды, багажды (жүк-багажды) тасымалдаудың көлiктiк процесi;
      47) тасымалдау - көлiктiң сәйкес түрiмен жолаушыларды, багажды тасымалдау жөнiндегi жеке және заңды тұлғалардың қызметi;
      48) тасымалдау процесi - тасымалдауларды жүзеге асыру кезiнде орындалатын ұйымдастырушылық және технологиялық тұрғыдан өзара байланысты iс-әрекеттер мен операциялар жиынтығы;
      49) тасымалдау құжаттары - ресiмделуi арқылы тасымалдау шарттары жасалатын құжаттар (жол жүру құжаттары (билет, жолдама), багаж бен жүк-багаж квитанциясы, темiр жол көлiгi және тауарлық-көлiктiк жүкқұжаттары, жол парағы, теңiз жол парағы, коносамент және чартер, тiкелей аралас тасымалдау құжаты);
      50) тасымалдаушы - меншiк құқығымен немесе өзге заңды негiздерде көлiк құралын иеленушi және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тасымалдарды жүзеге асыруға құқығы бар жеке немесе заңды тұлға;
      51) тасымалдау ережелерi - тасымалдауды жүзеге асыру кезiнде және барлық тасымалдау процесiне қатысушылардың өзара iс-әрекетiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлер;
      52) тiркеме - қозғалтқышпен жабдықталмаған және механикалық көлiк құралымен құрамда қозғалысқа арналған көлiк құралы. Термин сондай-ақ жартылай тiркеме мен тiркеме-ұзартылмаға да тарайды;
      53) тексеру - осы Кодекске сәйкес көлiк және коммуникациялар саласында бақылау функцияларын жүзеге асыратын органдардың Қазақстан Республикасының көлiк туралы заңнамасын шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң сақтауларын анықтау мақсатында жасайтын iс-әрекетi;
      54) тез бұзылатын багаж (жүк-багаж), жүк - жарамдылық мерзiмi шектеулi және тасымалдау мен сақтаудың ерекше жағдайын талап ететiн багаж (жүк-багаж), жүк;
      55) тасымалдануға болатын мерзiм - без бүлiнетiн багаждың (жүк-багаждың), жүктiң сертификатта (сапалық куәлiкте) көрсетiлген деректер негiзiнде алынып, жолда болуының барынша шектi мерзiмi;
      56) техникалық пайдалану - көлiк құралдарын қауiпсiз пайдалануды ұйымдастыру мен қамтамасыз етуге бағытталған техникалық әсер ету (диагностикалау, техникалық қызмет көрсету жөндеу) iс-шараларының кешенi;
      57) тасымалдау - багажды (жүк-багажды), жүктердi жөнелту пунктiнен жеткiзу пунктiне орын ауыстыру мақсатында орындалатын тасымалдау процесiне қатысушылардың өзара байланысты iс-әрекеттерiнiң жиынтығы;
      58) тасымалдау процесiне қатысушылар - тасымалдау процесiнде кәсiпкерлiк қызметтi жүзеге асырушы тұлғалар;
      59) Ұлттық тасымалдаушы - мәртебесiн Қазақстан Республикасының Үкiметiн анықтайтын, арнайы және әскери жүктердi тасымалдауды орындайтын және жылжымалы құраммен жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктердi және почталық жөнелтiмдердi тасымалдау жөнiндегi қызметтердi көрсететiн тасымалдаушы;
      60) халықаралық тұрақты емес тасымалдар - халықаралық қатынаста тасымалдаудың бастапқы және соңғы пункттерi арасындағы аралық пункттерде жолаушыларды отырғызбай жүзеге асырылатын бiр реттiк сипаттағы тасымалдар;
      61) экспедитор - тасымалдау құжаттарында көлiктiк экспедиция шарты негiзiнде тасымалдың төлеушiсi ретiнде көрсетiлуi мүмкiн, жүк тасымалдауды ұйымдастыру жөнiндегi қызметтердi көрсетушi тұлға.
      2. Автомобиль көлiгі саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      1) автобус - жүргiзушiнiң орнын қоспағанда, сегiзден аса отыратын орны бар, жолаушылар мен багаж тасымалына арналған автокөлiк құралы;
      2) айрықша маңызды автомобиль - күзетiлетiн тұлғаны тасымалдауға арналған автокөлiк құралы;
      3) автомобиль көлiгi - негiзгi қызмет аясы автокөлiк құралдары мен автомобиль жолдарын пайдалана отырып, жолаушылар, багаж, жүктер мен почта тасымалын ұйымдастыру және жүзеге асыру болып табылатын көлiк түрі;
      4) автомобиль көлiгi құралы (бұдан әрi - автокөлiк құралы) - автобустар, жеңiл және жүк автомобильдерi, автомобиль тiркемелерi, ершiктi тартқыштарға жартылай тiркемелер, сондай-ақ арнайы бейiмделген автомобильдер және арнаулы автомобильдер кiретiн автомобиль көлiгi жылжымалы құрамының бiрлiгi;
      5) автомобиль жолдары - көлiк құралдарының белгiленген жылдамдықпен, жүктемелермен, көлемдермен үздіксіз, қауіпсіз жүрісін қамтамасыз ететiн, олардың жүрiсiне арналған инженерлiк құрылыстар кешенi, сондай-ақ осы кешендi орналастыру үшiн берiлген жер учаскелерi (көлiк жерлерi) және олардың үстiндегi белгiленген көлем шегiндегi әуе кеңiстiгi;
      6) ақылы автомобиль жолдары - жоғары, қауiпсiз жылдамдықты қамтамасыз ететiн, пайдаланылғаны үшiн ақы алынатын жоғары сапалы автомобиль жолдары, бұл ретте сапасы техникалық реттеу саласындағы нормативтiк құқықтық актiлерде белгiленген мемлекеттiк стандарттардың талаптарына сай келетiн тегiн жүретiн басқа балама жол мiндеттi түрде болуға тиiс;
      7) автомобиль жолының ұзындығы - километрлiк белгiлер бойынша нақты (жергiлiктi жерде) көрсетiлген, объектiлердiң немесе елдi мекендердiң арасындағы жолдың нақты ұзындығы;
      8) арнайы трасса - ол бойынша күзетiлетiн тұлғаны тасымалдау жүзеге асырылатын автомобиль жолына, оған жапсарлас аумаққа, су айдынына және оның үстiндегi әуе кеңiстiгiне Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен берiлетiн мәртебе;
      9) автомобиль жолдарын басқарушылар - автомобиль жолдарының меншiк иелерi болып табылатын немесе автомобиль жолдарын шаруашылық жүргiзу немесе оралымды басқару құқығымен басқару жөнiндегi қызметтi жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар;
      10) автомобиль жолдарын пайдаланушылар - жол қозғалысына қатысушылар болып табылатын немесе автомобиль жолдарына бөлiнген белдеу мен жол бойындағы белдеу шегiнде өзге де қызметтi жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар;
      11) микроавтобус - автобус особо малого класса, имеющий не более шестнадцати мест для сидения, исключая место водителя, предусмотренных заводом-изготовителем;
      12) жол қызметi - автомобиль жолдарын және олардағы құрылыстарды жобалау, салу, реконструкциялау және жөндеу, сондай-ақ оларды күтiп ұстау мен пайдалану жөнiндегi қызмет;
      13) жеңiл автомобиль - жолаушылар мен багажды автомобильмен тасымалдауға арналған және жүргiзушiнiң орнын қоспағанда, отыратын орны сегiзден аспайтын автокөлiк құралы;
      14) жолға бөлiнген белдеу - автомобиль жолдары алып жатқан, автомобиль жолының тиiстi құрастырмалы элементтерi мен инженерлiк құрылыстарын, сондай-ақ оларды пайдалану үшiн қажеттi ғимараттарды, құрылыстарды, қорғаныштық және әсемдiк ағаштарын отырғызу және жол байланысы құрылғыларын орналастыруға арналған жерлер;
      15) жол бойындағы белдеу - көлiк қозғалысының және халықтың қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету үшiн шекарасында жер пайдаланудың ерекше шарттары белгiленетiн, автомобиль жолдарына бөлiнген белдеуге жалғасып жатқан жер учаскелерi;
      16) жолдама парақ - автокөлiк құралының жұмысын есепке алуға арналған, тасымалдаушы автокөлiк құралының жүргiзушiсiне беретiн тасымалдау құжаты;
      17) жол қызметiн басқару - автомобиль жолдарындағы жүрiстi ұйымдастыруға және қауiпсiздiк пен қолайлылықты қамтамасыз етуге, автомобиль жолдары мен құрылыстардың көлiктiк-пайдалану жай-күйiн арттыруға, оларды қорғау тәртiбiн қамтамасыз етуге, техникалық реттеу саласындағы нормативтiк құқықтық актiлерде белгiленген мемлекеттiк стандарттар мен озық технологияларды енгiзу негiзiнде автомобиль жолдарын жобалауды, салуды, қайта жаңартуды, жөндеудi, күтiп ұстауды және пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған iс-шаралар кешенi;
      18) такси тасымалдары - орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеуi бар және автомобиль көлiгiмен жолаушылар және багаж тасымалдау ережелерiне сәйкес жабдықталған, жолаушыларды және багажды тасымалдауға арналған жеңiл автомобиль;
      19) көше (көшенiң көлiк жүретiн бөлiгi) - қалалар немесе өзге де елдi мекендер шекарасының шегiндегi автомобиль жолы.
      3. Қалалық электр көлiгi саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      қалалық электр көлiгi - қалалық қатынаста жолаушылар мен багажды тасымалдауға арналған электр көлiгi (трамвай, троллейбус, метрополитен).
      4. Темiр жол көлiгi саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      1) вагон - темiр жол жолдарымен тасымалдау үшiн арналған өздігінен жүрмейтiн тiркемелi көлiк құралы;
      2) вагондар (контейнерлер) операторы - меншiк құқығында немесе өзге де заңды негiздерде вагондарға (контейнерлерге) иелiк ететiн және (немесе) тасымалдаушымен жасалған шарт негiзiнде аталған вагондарды (контейнерлердi) пайдалана отырып тасымалдау процесiн жүзеге асыруға қатысушы және тасымалдау құжаттарында көрсетiлген тұлға;
      3) жүк-багаж - Жолаушылар мен багаж тасымалы ережелерiмен көлiк құралының белгiлi бiр түрi үшiн белгiленген талаптарға сәйкес көлiк құралының жолаушылар және почта-багаж бөлiмшесiнде тасымалдауға қабылданған мүлiк;
      4) жүк жөнелтiлiмi - бiр көлiк жүкқұжатымен тасымалдауға ұсынылатын жүк партиясы;
      5) жалпы қолданыстағы кiрме жолдар - тасымалдау процесiне қатысушыларға тиесiлi және тасымалдау ережелерiне сәйкес багажды (жүк-багажды), жүктердi тиеу (түсiру) жөнiндегi операцияларды орындау үшiн пайдаланылатын темiр жол станциясының аумағында да және одан тысқары жерлерде де арнайы бөлiнетiн темiр жолдар;
      6) контрагент - меншiк құқығында немесе өзге де заңды негiздерде рельс жанындағы қоймаларға, жүктердi сақтауға арналған алаңдарға, тиеу-түсiру механизмдерiне және (немесе) басқа тармақ иеленушiнiң кiрме жолдарына жанасатын кiрме жолдарға иелiк етушi тұлға;
      7) кiрме жолдар - жүк жөнелтушiлер мен жүк алушыларға қызмет көрсетуге арналған және магистральдық және (немесе) станциялық жолдарға тiкелей немесе басқа кiрме жолдар арқылы қосылатын жолдар;
      8) кiрме жолдардың көрсететiн қызметтерi - жылжымалы құрамның өтуi, маневрлiк жұмыстар, тиеу-түсiру, тасымалдау процесiнiң басқа технологиялық операциялары үшiн, сондай-ақ тасымалдау процесiнiң технологиялық операцияларымен көзделмеген, жылжымалы құрамның аялдамасы үшiн кірме жолдарды ұсыну жөнiндегi көрсетiлетiн қызметтер;
      9) локомотив тартымының операторы - меншiк құқығында немесе өзге де заңды негiздерде тартымдық көлiк құралына (локомотивке) иелiк ететiн, оның күтiп ұсталуын, пайдаланылуын қамтамасыз ететiн және локомотив тартымының қызметiн көрсететiн тұлға;
      10) локомотив тартымының көрсететiн қызметтерi - тартымдық көлiк құралымен (локомотивпен) темiр жолдармен жылжымалы құрамның орнын ауыстыру жөнiндегi көрсетiлетiн қызметтер;
      11) магистральдық темiр жол желiсi - магистральдық және станциялық жолдарды, сондай-ақ олардың жұмыс істеуі үшін технологиялық қажеттi электрмен жабдықтау, сигнализация, байланыс, құрылғылар, жабдықтар, ғимараттар, имараттар, құрылыстар және өзге де объектiлердi қамтитын темiр жол инфрақұрылымы;
      12) магистральдық жолдар - Қазақстан Республикасының барлық аумағында жалпы қолданыстағы темiр жол қозғалысының жұмыс iстеуi және басқа мемлекеттермен темiр жол қатынасын қамтамасыз ету үшiн арналған темiр жол станцияларын жалғастыратын темiр жолдар;
      13) магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы - магистральдық темiр жол желiсiнiң қызметтерiн көрсету және тасымалдау процесiн басқару үшiн мемлекет құрған ұйым;
      14) магистральдық темiр жол желiсiнiң көрсететiн қызметтерi - магистральдық темiр жол желiсiн пайдалануға беру және/немесе онымен жылжымалы құрамды өткiзудi ұйымдастыру жөнiндегi көрсетiлетiн қызметтер;
      15) станциялық жолдар - кiрме жолдарды қоспағанда, темiр жол станциясының шекарасындағы жолдар;
      16) тармақ иеленушi - меншiк құқығында немесе өзге заңды негiзде темiр жолдың кiрме жолдарын иеленушi тұлға;
      17) темiр жол станциясы - магистральдық жолдарды учаскелерге бөлетiн, қозғалысты реттеудi, өткiзу қабiлетiн қамтамасыз ететiн және поездарды қабылдау, жөнелту, айырылысу, озу, жолаушыларға қызмет көрсету, багажды (жүк-багажды), жүктi және почта жөнелтiлiмдерiн қабылдау, беру жөнiндегi операцияларды жүргiзуге мүмкiндiк беретiн пункт;
      18) темiр жолдар - жылжымалы құрамның жүруi iске асырылатын жылжымайтын мүлiк объектiлерi (магистральдық, станциялық, кiрме жолдар);
      19) темiр жол вокзалы - жолаушыларға қызмет көрсетуге арналған құрылыстар кешенi;
      20) темiр жол көлiгi - қызметiнiң негiзгi саласы жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктi және почта жөнелтiлiмдерiн темiр жолдармен тасымалдауды ұйымдастыру мен жүзеге асыру болып табылатын көлiк түрi;
      21) темiр жол көлiгiнiң қорғалатын аймақтары - тасымалдау қауiпсiздiгiн, темiр жол көлiгi құрылыстарының, құрылғыларының және басқа объектiлерiнiң сақталуын, төзiмдiлiгi мен берiктiгiн қамтамасыз ету үшiн қажеттi жер учаскелерi.
      5. Әуе жол көлiгi саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      1) авиациялық техника - азаматтық әуе кемелерi, олардың жабдығы, жинақтаушы бұйымдары, двигательдерi, тренажерлерi және азаматтық әуе кемелерiне жерде қызмет көрсету құралдары;
      2) авиациялық қызмет көрсетулер - азаматтық авиацияның жолаушылардың, багаждың, жүктiң және почтаның әуе тасымалдарын ұйымдастыру мен қамтамасыз етуге және авиациялық жұмыстарды орындауға байланысты қызмет көрсетулерi;
      3) авиациялық маршрут (авиамаршрут) - үстiнде авиатасымалдар пункттерi арасындағы әуе қатынасы жүзеге асырылатын жер бетiнiң географиялық сипаттамасы немесе географиялық сипаттамалар құрастырылымы;
      4) авиация персоналы - авиациялық бағдардағы кәсiби даярлығы бар, ұшуды ұйымдастыру, әуе кемелерiнiң қозғалысын басқару, әуе кемелерiне қызмет көрсету, авиациялық жұмыстарды орындау жөнiндегі, сондай-ақ тасымалдарды, ұшу қауiпсiздiгiн немесе авиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi қызметті жүзеге асыратын жеке адамдар;
      5) авиация қауiпсiздiгi - ол авиация қызметiне заңсыз қол сұғу актiлерiнiң алдын алу және оларды болдырмау арқылы қамтамасыз етiлетiн авиацияның қалыпты және қауiпсiз қызметi.
      6) авариялық-құтқару жұмыстары - жапа шеккендерге дер кезiнде көмек көрсетуге бағытталған шаралар жиынтығы;
      7) авиакомпания - азаматтық әуе кемелерiн пайдаланушының қолданыстағы сертификаты және жолаушылардың, жүктiң, багаж бен почта жөнелтiлiмдерiнiң әуе тасымалдарын және (немесе) авиациялық жұмыстарды орындауға лицензиясы бар заңды тұлға;
      8) авиациялық жұмыстар - жеке шаруашылық салаларындағы (ауыл шаруашылығындағы, құрылыстағы, экспедициялар мен тағы басқаларға қызмет көрсетудегi) тапсырыс берушілердiң технологиялық және өндiрiстiк процестерiн қамтамасыз ету мақсатында, сондай-ақ эксперименттiк және ғылыми-зерттеу жұмыстарын, санитарлық және табиғатты қорғау шараларын жүргiзу, халыққа медициналық көмек көрсету, табиғи зiлзала, авариялар мен апаттар зардаптарын жою үшiн авиация құралдарымен атқарылатын мамандандырылған операциялар;
      9) авиациялық тосын оқиға - ұшуды орындау мақсатында әуе кемесi пайдаланылған кезде осы әуе кемесiнiң, оның экипажының, басқа авиация қызметкерлерiнiң қалыпты қызмет атқаруының бұзылуына байланысты немесе сыртқы жағдайлардың әсерiне байланысты туындаған, бiрақ авиациялық уақиғаға әкеп соқтыра қоймаған оқиға.
      10) авиациялық оқиғалар - ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге қатер төнген немесе нақты қатер төнуi мүмкiн болған, сондай-ақ әуе көлiгi субъектiсiнiң әрекетiнiң (әрекетсiздiгiнiң) күтiлетiн нәтижесiнен нашар жағына қарай кез келген ауытқулар пайда болуы мүмкiн әуе кемесiн пайдаланумен байланысты оқиғалар;
      11) авиациялық оқиға - әуе кемесi ұшуды орындау мақсатында пайдаланылған кезде осы әуе кемесiнiң, оның экипажының, басқа авиация қызметшiлерiнiң қалыпты қызмет атқару жағдайының бұзылуына байланысты немесе сыртқы жағдайлардың әсерiне байланысты туындаған және адамдардың қаза табуына, елеулi зақымдарға, әуе кемесiнiң қирауына немесе мүлдем iстен шығуына әкеп соқтыратын оқиға;
      12) аэродром - әуе кемелерiнiң ұшып-көтерiлуiн, қонуын, рульдеуiн, аялдауын және оларға қызмет көрсетiлуiн қамтамасыз ету үшiн арнайы әзiрленiп, жабдықталған жер немесе су учаскесi;
      13) аэронавигациялық ұйым - әуе қозғалысына қызмет көрсетудi жүзеге асыратын, аэронавигациялық және метеорологиялық ақпаратпен қамтамасыз ететiн ұйым;
      14) аэронавигациялық құрылғылар - әуе қозғалысына қызмет көрсету, ұшулар мен авиациялық электр байланысын радиотехникалық қамтамасыз ету жөнiндегi құрылғылар, сондай-ақ әуе кемелерi ұшуларының қауiпсiздiгiн қамтамасыз етумен байланысты телекоммуникациялар желiсi мен инженерлiк желiлер;
      15) апатқа ұшыраған әуе кемесi - ұшып көтерiлген, қонған немесе құлаған кезде қатты зақымдалған болмаса толық қираған әуе кемесi, сондай-ақ амалсыздан аэродромнан тысқары жерге қонған әуе кемесi;
      16) азаматтық әуе кемесi - азаматтық авиацияда пайдаланылатын және Қазақстан Республикасы азаматтық әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiне енгiзiлген әуе кемесi;
      17) авиация қызметiне заңсыз қол сұғу - авиацияның қалыпты және қауiпсiз қызметiне қол сұғу арқылы адамдардың бақытсыз жағдайға ұшырауына, материалдық зиян шегуге, әуе кемесiнiң күшпен басып алынуына немесе қуылып кетуiне әкеп соқтыратын немесе осындай зардаптардың туындау қаупiн төндiретiн заңсыз әрекет немесе әрекетсiздiк.
      18) азаматтық авиация ұйымы - азаматтық авиация саласындағы қызметтi жүзеге асыратын заңды тұлға;
      19) айрықша маңызды ұшулар - бортында Қазақстан Республикасының күзетiлетiн тұлғалары бар әуе кемесiнiң ұшулары;
      20) аса жеңiл авиация - ең үлкен массасы екi мың жетi жүз килограмнан аспайтын аса жеңiл ұшу аппараттарын, спорттық мақсаттағы және әуесқойлық конструкциядағы басқа да әуе кемелерiн, аэростаттық аппараттар мен көмекшi құрылғыларды пайдаланатын азаматтық авиация;
      21) авиамаршрутқа арналған куәлiк - авиациялық маршрутты пайдалану құқығына берiлген құжат;
      22) азаматтық әуе кемелерiн пайдаланушының сертификаты азаматтық әуе кемелерiн пайдаланушыларды сертификаттау ережелерiнде белгiленген талаптарға пайдаланушының сәйкестiгiн куәландыратын, уәкiлеттi орган берген құжат;
      23) аэродром жарамдылығының сертификаты - аэродромдарды пайдалану жарамдылығының нормаларына аэродромның сәйкестiгiн куәландыратын, уәкiлеттi орган берген құжат;
      24) әуежай - әуе кемелерiн қабылдау мен жөнелтуге, әуе тасымалдарына қызмет көрсетуге арналған және осы мақсаттар үшiн аэродромы, аэровокзалы, басқадай ғимараттары, сондай-ақ қажеттi жабдықтары бар құрылыстар кешенi;
      25) әуежай қызметi - заңды тұлғалар әуе тасымалдарын, әуежайларда авиациялық қауiпсiздiк пен ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге байланысты жүзеге асыратын қызмет;
      26) әуе навигациясы - бағдарламалық траектория бойынша әуе кемесiн ұшыру туралы қолданбалы ғылым;
      27) әуе жолы - әуе кемелерiнiң ұшуына арналған және әуе қозғалысын басқару жүйесiнiң аэронавигациялық құрылғылармен бақыланатын дәлiз түрiндегi әуе кеңiстiгi;
      28) әуе кемесi - жер (су) бетiнен шағылысқан ауамен өзара әрекеттесуден өзгеше ауамен өзара әрекеттесу есебiнен атмосферада қалықтайтын ұшу аппараты;
      29) әуе көлiгi - қызметiнiң негiзгi саласы әуе кемелерiмен жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктi және почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдау болып табылатын көлiк түрi;
      30) әуежайдың бақыланатын аумағы - әуежайдың, аэродромның, ұшуды аэронавигациялық қамтамасыз ету объектiлерiнiң жұмыс алаңы және кiрудi авиациялық қауiпсiздiк қызметi бақылайтын жанасып жатқан аумақ, қызметтiк ғимараттар, құрылыстар, қоймалар;
      31) әуе кемесiнiң ұшуы - ұшып көтерiлу алдындағы зымыраудан (тiк көтерiлген кезде - жер немесе су бетiнен ажыраудан) бастап зымырауының соңына (ұшып-қону алаңын аялдаусыз босатуына) дейiнгi немесе тiк қонған кезде жер (су) бетiне табан тiрегенге дейiнгі жер (cу) бетiмен және әуе кеңiстiгiнде әуе кемесiнiң қозғалып жүруi;
      32) әуе еркiндiгi - халықаралық әуе тасымалдарына қатысты тұрақты тасымалдарға бiр мемлекет екiншi мемлекетке немесе мемлекеттерге жолаушылар, багаж, жүк және почта тасымалдау үшiн өз аумағында ұшу мен қонуды жүзеге асыруға беретiн тасымалдау құқығы;
      33) Бiртұтас авиациялық iздестiру-құтқару қызметi (БАІҚҚ) иелiгiнде әуе кемелерi бар мемлекеттiк органдары мен авиакомпаниялардың авиациялық iздестiру және құтқару қызметтерi, авиациялық-құтқару және парашюттiк қызметтерi;
      34) дана сертификаты - Қазақстан Республикасында жасалған азаматтық әуе кемесi конструкциясының, сипаттамалары мен пайдалану-техникалық құжаттамасының Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiн сертификаттау ережелерiмен көзделген талаптарға сәйкестiгін куәландыратын, уәкiлеттi орган берген құжат;
      35) Қазақстан Республикасының әуе кеңiстігі - Қазақстан Республикасының құрлықтық және сулы аумағының, соның iшiнде оның аумақтық суларының үстiндегi әуе кеңiстiгi;
      36) қатер төнген әуе кемесi - өзiне немесе оның бортындағы адамдарға тiкелей қауiп төнген не онымен радиобайланысы үзiлген және тұрған жері беймәлiм әуе кемесi;
      37) Қазақстан Республикасы азаматтық әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмi - Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiн, оларға құқықтарды және олармен жасалатын мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу жүргiзiлетiн құжат;
      38) навигациялық құралдар - ұшақты ұшыру мақсатында қажеттi ақпарат алып отыруға мүмкiндiк беретiн арнайы техникалық құрылғылар;
      39) навигациялық жүйелер - жұмыс iстеу принциптерi әр алуан бiрнеше борттық құрылғылардың, сондай-ақ борттағы және жердегi жабдықтарды бiрлесе пайдалануға негiзделген құралдардың жиынтығы болып табылатын навигациялық құралдар.
      40) пайдаланушы - әуе кемелерiн пайдалану мен айналысатын немесе осы салада өзiнiң қызметiн ұсынатын заңды немесе жеке тұлға;
      41) тұрақты емес авиа тасымал - кестеден тыс жүзеге асырылатын тасымал;
      42) тексеру жүргiзу - авиациялық оқиғаларды болдырмау мақсатында оқиға себебiн анықтау мен қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi ұсынымдарды қоса алғанда, ақпарат жинау мен талдауды, қорытындылар әзiрлеудi қамтитын процесс;
      43) тұрақты авиатасымал - уәкiлеттi орган бекiткен кесте бойынша жүзеге асырылатын тасымал;
      44) уақытша басқару - әуежай пайдаланушыдағы лицензияның қолданылуын тоқтата тұру немесе оны керi қайтарып алу кезiнде енгiзiлетiн басқару;
      45) ұшу қауiпсiздiгi - ұшудың қауiпсiз жүргiзiлуiн қамтамасыз ететiн шаралар кешенi, азаматтық әуе кемесiнiң және авиациялық қызметтер мен (немесе) жұмыстардың адам өмiрi мен денсаулығына қатерсiз ұшуды орындауға қабiлеттiлiгiн айқындайтын кешендi сипаттамасы;
      46) ұшу жарамдылығы - азаматтық әуе кемесiнiң қауiпсiздiгi мен ұшу - техникалық сипаттамаларына және ұшу сапаларына сай азаматтық әуе кемесiнiң техникалық жай-күйi;
      47) ұшу жарамдылығының нормалары - әуе кемелерiнiң конструкциясына, параметрлерi мен ұшу сапасына және олардың ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге бағытталған компоненттерiне қойылатын талаптар;
      48) ұшу жарамдылығының сертификаты - уәкiлеттi орган үлгi сертификаты негiзiнде берген, азаматтық әуе кемесiнiң ұшу жарамдылығының нормаларына сәйкестiгiн куәландыратын құжат.
      49) үлгi сертификаты - әуе кемесiнiң, авиациялық двигатель үлгiсiнiң және жаңа үлгiдегi әуе винтiнiң ұшу жарамдылығының нормаларына сәйкестiгiн растайтын, уәкiлеттi орган берген құжат.
      50) халықаралық әуежай - iшiнде кедендiк, шекаралық және санитарлық-карантиндiк бақылаулар ұйымдастырылып, халықаралық әуе тасымалдарын қамтамасыз ететiн әуежай;
      6. Iшкi су көлiгi саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      1) жағалау белдеуi - су объектiлерiнiң жиегiнен бастап жаға желiсiнiң түпкi жағалауына қарай енi жиырма метр жер белдеуi;
      2) iшкi су жолдары - навигациялық белгiлермен немесе өзге де тәсiлдермен белгiленген және кеме қатынасы мақсатында пайдаланылатын табиғи немесе қолдан жасалған қатынас жолдары;
      3) iшкi су көлiгi - қызметiнiң негiзгi түрi iшкi су жолдарында кеме қатынасы мен кеме қатынасына байланысты өзге де қызметтi жүзеге асыратын көлік түрі;
      4) Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк кеме тiзiлiмi - онда кемелер мен оларға құқықтарды мемлекеттiк тiркеу жүргiзiлетiн құжат;
      5) дебаркадер - жолаушылар кемелерiн немесе жүк кемелерiн арқандап байлауға және оларға қызмет көрсетуге арналған жүзбелi айлақ;
      6) навигация - кеме қатынасын жасау мүмкiн болатын уақыт кезеңi;
      7) кеменi куәландыру - кеменiң тағайындалуы мен класын растауды ескере отырып, оның жүзуiнiң қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге бағытталған Кеме қатынастарының тiркелiмiнiң техникалық регламенттерiмен және ережелерiмен белгiленген талаптарға сәйкес кеменiң техникалық жағдайын анықтау мақсатында оны қарап тексеру;
      8) уәкiлеттi органның кәсiпорны - қызмет көрсететiн шекаралар шегiнде кемелердiң қауiпсiз жүзуiн қамтамасыз ету мақсатында iшкi су жолдарын тиiсiнше күтiп ұстау мен дамыту үшiн өндiрiстiк қызметтi жүзеге асыру негiзгi мiндетi болып табылатын iшкi су көлiгiнiң мемлекеттiк кәсiпорны;
      9) тұру пунктi - кемелердi, салдарды және өзге де жүзу объектiлерiн жөндеу, олардың жылдың жазғы және қысқы мерзiмдерiнде тұруы, оларды техникалық байқаудан өткiзу мақсатында жайластырылған және жабдықталған жер учаскесi мен су бетi объектiсiнiң акваториясы;
      10) жол жұмыстары - iшкi су жолдарындағы су түбiн тереңдету, түзеп - жөндеу, тральдау, су түбiн тазарту, iздестiру жұмыстары және навигациялық құрал-жабдықтарды орналастыру мен күтiп ұстау жөнiндегi басқа да жұмыстар;
      11) кеме қатынасының тiркелiмi - iшкi суларда жүзетiн кемелердi сыныптайтын және олардың техникалық қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн мемлекеттiк мекеме;
      12) өзен порты - жолаушылар мен кемелерге қызмет көрсету, жүктердi тиеу, түсiру, қабылдау, сақтау және беру, көлiктiң басқа да түрлерiмен өзара iс-қимыл жасасу мақсатында жайластырылған және жабдықталған жер учаскесiнде және iшкi су жолдары акваториясында орналасқан құрылыстар кешенi;
      13) кеме жолы - белгiлi бiр көлемдегi кемелердiң кедергiсiз жүзуiне жол берiлетiн шектерде жолдың бағыты мен шекараларын көрсететiн навигациялық жағдайдың белгiлерi қойылған iшкi су жолдарындағы су бетi;
      14) кеме жүргiзу - iшкi су жолдарымен жүзудi жүзеге асыратын кеменi басқаруға байланысты қызмет;
      15) кеме қатынасы - iшкi су жолдарында жолаушылар мен багажды, жүктерді, почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдау, кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн тiркеп сүйреуге, пайдалы қазбаларды iздеу, барлау және өндiру, балық аулау және өзге де кәсiпшiлiк, құрылыс, жол, гидротехникалық, су асты-техникалық және басқа осы сияқты жұмыстар, кемелердi лоцмандық алып өту, құтқару операциялары, су объектiлерiн қорғау, оларды ластану мен қоқыстанудан сақтау жөнiндегi iс-шараларды жүзеге асыру, суға батқан мүлiктi көтеру, санитарлық-эпидемиологиялық және басқа да бақылау, ғылыми зерттеулер жүргізу, оқу, спорттық, мәдени және өзге де мақсаттар үшiн кемелердi пайдалануға байланысты қызмет;
      16) кеме кiтабы - Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiне енбеген кемелер мен оларға құқықтар тiркелетiн құжат;
      17) кеме қатынасы шлюзi - кеменi судың бiр деңгейiнен екiншi деңгейiне көтеруге немесе түсiруге арналған гидротехникалық құрылыс;
      18) такелаж - жүк көтеру жұмыстарына, тулар мен белгiлердi көтеруге және түсiруге арналған кеме жабдықтарының жиынтығы;
      19) техникалық байқау - құрамына сауда мақсатында теңiзде жүзу және iшкi су көлiгi саласындағы Қазақстан Республикасы заңнамасының сақталуын кезең-кезеңмен тексеру енетiн, кемелердiң қауiпсiздiгiн техникалық қамтамасыз етуге бағытталған бiлiктiлiк қызметiнiң құрамдас бөлiгi;
      "Порт акваториясы", "диспач", "диспаша", "диспашерлер", "лоцман", "кемелердi лоцмандық алып өту", "рейд", "навигациялық жағдайдың құралдары", "кеме" ұғымдары осы баптың 7-тармағында көрсетiлген мағыналарында пайдаланылады.
      7. Теңiз көлiгi саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      1) авариялық жарна - тасымалдаушыға жүк берген кезде жалпы авария жағдайындағы шығыстарды өтеу үшiн оның жалпыавариялық шығыстардағы үлесiн төлеудi қамтамасыз ету ретiнде алушы тасымалдаушыға енгiзуге мiндеттi болатын ақша сомасы;
      2) порт акваториясы - кемелер мен составтар жүгiнiң өңделуiн немесе рейске жөнелтудi күтiп тұратын, сондай-ақ қажеттi операциялар орындалатын айлаққа және рейдтер құрылғысына кемелердiң келуi мен онда тұруы үшiн қызмет ететiн су бетiнiң шектеулi учаскесi;
      3) бербоут-чартер - ол бойынша жолаушылар, багаж бен жүк тасымалдауға және сауда мақсатында теңiзде жүзудiң өзге де мақсаттарына арнап жарақтандырылмаған және экипажбен жасақталмаған кеменi немесе бiрнеше кеменi жалдаушының иеленуiне және пайдалануына кемемен жалданушы келiсiлген ақы (жалдау ақысын) алып, белгiлi бiр мерзiмге беруге мiндеттенетiн шарттың түрi;
      4) сүйреткiш кеме - басқа кемелердi және жүзбелi құрылыстарды сүйрету мен жиекке келтiруге арналған кеме;
      5) кеменiң сыйымдылығы - порттардағы есеп айырысуға және флоттың статистикалық есебiн жүргiзуге қызмет ететiн, Қазақстан Республикасының кемелердi өлшеу жөнiндегi халықаралық шарттарына сәйкес белгiленетiн сыйымдылық;
      6) жүк таситын кеме - жолаушылар тасымалдамайтын кеме (құрғақ жүк, құйылатын жүк таситын, көлiктiк рефрижератор, мұзжарғыш сүйреткiш, итермелегiш, құтқарушы, техникалық флот, кабельдi, арнаулы мақсаттағы және басқа да жолаушылар тасымалдамайтын кеме);
      7) демерредж - контрсталиялық уақыт үшiн төленетiн ақы;
      8) димайз-чартер - ол бойынша кеме жалдаушының иелiгi мен пайдалануына өтетiн және оның экипажы немесе бiр бөлiгi қызметке кiретiн бербоут-чартер шартының түрi;
      9) диспач - кеменi жалдаушыға кемеге жүк тиеудi сталиялық уақыт бiткенге дейiн аяқтағаны үшiн төленетiн сыйақы;
      10) диспаша - жалпы авария бойынша залалдар мен шығыстарды есептеу және оларды жалпы теңiз кәсiпорнына қатысушы тараптар арасында бөлу;
      11) диспашерлер - теңiз құқығы саласында бiлiмi мен тәжiрибесi бар, диспашаны анықтау жөнiнде есеп жасайтын тұлғалар;
      12) инцидент - нәтижесiнде зиян келтiрген немесе сондай зиян келтiрудiң елеулi және тiкелей қаупi төнген оқиға немесе шығу жағдайы белгiлi дәрежеде ұқсас бiрқатар оқиғалар;
      13) каботаж - Қазақстан Республикасының теңiз порттары арасындағы қатынаста, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңды құзырындағы тиеу портынан (пунктiнен) түсiру портына (пунктiне) дейiнгi сауда мақсатында теңiзде жүзумен байланысты қызмет;
      14) сыныптау қоғамы - Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында белгiленген тәртiппен Қазақстан Республикасының Yкiметi таныған, халықаралық жүзуге шығатын кемелердi техникалық куәландыруды және сыныптауды жүзеге асыратын ұйым;
      15) контрсталиялық уақыт - кеме сталиялық уақыттан тыс жүк тиелiп тұратын уақыт кезеңi;
      16) кемелердi лоцмандық алып өту - кемелердi лоцман жүзеге асыратын алып өту;
      17) теңiзде сүйрету - кеменi немесе өзге де жүзбелi объектiнi белгiлi бiр қашықтыққа сүйрету;
      18) теңiз жүкқұжаты - жүктердi теңiз көлiгiмен тасымалдау кезiнде ресiмделетiн тасымал құжаты;
      19) теңiз порты - Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен берiлген жер учаскелерiнде орналасқан, кемелерге, жолаушыларға, багажға қызмет көрсетуге және жүктермен жасалатын операцияларды жүзеге асыруға, сондай-ақ теңiз көлiгі қызметiнiң өзге де мақсаттарына арналған құрылыстар кешенi;
      20) теңiз көлiгi - сауда мақсатында теңiзде жүзу үшiн пайдаланылатын көлiк түрi;
      21) теңiз терминалы - жүктердi тиеуге (түсiруге), оларды сақтауға, теңiз көлiгiнiң түрiмен сабақтас көлiк құралдарын жөнге келтiруге, сондай-ақ жолаушыларды отырғызуға, түсiруге және оларға өзге де қызмет көрсетуге арналған жағдайларды қамтамасыз ететiн техникалық құралдардың, инженерлiк құрылыстардың, көтергiш-көлiктiк және өзге де жабдықтардың жиынтығын қамтитын теңiз портындағы мамандандырылған учаске;
      22) теңiз талабы - кемелердi сауда мақсатында теңiзде жүзудi көздеп пайдалануға байланысты мәлiмделетiн талап (зиянның орнын толтыру, алымдар төлеу және өзгелер);
      23) кемеге теңiздегi кепiл - осы Кодекс негiзiнде онда аталған мән-жайлар туған кезде пайда болатын кеме ипотекасы;
      24) теңiздегi қарсылық - кеме жүзiп бара жатқан немесе тұрған кезеңде орын алған оқиға туралы кеме капитанының дәлелдемелердi қамтамасыз ету мақсатында кеме иесiне мүлiктiк талаптар қоюға негiздеме бола алатын мәлiмдемесi;
      25) мұнай құйылатын кеме - теңiз кемелерi үшiн тұтану температурасы Цельсия бойынша алпыс градус және одан да төмен, iшкi суларда жүзетiн кемелер үшiн Цельсия бойынша елу бес градус және одан да төмен, Рейд бойынша бу қысымы атмосфералық қысымнан төмен шикi мұнайды және мұнай өнiмдерiн құйып тасымалдауға арналған кеме;
      26) жалпы теңiз кәсiпорны - жалпы авария бойынша шығындар соның есебiнен өтелуге тиiс мүлiк (кеме, жалдау ақысы және жүк);
      27) дағдылы маршрут - теңiз практикасында жалпы қабылданған кеме жүретiн маршрут;
      28) теңiз терминалының операторы - теңiз портындағы терминалға меншiк немесе өзге де заңды негiздерде құқығы бар және тиеу-түсiру жұмыстары мен өзге де техникалық операцияларды жүзеге асырушы тұлға;
      29) жолаушылық куәлiк - жолаушылардың кемеге алуға жол берiлетiн ең көп саны туралы мәлiметтер бар кеме құжаты;
      30) жолаушылар тасымалдайтын кеме - жолаушылар тасымалдауға арналған және он екiден астам жолаушы тасымалдайтын кеме;
      31) жүзбелi бұрғылау қондырғысы - теңiз түбiндегi жерасты ресурстарын барлау және (немесе) өндiру жөнiндегi бұрғылау жұмыстарын орындауға арналған кеме (жүзбелi құрылыс);
      32) есеп айырысу бiрлiгi - қарызға алудың арнайы құқығының Халықаралық валюта қоры белгiлейтiн бiрлiгi;
      33) рейдтер - кемелердiң зәкiр салып тұруына, маневр жасауына немесе жүктердi қайта тиеуге арналған кеме жолы шегiнен тыс порт акваториясының бөлiгi;
      34) өткiзу коносаментi - тасымалдаушы жөнелтушiге беретiн және жүктiң тасымалдауға қабылданғанын куәландыратын құжат, онда тасымалдың бiр бөлiгiн басқа тасымалдаушының жүзеге асыруға тиiс екендiгi көзделедi;
      35) сталиялық уақыт - жалдау ақысына қосымша төлемсiз, кеме жүк тиеуде тұратын уақыт кезеңi;
      36) навигациялық жағдайдың құралдары - жүзу қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн маяктар, қалқымалар және басқа да навигациялық жабдықтар;
      37) суббербоут-чартер - кеменi жалдау шарты, ол бойынша кеменi жалдаушы жолаушыларды, багаж бен жүктi тасуға және сауда мақсатында теңiзде жүзудiң өзге де мақсаттарына арнап жарақтандырылмаған және экипажбен жасақталмаған кеменi немесе бiрнеше кеменi келiсiлген ақы (жалдау ақысын) алып, үшiншi тұлғаларға белгiлi бiр мерзiмге иелену және пайдалану үшiн беруге мiндеттенедi;
      38) субтайм-чартер - кеменi жалдау шарты, ол бойынша кеменi жалдаушы жолаушыларды, багаж бен жүктi тасымалдауға және сауда мақсатында теңiзде жүзудiң өзге де мақсаттарына арнап жарақталған және экипажбен жасақталған кеменi немесе бiрнеше кеменi сыйақы алып, үшiншi тұлғаларға белгiлi бiр мерзiмге беруге мiндеттенедi;
      39) тайм-чартер - ол бойынша кемемен жалданушы келiсiлген ақыға (жалдау ақысы) кеменi жалдаушыға кеменi және кеме экипажы мүшелерiнiң көрсететiн қызметтерiн жолаушыларды, багаж бен жүктi тасымалдау және сауда мақсатында теңiзде жүзудiң өзге де мақсаттары үшiн белгiлi бiр мерзiмге пайдалануға беруге мiндеттенетiн уақытқа кеменi жалдау шартының бiр түрi;
      40) сауда мақсатында теңiзде жүзу - жолаушыларды, багажды, жүктi және почта жөнелтілiмдерiн тасымалдау, су биологиялық ресурстары кәсiпшiлiгi, теңiз түбiнiң минералды және өзге тiрi емес ресурстары мен оның қойнауын барлау және қазу, лоцмандық және мұз жарып алып жүру, теңiзге батып кеткен мүлiктi iздеу, құтқару және сүйрету операцияларын, гидротехникалық, су асты-техникалық және басқа осындай жұмыстарды, санитарлық-карантиндiк, кедендiк және басқа бақылауды, теңiз ортасын қорғау мен сақтау, соның iшiнде теңiздегi қалдықтарды жинау, теңiз ғылыми зерттеулерiн жүргiзу, оқу, спорттық және мәдени мақсаттар мен өзге осындай мақсаттар үшiн кеменi пайдаланумен байланысты қызмет.
      8. Тiкелей аралас тасымалдар саласында пайдаланылатын негiзгi ұғымдар:
      1) тiкелей аралас тасымалдау шарты - оның негiзiнде оператор ақы үшiн жүктi тiкелей аралас тасымалдауды жүзеге асыруға немесе жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге мiндеттеме алатын тiкелей аралас тасымалдау операторының жүк жөнелтушімен (жүк алушымен) жасасқан шарты;
      2) тiкелей аралас тасымалдау құжаты - тiкелей аралас қатынас шартын, оператордың жүктi өз иелiгiне қабылдауын, сондай-ақ осы шарт жағдайларына сәйкес оның жүктi жеткiзу мiндеттемелерiн куәландыратын бiртұтас құжат;
      3) тiкелей аралас тасымалдау операторы - тiкелей аралас тасымалды өз атынан немесе оның атынан әрекет жасайтын басқа тұлға арқылы тiкелей аралас тасымалды ұйымдастыруды жүзеге асырушы, тiкелей аралас тасымалдау шартын жасаушы және шарттың орындалуы үшiн өзiне жауапкершiлiк алатын тұлға;
      4) жүк аудару - жүктi тiкелей бiр көлiк құралынан екiншiсiне немесе қойма арқылы орын ауыстырумен байланысты тиеу-түсiру операциялары;
      5) тiкелей аралас тасымалдау - тiкелей тасымалдау операторы тасымалдауға қатысушы тасымалдаушылардың санына қарамастан, барлық тасымалға тiкелей аралас тасымалдау құжатын ресiмдеу жолымен ұйымдастыратын көлiктiң екi және одан артық түрiмен жүзеге асырылатын жүк тасымалдау;
      6) тiкелей аралас тасымалдау пунктi - онда жүктердi қабылдау, аудару және беру жүзеге асырылатын станция, порт, әуежай, жүк терминалы және өзге пункт;
      7) есеп айырысу бiрлiгi - қарызға алудың арнайы құқығының Халықаралық валюта қоры белгiлейтiн бiрлiгi.
      Қарыз алудың арнайы құқығының бiрлiгiндегi ұлттық валютаның құны Халықаралық валюта қоры өзiнiң операциялары мен мәмiлелерi үшiн тиiстi датаға қолданатын құнын анықтау әдiсiне сәйкес есептеледi. Қарыз алудың арнайы құқығының бiрлiгiндегi ұлттық валютаның құнына сәйкес ұлттық валютаны аудару сот шешiмi қабылданған датада немесе тараптардың келiсiмiмен белгiленген датада жүзеге асырылады.
      9. Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасындағы басқа арнайы түсiнiктер мен терминдер осы Кодекстiң тиiстi баптарында анықталатын мағыналарда қолданылады.
      10. Осы Кодексте қолданылатын Қазақстан Республикасының азаматтық және басқа салаларының түсiнiктер мен терминдерi заңнаманың осы салаларында қолданылатын мағыналарда қолданылады.

       2-бап. Қазақстан Республикасындағы көлiк қызметi

      Көлiк қызметi автомобиль жолдарын басқарудан, көлiк коммуникацияларын жұмылдыруға дайындаудан, шарттық негiзде немесе басқа заңды негiздерде орындалатын көлiктiң темiр жол, автомобиль, әуе, cу, қалалық электр түрлерiмен немесе тiкелей аралас тасымалдарда жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), жүктердi, почталық жөнелтiмдердi тасымалдау және қызмет көрсетудi дайындау, ұйымдастыру және орындаудан тұрады.

       3-бап. Көлiк қызметi саласындағы мемлекеттiк саясат

      1. Көлiк қызметi саласындағы мемлекеттiк саясат:
      1) тұтынушылардың көлiктiң барлық түрлерiнiң көрсететiн қызметiне еркiн қол жеткiзуi;
      2) көрсетiлетiн қызметтер мен процестердiң адам өмiрi мен денсаулығына және қоршаған ортаға, сондай-ақ мәдени құндылықтарға қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
      3) Қазақстан Республикасының экономикалық мүдделерiн қамтамасыз ету;
      4) тасымалдардың барлық қатысушылары үшiн құқықтық және экономикалық кепiлдiктердiң бiрыңғай стандарттарын қолдану принциптерiн негiзге алып, халықтың, экономиканың және мемлекеттiң тасымалдарға қажеттiгiн қанағаттандыру үшiн жағдай жасауға бағытталған.
      2. Көлiк қызметi саласындағы мемлекеттiк саясаттың мақсаты:
      1) көлiк инфрақұрылымын дамыту;
      2) тасымалдарды дамыту;
      3) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес көлiк саласында тарифтiк, салық және кеден саясатын жүзеге асыру;
      4) халықтың тасымалдар мен көрсетiлетiн қызметтерге деген мұқтажын қамтамасыз ету, экономиканың тiршiлiк әрекетi мен мемлекеттiң ұлттық мүдделерін қорғау;
      5) бәсекелестiктi дамыту;
      6) қоршаған ортаны қорғау болып табылады.
      3. Осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге заңнамалық актiлерiнде көзделгеннен өзге реттерде мемлекеттiк органдардың көлiк қызметiн жүзеге асырушы тұлғалардың шаруашылық қызметiне араласуына құқығы жоқ.
      4. Көлiк қызметi саласындағы мемлекеттiк саясат мемлекеттiк реттеу жолымен iске асырылады.
      Көлiк қызметi саласындағы мемлекеттiк саясатты қалыптастыру уәкiлеттi органға оның құзыретiне сәйкес жүктеледi.

4-бап. Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасы

      1. Қазақстан Республикасының көлiк туралы заңнамасы Қазақстан Республикасының Конституциясына, халықаралық құқықтың жалпытанылған қағидаттары мен нормаларына негiзделедi, осы Кодекстен және өзге де нормативтiк құқықтық актiлерден тұрады.
      2. Өсiмдiктер мен жануарлар әлемiн, әуе кеңiстiгiн, су объектiлерiн, жер қойнауын, жердi, атмосфералық ауаны, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдалану мен қорғау саласындағы қоғамдық қатынастар Қазақстан Республикасының арнайы заңнамасымен реттеледi.
      3. Егер Қазақстан Республикасы ратификацияланған халықаралық шарттарда осы Кодекстегiден өзгеше ережелер белгiленсе, онда халықаралық шартқа сәйкес ережелер қолданылады.

5-бап. Көлiк және коммуникациялар саласындағы меншiк

      1. Магистральдық темiр жол желiсi, метрополитен, жалпы қолданыстағы автомобиль жолдары, кеме жүретiн су жолдары, олардағы шлюздер, навигациялық жабдықтар құралдары, аэронавигациялық құрылғылар, магистральдық электр беру желiлерi, мемлекеттiк шекара арқылы өткiзу пункттерiнiң ғимараттары мен құрылыстары мемлекет меншiгiнде болады.
      2. Осы баптың 1-тармағында көрсетiлгендерден басқа магистральдық мұнай және газ құбырлары, темiр жолдар, сондай-ақ автомобиль жолдары мемлекеттiк меншiкте де, жеке меншiкте де болуы мүмкiн.
      3. Концессиялар туралы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жалпы пайдаланымдағы автомобиль жолдары немесе олардың учаскелерi концессияға берілуi мүмкiн.

6-бап. Ақпарат, қызметтiк iс жүргiзу және байланыс

      1. Тасымалдауды жүзеге асырушы тұлғалар клиенттерге өзiнiң көрсететiн қызметтерi туралы қажеттi және дұрыс ақпарат беруге мiндеттi.
      Көрсетiлетiн қызметтер туралы анықтамалық ақпарат мемлекеттiк және орыс тiлдерiнде берiлуi тиiс.
      2. Жолаушылар, багаж (жүк-багаж), жүк, почталық жөнелтiлiмдер тасымалдау құнын өзгерту туралы мәлiметтер, оларды енгізуден кем дегенде, отыз күн бұрын бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.
      Почталық жөнелтiлiмдердi тасымалдау құнының өзгеруi туралы мәлiметтер почта операторына, егер шартпен өзге қарастырылмаса, кем дегенде бiр ай бұрын хабарланады.
      3. Көлiктегi қызметтiк iс қағаздарын жүргiзу мен байланыс мемлекеттiк және орыс тiлдерiнде жүзеге асырылады.
      4. Көлiк қызметiн халықаралық қатынастарда жүзеге асыру кезiнде тасымалдардың технологиялық тiлi Қазақстан Республикасында күшiне енген халықаралық шартқа сәйкес белгiленедi.

2-тарау. Көлiк және коммуникациялар саласындағы 
мемлекеттік реттеу

      7-бап. Көлiк қызметiн реттеу саласындағы Үкiметтiң құзыретi

      Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң құзыретiне:
      1) көлiк қызметiн реттеу саласында:
      көлiк және коммуникациялар саласындағы мемлекеттiк саясаттың негiзгi бағыттарын, оны жүзеге асырудың стратегиялық және тактикалық шараларын әзiрлеу;
      көлiк және коммуникациялар саласында мемлекетаралық және халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру;
      көлiк және коммуникациялар саласында лицензиялау ережесiн, соның iшiнде лицензиаттарға қойылатын бiлiктiлiк талаптарын бекiту;
      көлiк саласындағы техникалық регламенттердi бекiту;
      Қазақстан Республикасының аумағы бойынша көлiктiң жекелеген түрлерiмен тасымалдауға жол берiлетiн қауiптi жүктердi тасымалдау ережелерiн, сондай-ақ қауiптi жүктер тасымалдайтын көлiк құралдарына қойылатын бiлiктiлiк талаптарын бекiту;
      Қазақстан Республикасының аумағы бойынша тасымалдауға жол берiлген қауiптi жүктердiң тiзбесiн бекiту;
      көлiк кәсiпорындары мен тасымалдаушыларды төтенше жағдайларды жоюға тарту тәртiбiн айқындау әлеуметтiк маңызды облысаралық қатынастарды анықтау;
      көлiктегi қозғалыс қауiпсiздiгiн есепке алу және жiктеу ережелерiн анықтау;
      әскери және арнайы жүк тасымалдарының ережелерiн бекiту;
      нысанды киiм берiлетiн көлiк қызметкерлерi лауазымдарының (мамандықтарының) тiзбесiн, киiм нысаны үлгiлерiн және айырым белгiлерiн, нысанды киiм киіп жүру тәртiбiн және олармен қамтамасыз ету нормаларын бекiту;
      әлеуметтiк маңызды маршруттар бойынша жолаушылар тасымалын жүзеге асырумен байланысты тасымалдаушылардың шығындарын субсидиялау ережелерiн бекiту;
      әскери-көлiктiк мiндеттемелердiң орындалу тәртiбiн анықтау;
      2) автомобиль көлiгi, автомобиль жолдары және жол қызметi саласында:
      Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасы арқылы автокөлiк құралдарын өткiзу пункттерiнiң тiзбесiн бекiту;
      Қазақстан Республикасының аумағында автомобиль жолдары және жол қызметi саласындағы бiрыңғай мемлекеттiк саясатты үйлестiру және жүргiзу;
      Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлiк құралдарының жүру ережелерiн бекiту және рұқсат құжаттарын беру;
      Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлiк құралдарының жүрiп өткенi үшiн алымдар ставкасын бекiту;
      ақылы автомобиль жолдарының, ақылы көпiр өткелдерiнiң тiзбесiн, оларды пайдалану тәртiбi мен жағдайларын, сондай-ақ ақылы мемлекеттiк автомобиль жолдары бойынша жүрiп өткенi үшiн алым ставкаларын бекiту;
      ақылы автомобиль жолдарын және көпiр өткелдерiн пайдаланудың тәртiбi мен шарттарын, сондай-ақ жүрiп өткенi үшiн алым ставкаларын бекiту;
      iрi габариттi және ауыр салмақты жүктердi тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру тәртiбiн бекiту;
      халықаралық қатынаста тез бұзылатын азық-түлiк өнiмдерiн тасымалдауға арналған арнайы көлiк құралдарын бақылау мен куәландыруды ұйымдастыру жөнiндегi ережелердi бекiту;
      автомобиль көлiгiндегi еңбек қауiпсiздiгi мен еңбектi қорғау ережелерiн бекiту;
      жолаушылардың еңбегi мен демалысын ұйымдастыру ережелерiн, автокөлiк құралдарын еңбек және демалыс режимiн тiркеудiң бақылау құрылғылары құралдарымен (тахографтармен) жарақтандыру жөнiндегi талаптарды бекiту;
      автомобиль жолдарын, қорғаныстық маңызды жолдарды пайдалану ережелерiн, жалпы қолданыстағы халықаралық және республикалық автомобиль жолдары желiсiнiң тiзбесiн, автомобиль жолдарын жөндеу мен күтiп ұстауға арналған қаржыландыру нормативтерiн бекiту;
      автомобиль жолдары желiсi мен жол қызметiн дамытудың перспективалық бағдарламаларын бекiту;
      жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарын жiктеу ережелерi мен шарттарын бекiту;
      республикалық маңызды жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарының тiзбесiн бекiту;
      республикалық маңызды жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерiн бекiту;
      жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарының бөлiнген алқаптарында сервис, жарнама объектiлерiн орналастыру және сыртқы (көрнекi) жарнаманы орналастырғаны үшiн ақы төлеу тәртiбiн анықтау;
      адамдардың жекелеген санаттарына көлiктiң көрсететiн қызметтерiне арналған, тегiн жүру құқығын қоса алғанда жеңiлдiктер белгiлеу;
      3) қалалық электр көлiгi саласында:
      қалалық электр көлiгi саласында метрополитен және көлiк инфрақұрылымы объектiлерi құрылысын қаржыландыру мәселелерiн шешу;
      4) темiр жол көлiгi саласында:
      Ұлттық темiр жол компаниясын анықтау;
      Ұлттық темiр жол тасымалдаушысын анықтау;
      магистральдық темiр жол желiсiн пайдалану ережелерiн бекiту;
      магистральдық темiр жол желiсiне кiретiн магистральдық жолдардың тiзбесiн бекiту;
      жүктi тасымалдау кезiнде көлiкте әскерилендiрiлген күзетпен қамтамасыз ету тәртiбiн анықтау;
      темiр жол көлiгiндегi қауiпсiздiк ережелерiн бекiту;
      темiр жолдарды техникалық пайдалану ережелерiн бекiту;
      күзетiлетiн аймақтардың жерлерiнiң көлемiн, пайдалану режимiн және темiр жол көлiгінiң қажеттiлiктерi үшiн бөлiнген алқапта жерлердi пайдалану жөнiндегi ережелердi бекiту;
      темiр жол өткелдерiн пайдалану ережелерiн бекiту;
      темiр жол көлiгiнде өрт қауiпсiздiгi бойынша профилактикалық жұмыстарды жүргiзу ережелерiн бекiту;
      темiр жол көлiгiндегi өрттердiң салдарларын жою ережелерiн бекiту;
      сигнализация, орталықтандыру, бұғаттау, ақпарат және ақпараттандыру қауiпсiздігі ережелерiн бекiту;
      қозғалыс қауiпсiздiгiн бұзушылықтардың түрлерi, олардың жiктелуi және қозғалыс қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге бақылау жасау туралы ережелердi бекiту;
      5) әуе көлiгi саласында:
      авиамаршрутқа конкурстар өткiзу ережелерiн бекiту;
      авиамаршруттарға куәлiктер беру ережелерiн бекiту;
      авиамаршруттарға субсидиялар жұмсау тәртiбiн бекiту;
      Ұлттық әуе тасымалдаушысын анықтау;
      флагмандық әуе тасымалдаушысын анықтау және оны анықтау ережелерiн бекiту;
      әуежайды уақытша басқаруды енгiзу туралы шешiм қабылдау;
      Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс iстейтiн азаматтық авиация саласындағы қызметтi жүзеге асыратын шетел авиакомпаниялары мен ұйымдарын, олардың филиалдары мен өкiлдiктерiн аккредиттеу тәртiбi мен шарттарын айқындау;
      азаматтық және эксперименттiк авиация аэродромдарын тiркеу және Мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу ережелерiн бекiту;
      азаматтық әуе кемелерiнiң ұшуға жарамдылығы нормаларын белгiлеу;
      әуе кемелерiн және аса жеңiл авиацияның әуе кемелерiн сертификаттау және пайдаланушы сертификатын, үлгi сертификатын, аэродромның жарамдылығы сертификатын, ұшуға жарамдылық сертификатын және дана сертификатын беру тәртiбiн бекiту;
      азаматтық авиация саласында, сондай-ақ ұшуларға авианавигациялық қызмет көрсету бойынша еңбек қауiпсiздiгi мен өндiрiстiк санитарияны қамтамасыз ету тәртiбiн анықтайтын нормативтiк құқықтық актiлердi бекiту;
      авиациялық жұмыстар тiзбесiн бекiту;
      Қазақстан Республикасының әуе кеңiстiгiндегi ұшулардың негiзгi ережелерiн бекiту;
      6) Iшкi су және теңiз көлігі салаларында:
      теңiз порттарының, оларды салу үшiн порт құрылыстарының орналасу тәртiбiн бекiту;
      кемелер экипаждары мүшелерiне диплом беру тәртiбiн анықтау;
      Қазақстан Республикасының теңiзшiсi төлқұжатының үлгiсiн, оны ресiмдеу, беру, мерзiмiн ұзарту, алып қою тәртiбiн бекiту;
      шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзетiн кемелердiң каботажды жүзеге асыруына рұқсаттар беру тәртiбiн бекiту;
      Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары негiзiнде кемелердi техникалық куәландыру мен сыныптауды жүзеге асыратын сыныптау қоғамын тану туралы шешiм қабылдау;
      iшкi су жолдарын пайдалану ережелерiн бекiту;
      кеме қатынасы үшiн ашық iшкi су жолдарының тiзбесiн бекiту;
      порттың мiндеттi қызмет көрсетулерiнiң тiзбесiн бекiту;
      жаға маңындағы айдынды және жағалау белдеуiнiң жерлерiн пайдалану тәртiбiн белгiлеу;
      Қазақстан Республикасының iшкi су жолдарымен жүзу ережелерiн бекiту;
      Қазақстан Республикасының iшкi су көлiгi кемелерiндегi Қызмет жарғысын бекiту;
      порттық алымдар тiзбесiн және оларды қолдану ережелерiн бекiту;
      Кеме қатынасы тiркелiмi ережелерiн бекiту;
      iшкi қатынас кемелерiмен қоршаған ортаны ластаудың алдын алу жөнiндегi ережелердi бекiту;
      жаға маңындағы айдынды және жағалау белдеуiнiң жерлерiн пайдалану ережелерiн бекiту;
      теңiз кемелерiн жiктеу ережелерiн бекiту;
      теңiз кемелерiн жабдықтау жөнiндегi ережелердi бекiту;
      теңiз кемелерiнiң жүк маркасы туралы ережелердi бекiту;
      7) тiкелей аралас тасымалдар саласында:
      тасымалдарды шектеу, Қазақстан Республикасының аумағына (аумағынан) жүктi әкелуге, әкетуге, транзиттеуге тыйым салу туралы шешiмдер қабылдау жатады.

      8-бап. Көлiк және коммуникациялар саласындағы уәкiлетті органның, облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi өкiлеттi және атқарушы органдарының құзыры

      Көлiк және коммуникациялар саласындағы уәкiлеттi органның, облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi өкiлеттi және атқарушы органдарының құзыры осы Кодекстiң айрықша бөлiмiмен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiмен белгiленедi.

      9-бап. Көлiк қызметiн лицензиялау

      1. Лицензиялануға жататын көлiк қызметi түрлерiнiң тiзбесi Қазақстан Республикасының лицензиялау туралы заңнамасымен белгiленедi.
      2. Көлiк қызметiн лицензиялану Қазақстан Республикасының лицензиялау туралы заңнамасымен белгiленген тәртiппен жүзеге асырылады.

      10-бап. Көлiк және коммуникациялар саласындағы техникалық реттеу

      1. Көлiк және коммуникациялар саласындағы техникалық реттеу саласындағы қауiпсiздiк талаптары адамның өмiрi мен денсаулығы және қоршаған ортаны қорғау үшiн тiршiлiк циклы процестерiнiң қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету мақсатында осы Кодекстiң талаптарына сәйкес техникалық регламенттермен белгiленедi.
      2. Көлiк және коммуникациялар саласындағы сәйкестiктi растау, азаматтық авиацияны қоспағанда, Қазақстан Республикасының техникалық реттеу саласындағы заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады.

      11-бап. Сақтандыру

      1. Қазақстан Республикасының аумағында автокөлiк құралдарын пайдалануға тек Қазақстан Республикасының мiндеттi сақтандыру туралы заңнамалық актiлерінiң талаптарына сәйкес олардың иелерiнiң азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгi мiндеттi сақтандырылған жағдайда ғана жол берiледi.
      2. Көлiк және коммуникациялар саласындағы мiндеттi сақтандырудың түрлерi, тәртiбi және шарттары Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiмен белгiленедi.
      3. Халықаралық тасымалдар саласындағы сақтандыру Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарға сәйкес жүзеге асырылады.
      4. Ерiктi сақтандырудың түрлерi (кластары), шарттары және тәртiбi тараптардың келiсiмiмен анықталады.

      12-бап. Әскери-көлiктiк мiндет туралы

      1. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерiн, басқа әскерлерi мен әскери құрамаларын жұмылдыру кезеңiнде және соғыс уақытында Қазақстан Республикасында әскери-көлiктiк мiндет белгiленедi.
      2. Әскери-көлiктiк мiндет Қазақстан Республикасының орталық және атқарушы органдарына, көлiк құралдары мен көлiк инфрақұрылымы бар ұйымдар мен азаматтарға, сондай-ақ көлiк қызметiн жүзеге асырушы өзге де ұйымдарға таратылады.
      Әскери-көлiктiк мiндеттi орындау тәртiбiн Қазақстан Республикасының Yкiметi анықтайды.
      3. Көлiк құралдарын алу нормасы Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiткен лимитпен белгiленедi.
      4. Мемлекеттiң қорғанысы мен ұлттық қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету мақсатында ұйымдар мен азаматтардың олардың меншiгiндегi көлiк құралдары мен көлiк инфрақұрылымы объектiлерiн берумен байланысты шеккен шығындарын мемлекеттiң өтеуi Қазақстан Республикасының Үкiметi анықтайтын тәртiппен жүзеге асырылады.

      13-бап. Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылау

      1. Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды көлiк және коммуникациялар саласындағы уәкiлеттi мемлекеттiк орган жүзеге асырады.
      2. Мүлiк пен құжаттарды алу; көлiк құралын, шағын көлемдi кеменi басқарудан аластату, көлiк құралын, шағын көлемдi кеменi кiдiрту, көлiк құралын, шағын көлемдi кеменi қарап тексеру, аумақтарды, жайларды, көлiк құралдарын, тауарларды, сондай-ақ тиiстi құжаттарды қарап тексеру тек Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлермен көзделген жағдайларда және тәртiппен ғана жүргiзiлуi мүмкiн.

      14-бап. Тексерулердiң түрлерi мен жүзеге асыру кезеңдiлiгi

      1. Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы органдар тексерулердiң мынадай түрлерiн жүргiзедi:
      1) жоспарлы - бақылаушы орган жоспарлаған, осы Кодекспен алдындағы тексерулерге қатысты уақыт интервалын ескере отырып, жүргiзiлетiн тексеру;
      2) жоспардан тыс - халықтың өмiрi мен денсаулығына, қоршаған ортаға, қоғамдық тәртiпке, ұлттық қауiпсiздiкке қатердi шұғыл шешудi талап ететiн қалыптасқан әлеуметтiк-экономикалық ахуалға байланысты тағайындалатын, сондай-ақ шағымдарға, сауалдар мен өтiнiштерге шұғыл көңiл аударуды талап ететiн, тексеру;
      3) қарсы - үшiншi тұлғаларға қатысты, егер тексерулер жүргiзу кезiнде мемлекеттiк органдарда аталған тұлғаларға қатысты қосымша ақпарат алу қажеттiгi пайда болса жүргiзiлетiн тексеру;
      4) рейдтiк - лицензияның, тiркеу және өзге де рұқсат берушi құжаттардың болуын, сондай-ақ мемлекеттiк органның бақылау объектiсi болып табылатын бақылау жабдығының пайдаланылуының дұрыстығын тексеру;
      5) камералдық - мемлекеттiк органға келiп түскен есептiлiк пен басқа да құжаттарды зерделеу мен талдауға негізделген тексеру;
      6) кешендi - бiрнеше бақылаушы органның Қазақстан Республикасының заңнамасының сақталуы мәселелерi бойынша шаруашылық жүргiзу субъектiсiнiң қызметiн тексеру.
      2. Тексеру жүргізу Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген жағдайлардан басқада, көлiк қызметiн жүзеге асырушы тұлғаның қызметiн тоқтатпауы тиiс.
      Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы органдар заңды тұлғаның өзіне тексеру жүргiзiлуіне қарамастан заңды тұлғаның құрылымдық бөлiмшелерiн тексеруге құқылы.
      3. Жоспарлы, рейдтiк, камералдық және кешендi тексерулер жылына бiр реттен артық емес жүргiзiлуi мүмкiн.

      15-бап. Тексерулердi жүргiзу мерзiмдерi

      1. Тексеру жүргiзу мерзiмi, егер Қазақстан Республикасының заңнамасымен өзге белгiленбесе, актiнi тапсырған сәттен бастап отыз күнтiзбе күнiнен аспауы тиiс.
      2. Құрылымдық бөлiмшесi бар заңды тұлғаға тексеру жүргiзу кезiнде көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы орган тексеру жүргiзу мерзiмiн он бес күнтiзбе күнiне дейiнгi мерзiмге ұзартуы мүмкін.
      3. Ерекше жағдайларда арнайы зерттеулер, сынақтар, сараптамалар жүргiзу қажеттiлiгi кезiнде, сондай-ақ тексеру көлемiнiң елеулiлiгiне байланысты көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы орган басшысымен (немесе оның орнындағы тұлғамен) тексеру мерзiмiн құрылымдық бөлiмшесi жоқ заңды тұлға үшiн жиырма күнтiзбе күнiне дейiнгi мерзiмге, ал құрылымдық бөлiмшесi бар заңды тұлға үшiн отыз күнтiзбе күнiне дейiнгi мерзiмге ұзартылуы мүмкiн.
      4. Тексеру жүргiзу мерзiмiн тексерiлетiн тұлғаға құжаттарды ұсыну туралы көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы органның талаптарын тапсырған және тексеру жүргiзу кезiнде сұратылған құжаттарды тексерiлушi тұлғаның тапсырған сәттерi арасындағы уақыт кезеңiнде, сондай-ақ уәкiлеттi органның сауалы бойынша мәлiметтер мен құжаттарды алуы сәтiне тексеру жүргiзу мерзiмiн тоқтату немесе жалғастыру туралы актiнi шығару жолымен құқықтық статистика органын хабардар ете отырып, көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы орган тексеру жүргiзу мерзiмiн тоқтатады немесе жалғастырады.

      16-бап. Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы лауазымды тұлғалардың құқықтары

      1. Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы лауазымды тұлғалар:
      1) мемлекеттiк органдарға, лауазымды, жеке және заңды тұлғаларға олардың орындауы үшiн мiндеттi Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасы нормаларының орындалуы туралы талаптар қоюға;
      2) Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен қызмет түрлерiне арналған лицензияның немесе рұқсаттың қолданысын тоқтату немесе керi шақырту туралы ұсыныстар енгiзуге;
      3) жазбаша өкiм негізiнде қызметтiк куәлігін көрсету бойынша көлiк қызметiн жүзеге асырушы тұлғаларға баруға, көлiк инфрақұрылымын пайдалану жағдайына тексерудi жүзеге асыруға, анықталған бұзушылықтарды жою туралы орындалуы мiндеттi жазбаша өкiмдер беруге;
      4) Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгіленген тәртiппен лауазымды, жеке және заңды тұлғалардан тексеру жүргiзу үшiн қажеттi мәлiметтердi алуға;
      5) Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасы саласындағы әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы хаттамалар толтыруға;
      6) Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген талаптарды бұза отырып жүзеге асырылған көлiк қызметiн шектеу, тоқтату және тыйым салу, сондай-ақ жекелеген өндiрiстiк объектiлердiң, цехтар мен ұйымдардың қызметiн тоқтату туралы ұсыныстар енгiзуге;
      7) ұйымдардың лауазымды тұлғаларына, басшыларына Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасын бұзуға жол берген жауапты тұлғаларды жауапкершiлiкке тарту туралы ұсыныстар беруге, сондай-ақ қажеттi жағдайларда кiнәлi тұлғаларды Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапкершiлiкке тарту туралы мәселенi шешу үшiн материалдарды құқық қорғау органдарына беруге құқылы.
      2. Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы лауазымды тұлғалар қабылдаған шешiмдер барлық жеке және заңды тұлғалар үшiн орындауға мiндеттi және жоғары тұрған мемлекеттiк органға және (немесе) тұлғаға немесе сотқа шағымдалуы мүмкiн.

       17-бап. Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы лауазымды тұлғалардың мiндеттерi

       Көлiк және коммуникациялар саласындағы бақылауды жүзеге асырушы лауазымды тұлғалар өз құзыретi шегiнде:
      1) Қазақстан Республикасы заңнамасы талаптарының орындалуына бақылау жасауға;
      2) өз құзыретi шегiнде мемлекеттiк органдарды Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасын бұзу фактiлерi туралы хабардар етуге;
      3) бақылауды жүзеге асыру кезiнде қызметтiк униформада болуы, нөмiрлiк төске тағатын белгiлерi болуы және талап ету бойынша қызметтiк куәлiгiн көрсетуге мiндеттi.

3-бөлiм. Тарифтер

      18-бап. Экономикалық және шаруашылық қызметтiң негiздерi

      1. Көлiк кәсiпорындары мен тасымалдаушылар өз қызметiн коммерциялық негiзде жүзеге асырады.
      Көлiк кәсiпорындары мен тасымалдаушылар жоспарды дербес әзiрлейдi, клиент қажеттерiне сәйкес жұмыстар мен қызметтердi орындауға шарттар жасасады.
      2. Кеме жолдарын, шлюздердi күтiп ұстау, кеме қатынасының қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету бойынша инспекциялау бюджеттiң қаражаты есебiнен жүзеге асырылады.
      3. Магистральдық темiр жол желiсiнiң көрсететiн қызметi және терминалдар мен порттарды, аэродромдарды, әуежайлық кешендердi пайдаланғаны үшiн, әуе кеңiстiгiнде ұшуды басқару мен аэронавигациялық қызмет көрсетiлгенi үшiн заңды және жеке тұлғалар, соның iшiнде шетелдiктер Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасында белгiленген тәртiп пен мөлшерде төлемдер төлейдi.
      4. Қазақстан Республикасының кеме жүретiн су жолдарын пайдалану ақылы түрде жүзеге асырылады.
      Кеме жүретiн су жолдарын пайдаланғаны үшiн Қазақстан Республикасының салық заңнамасынмен белгiленген тәртiппен ақы алынады.

      19-бап. Көлiк тасымалдары саласында тарифтер белгiлеу

      1. Жүктердi, жолаушыларды, багажды (жүк-багажды), почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдауға және тасымалдауларға байланысты қызметтерге көлiк қызметiмен айналысатын шаруашылық жүргiзушi субъектiлерi қызметiн қамтамасыз ететiн ерiктi (шарттық) тарифтер (осы баптың 2, 4-бөлiктерiнде көзделгеннен басқа реттерде) белгiленедi.
      2. Табиғи монополиялар субъектiлерiнiң, белгiлi бiр тауар рыногында басым (монополиялық) жағдайға ие рынок субъектiлерiнiң реттелетiн көрсетiлетiн қызметтерiнiң түрлерi бойынша тарифтер Қазақстан Республикасының заңнамасымен анықталатын тәртiппен белгiленедi (келiсiледi).
      3. Рентабельдiлігі реттелетiн тарифтермен қамтамасыз етiлмейтiн жолаушылар тасымалын ұйымдастыру туралы шешiмдер қабылдаған облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) жергілiктi атқарушы органдары тиiстi бюджеттен субсидияларды қамтамасыз етедi.
      4. Жолаушылар мен багажды тұрақты облысiшiлiк, қалалық және қаламаңындық автомобиль тасымалдарына арналған тарифтер уәкiлеттi орган бекiткен, аталған жолаушылар және багаж тасымалына арналған тарифтердi есептеу әдiстемесiне сәйкес анықталады.
      Осы тармақта аталған тасымалдарға арналған тарифтер шығыстарды жаппаған жағдайда облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) жергілiктi атқарушы органдары белгiленген тарифтер мен тасымалдардың нақты шығыны арасындағы айырмашылықты тасымалдаушыға әлеуметтiк маңызды қатынастар бойынша жолаушылар тасымалын жүзеге асырумен байланысты тасымалдаушының шығындарын субсидиялау ережелерiне сәйкес тиiстi бюджеттiң қаражаты есебiне өтейдi.

      20-бап. Жолаушылардың жекелеген санаттарының жолақысын төлеу жөнiндегi жеңiлдiктер

      1. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жеңiлдiктер белгiленген жағдайда тасымалдаушылар жолаушылардың жекелеген санатын ақысыз тасымалдауды немесе оларға жолақысын төлеу жөнiндегi өзге де жеңiлдiктердi беруге мiндеттi.
      Қазақстан Республикасы Үкiметi, облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi өкiлеттi және атқарушы органдары адамдардың жекелеген санаттарына көлiктің көрсететiн қызметтерiне, ақысыз жүру құқығын қоса алғанда, жеңiлдiктер белгiлеген жағдайда қаржыландыру көзi анықталады, бұл ретте атқарушы органдар тасымалдаушылармен шарт жасасады.
      Жолаушының ақы төлеу бойынша:
      1) таксиден басқа көлiктiң барлық түрлерiнде, өзiмен бiрге 7 жасқа дейiнгi, ал халықаралық тасымалда 5 жасқа дейiнгi бiр баланы балаға жеке орын берiлмей тегін алып жүруге;
      2) таксиден басқа көлiктiң барлық түрлерiнде, билеттiң толық құнының 50 пайызын төлей отырып, халықаралық тасымалда 5 жастан 12 жасқа дейiнгi балаларға билеттер сатып алуға;
      3) Қазақстан Республикасының тасымалдаушысы жүзеге асыратын тасымалдау кезiнде таксиден басқа көлiктiң барлық түрлерiнде, билеттiң толық құнының 50 пайызын төлей отырып, 7 жастан 12 жасқа дейiнгi балаларға билеттер сатып алуға;
      4) өзiмен бiрге 2 жасқа дейiнгi бiр баланы, ал әуе көлiгiнде, оған жеке орын берiлмей тегiн алып жүруге;
      5) халықаралық тасымалдарды қоспағанда, әуе көлiгінде 2 жастан 15 жасқа дейiнгi балаларға билеттi оның толық құнының 50 пайызын төлей отырып, сатып алуға;
      6) Қазақстан Республикасының тасымалдаушысы жүзеге асыратын халықаралық тасымалдауларда әуе көлiгiнде 2 жастан 12 жасқа дейiнгi балаларға билеттi оның толық құнының 50 пайызын төлей отырып, сатып алуға жеңiлдiктерi бар.
      3. Тасымалдаушылар тиiстi бюджеттен субсидияланбайтын өзге де жеңiлдiктер белгiлеуге құқылы.
      4. Халықаралық қатынаста тасымалдау төлемдерi Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес белгiленедi.

4-бөлiм. Жолаушыларды, багажды (жүк-багажды) және почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдау

      21-бап. Жолаушыларды, багажды және жүк-багажды тасымалдау тәртiбi мен түрлерi

      1. Көлiк ұсынатын жолаушыларды тасымалдау оның шарттарына, ұзақтығына, қашықтығына және сапасына қарай:
      1) көлiктiк;
      2) туристiк;
      3) экскурсиялық;
      4) тапсырыстық сипаттағы түрлерге бөлiнедi.
      2. Жолаушыларды, багажды және жүк-багажды тасымалдау Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiне, осы Кодекске, Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiне және жолаушыларды, багажды және жүк-багажды тасымалдау шартына сәйкес жүзеге асырылады.
      3. Көлiктiң белгiлi бiр түрiнде жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тасымалдау тәртiбiн (бұдан әрi - жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тасымалдау ережелерi) уәкiлеттi орган бекiтедi.
      Жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тасымалдау ережелерiнде:
      1) жол жүру құжаттарының (билеттердiң, жолдамалардың), багаж квитанцияларының нысаны, сату тәртiбi мен қолданыс мерзiмi;
      2) жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру, жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тұрақты тасымалдау маршруттарын ашу және жабу тәртiбi, тасымалдардың аталған түрлерiн орындау үшiн пайдаланылатын көлiк құралдарының санитарлық-эпидемиологиялық жағдайына, сыртқы безендiрiлуi мен жабдықталуына қойылатын талаптар;
      3) маршрутқа қызмет көрсету құқығына арналған куәлiктi беру, тоқтату және керi шақырту, беруден бас тарту жағдайлары мен негiздерi, сондай-ақ нысаны;
      4) жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) туристiк, экскурсиялық тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру тәртiбi;
      5) тапсырыстық сипаттағы жолаушыларды, багажды және жүк-багажды тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру тәртiбi;
      6) багажды (жүк-багажды) қабылдау, сақтау және беру тәртiбi;
      7) жол жүру билеттерi мен жүк квитанцияларын және олардың құнын қайтару тәртiбi мен жағдайлары;
      8) отырғызу және түсiру пункттерiнiң безендiрiлуi мен күтiп ұсталуына қойылатын талаптар;
      9) жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тасымалдауды тiкелей жүзеге асыратын тұлғаны рейс алдындағы (ауысым алдындағы) медициналық куәландыруды ұйымдастыру және өткiзу тәртiбi;
      10) актiлердiң нысаны және жасау тәртiбi;
      11) орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеу пункттерiн, соның iшiнде вокзалдарды, станцияларды және кассалық пункттердi ашу және жабу тәртiбi;
      12) таксимен жүзеге асырылатын тасымалдарды ұйымдастыру тәртiбi оларды анықтау, нормативтерiне, тасымалдаушыларды iрiктеу механизмiне сәйкес анықталады.

      22-бап. Жолаушылар мен багажды тасымалдау шарты

      1. Жолаушыны және багажды (жүк-багажды) тасымалдау шарты бойынша тасымалдаушы жолаушыны тағайындалу пунктiне тасымалдауға, ал жолаушы багаж тапсырған жағдайда - сондай-ақ багажды тағайындалу пунктiне жеткiзуге және оны жолаушыға немесе багажды алуға уәкiлеттi тұлғаға беруге мiндеттеме алады, жолаушы жол жүру үшiн ақы төлеуге, ал багаж тапсырған кезде - багажды тасымалдағаны үшiн де ақы төлеуге мiндеттеме алады.
      2. Тұрақты маршруттарда жолаушыны және багажды (жүк-багажды) тасымалдау шарты тиiсiнше жол жүру билетiмен және багаж квитанциясымен ресiмделедi.
      Аталған тасымалдау құжаттарының нысаны, оларды сату тәртiбi мен қолданыс мерзiмi тасымалдау ережелерiмен белгiленедi.
      3. Жолаушыны экскурсиялық және туристiк маршруттар бойынша тасымалдау шарты жолдама немесе жолаушылар тобын тасымалдауға арналған билет нысанында ресiмделуi мүмкiн.

      23-бап. Жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тасымалдауды ұйымдастыру

      1. Жолаушыларға қызмет көрсету орындарында, соның iшiнде билеттер сату пункттерiнде жолаушылар мен багажды (жүк-багажды) тасымалдауды ұйымдастыру туралы дер кезiндегi және шүбәсiз ақпарат көрнекi және қол жетерлiк нысанда берiлуi тиiс.
      2. Мемлекетаралық тасымалдар және Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзит кезiнде билеттердi сату Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен өзгеше көзделмесе, шетелге шығуға құқық беретiн құжат болғанда жүзеге асырылады.
      3. Жолаушыларға Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тасымалдау шарттары қамтамасыз етiледi.

      24-бап. Жолаушының және жолаушыны және багажды (жүк-багажды) тасымалдаушының құқықтары мен мiндеттерi

      1. Жолаушының:
      1) кез келген көлiк түрiне көлiк құралының жол жүру маршруты бойынша жолаушылар операциясы үшiн ашық ол айтқан тағайындалу пунктiне дейiн тасымалдау құжатын сатып алуға;
      2) сатып алған тасымалдау құжатына сәйкес көлiк құралында орын алуға;
      3) тасымалдауға тасымалдау құжатын қайтаруға және тасымалдаушыдан жол жүру және багаж тасымалдау үшiн ақыны (ал жөнелтушi багажды (жүк-багажды) тасымалдағаны үшiн ақыны) тасымалдау ережелерiмен белгiленген тәртiппен қайтарып алуға;
      4) тасымалдау құжатының қолданыс мерзiмiн жолаушыларды және багаж (жүк-багаж) тасымалдау ережелерiмен белгiленген тәртiппен ұзартуға;
      5) жүру жолында аялдама жасауға және тасымалдау құжатының қолданыс мерзiмiн автомобиль мен iшкi су көлiгi тасымалдарынан басқада, жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тасымалдау ережелерiмен белгiленген тәртiппен он күннен артық емес мерзiмге ұзартуға;
      6) багажды (жүк-багажды) белгiленген ақымен тасымалдауға тапсыруға;
      7) көлiк құралын жөнелту кешiктiрiлген жағдайда тасымалдау шартынан бас тартуға және жол жүру үшiн ақыны қайтарып алуға;
      8) багажды тасымалдауға тапсыру кезiнде құндылығын мәлiмдеуге;
      9) Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен тасымалдау сапасы деңгейiнiң оның сертификатына сәйкестiгін даулауға құқығы бар.
      2. Жолаушы:
      1) қала маңындық темiр жол, қала маңындық және қалалық автомобиль қатынастарынан басқасында, тасымалдау құжатын сатып алу кезiнде, көлiк құралына отырғызу кезiнде және жүру жолында тасымалдау құжатын тексеру кезiнде жеке басын куәландыратын құжат ұсынуға;
      2) көлiк құралына отырғызу және жол жүру кезiнде сапар аяқталғанға дейiн тасымалдау құжаты болуға;
      3) мемлекетаралық тасымалдар кезiнде азаматтардың өзара жол жүруi мәселелерi жөнiндегi халықаралық шартармен белгiленген Қазақстан Республикасының, баратын елiнiң заңнамасының паспорттық-визалық талаптарын сақтауға;
      4) қоғамдық тәртiптi, жолаушылар тасымалына қызмет көрсетуге арналған көлiк құралдары мен объектiлерiн пайдалану ережелерiн сақтауға, сондай-ақ тасымалдаушының мүлкіне ұқыпты қарауға мiндеттi.
      Осы Кодекспен, Қазақстан Республикасының өзге де заңдарымен және тасымалдау шартымен белгiленген жолаушының өзге де құқықтары мен мiндеттерiнiң болуы мүмкiн.
      3. Жолаушыны және багажды (жүк-багажды) тасымалдаушы:
      1) реттелетiн тасымалдардан басқа тасымалдарға бағаларды (тарифтi) еркiн тағайындауға;
      2) осы Кодекспен қарастырылған жағдайдан басқасында, жолаушыдан тасымалдау құжатын сатып алу кезiнде, көлiк құралына отырғызу кезiнде және жүру жолында тасымалдау құжатын тексеру кезiнде жеке басын куәландыратын құжатын көрсетуiн талап етуге;
      3) егер заңнамамен, тасымалдау шартымен өзгеше белгiленбесе, (жүк-багажды) оған тиесiлi төлемақы мен тасымалдау бойынша басқа да төлемдердi қамтамасыз ету үшiн оған тасымалдау үшiн берiлген багажды ұстап қалуға;
      4) өзiнiң құқықтар мен мүдделерiн қорғау мақсатында қоғамдық бiрлестiктер, сондай-ақ қауымдастықтар (одақтар) нысанындағы заңды тұлғалар бiрлестiктерiн құруға;
      5) демалысқа және қауiпсiздiк және гигиена танаптарын жауап беретiн еңбек жағдайына құқылы.
      4. Жолаушыны және багажды (жүк-багажды) тасымалдаушы:
      1) тасымалдауға арналған құқықты қамтамасыз ететiн лицензиясы болуға;
      2) сәйкестiгiн растау саласында құжаты бар көлiк құралдарын ұсынуға;
      3) көлiк құралында тасымалдау құжатында көрсетiлген орынды ұсынуға;
      4) жолаушыға және үшiншi тұлғаға келтiрiлген шығынды, соның iшiнде уақытты жоғалтудың ақшалай эквивалентiн өтеуге;
      5) жолаушының қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге, оған қажеттi қолайлылық пен қызмет көрсету жағдайын жасауға, ал жолаушы багаж тапсырған жағдайда сондай-ақ оның багажының уақытында тасымалдануы мен сақталуын қамтамасыз етуге;
      6) көлiк құралы қозғалысының қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге, экипажбен және тасымалдаудың барлық уақытында оны тиiстi жағдайда ұстау үшiн барлық қажеттi заттармен жабдықтауға;
      7) әлеуметтiк маңызды және әскери тасымалдарды жүзеге асыруға арналған мемлекеттiк органдардың талаптарын орындауға;
      8) Қазақстан Республикасының мiндеттi сақтандыру туралы заңнамалық актiлерiне сәйкес мiндеттi сақтандыруды жүзеге асыруға;
      9) жолаушыны, багажды (жүк-багажды) тасымалдау шартымен, көлiк заңнамасымен анықталған мерзiмде тағайындалу пунктiне жеткiзуге;
      10) багаждың уақтылы тасымалдануы мен сақталуын қамтамасыз етуге;
      11) тарифтердiң өзгеруi туралы жолаушыларды алдын ала хабардар етуге мiндеттi.
      Осы Кодекспен, Қазақстан Республикасының өзге де заңдарымен және тасымалдау шартымен белгiленген тасымалдаушының өзге де құқықтары мен мiндеттерi болуы мүмкiн.

      25-бап. Жолаушыларды және багажды (жүк-багажды) тасымалдау шартын бұзу және өзгертудiң негiздерi мен салдарлары

      1. Жолаушыларды, багажды (жүк-багажды) тасымалдау шарты тасымалдаушының немесе жолаушының бастамасы бойынша бiр жақты тәртiппен бұзылуы мүмкiн.
      2. Жолаушы көлiк құралы жөнелтiлгенге дейiн, сондай-ақ рейс басталғаннан кейiн көлiк құралы жолаушыларды отырғызу немесе түсiру үшiн кiретiн кез келген пунктте жолаушыны тасымалдау шартынан бас тартуға құқылы.
      Жолаушы тасымалдау шартын орындаудан көлiк құралы жөнелтiлгенге дейiн бас тартқан кезде оған жол жүру және багажды тасымалдау үшiн төленген сома жолаушыларды, багажды (жүк-багажды) тасымалдау ережелерiмен белгiленген мөлшерде, ал рейс басталғаннан кейiн - жолаушыны тасымалдау жүзеге асырылмаған қашықтыққа пара-пар мөлшерде жол жүру, багажды (жүк-багажды) тасымалдау үшiн төленген соманың бөлiгi, егер Қазақстан Республикасының заңнамасымен өзге белгiленбесе, қайтарылады.
      3. Тасымалдаушы жолаушыны тасымалдау шартын мына жағдайда:
      1) тойтарылмас күш, соғыс қимылдары, табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайлардың немесе тасымалдаушыға байланысты емес өзгелердiң салдарынан жолаушыны тағайындалу пунктiне жеткiзу мүмкiн болмағанда;
      2) тиiстi мемлекеттiк органның шешiмдерiнiң негiзiнде көлiк құралын бөгелткен немесе көлiк құралын жұмылдыру кезеңi мен соғыс уақытында бас тартқанда;
      3) жолаушы тасымалдау ережелерiн бұзғанда немесе жолаушы осындай ережелердi сақтаудан бас тартқанда;
      4) Қазақстан Республикасының заңнамасымен қарастырылған өзге де жағдайда бiр жақты тәртiппен бұзуға құқылы.
      4. Тасымалдау шарты тасымалдаушының бастамасы бойынша көлiк құралы жөнелтiлгенге дейiн бұзылған жағдайда жолаушыға жол жүргенi және багажды (жүк-багажды) тасымалдағаны үшiн ақы, ал аталған шарт рейс аяқталғанға дейiн бұзылған жағдайда - жол жүргенi және багажды (жүк-багажды) тасымалдағаны үшiн ақы көлiк құралы жүрiп өтпеген қашықтық үшiн төленедi.
      Аталған шартты тоқтату жолаушының жолаушыларды багажды (жүк-багажды) тасымалдау ережесiн бұзуымен немесе оның көлiк құралының қауiпсiздiгiне, басқа жолаушылардың өмiрi мен денсаулығына қатер төндiретiн iс-қимылдарымен туындаса жолаушыға жол жүргенi және багажды (жүк-багажды) тасымалдағаны үшiн ақы қайтарылмайды.
      5. Тасымалдау шарты тасымалдаушының бастамасы бойынша осы баптың 3-тармағының 4) тармақшасында аталған жағдайлардан басқа, рейс кезiнде тоқтатылған жағдайда тасымалдаушы жолаушының тағайындалу пунктiне жетуiн қамтамасыз ету мақсатында жолаушыны оның талабы бойынша өз есебiнен жөнелту пунктiне немесе ең жақын елдi мекенге дейiн жеткiзуге, сондай-ақ жолаушыға тасымалдаушының кiнәсы бойынша келтiрiлген шығындарды өтеуге мiндеттi.
      6. Тасымалдаушының бастамасы бойынша көлiк құралын жөнелтудiң бөгелуi, жолаушыны тасымалдау маршрутының, жолаушыны отырғызу және (немесе) түсiру орнының өзгертiлуi бұндай iс-әрекет жөнелту пунктiнде, тағайындалу пунктiнде немесе жолаушыларды тасымалдау маршруты бойынша жүру жолында табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайлардың салдарынан, сондай-ақ тасымалдаушыға байланысты емес басқа да себептердiң салдарынан қажет жағдайда мүмкiн.
      Осы тармақта аталған жағдайларда тасымалдаушы жолаушыны және оның багажын (жүк-багажын) өз есебiнен жөнелту пунктiне жеткiзуге немесе жолаушыға оның тартқан шығындарын өтеуге мiндеттi.
      7. Осы баптың 6-бөлiгiнде белгiленген ережелер жолаушының жолаушыны және багажды (жүк-багажды) тасымалдау шартынан бас тарту құқығына қатысты емес.
      8. Жол жүру және багажды (жүк-багажды) тасымалдау үшiн ақыны қайтару тасымалдау ережелерiмен белгiленген тәртiппен жүргiзiледi.

      26-бап. Багажды (жүк-багажды) сақтау

      1. Жолаушы, алушы багажын (жүк-багажын) тасымалдаушыға қатысы жоқ себептермен алмаған жағдайда тасымалдаушы тағайындалу пунктiнде оны келiп жеткен күнiнен бастап отыз күн бойы сақталуын, ал кедендiк бақылау арқылы өтетiн багаждың (жүк-багаждың) - он бес күн бойы сақталуын ұйымдастыруға мiндеттi. Тағайындалу пунктiне келiп жеткен багажды (жүк-багажды) бiр тәулiк iшiнде сақтағаны үшiн ақы алынбайды.
      2. Осы баптың 1-тармағында көрсетiлген сақтаудың шектi мерзiмдерi өткен соң кедендiк бақылаудағы жүктерден басқа талап етiлмеген багаж (жүк-багаж) Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен сатылуы мүмкiн.
      3. Багаж квитанциясын көрсетушi талап-арыз қою мерзiмi iшiнде тасымалдаушыға талап етiлмеген багажды (жүк-багажды) сақтау және оны сату кезiнде келтiрiлген шығындар шегерiле отырып, осы баптың 2-бөлiгiне сәйкес сатудан түскен соманы алуға құқылы.
      4. Багаж (жүк-багаж) (алынған, тәркiленген, иесiз деп танылған) соттың және өзге де уәкiлеттi органдардың шешiмдерi бойынша сатылған жағдайда тасымалдаушының тасымалдаумен және сақтаумен байланысты тартқан шығындары, құзыретiне сот шешiмдерiн және өзге де уәкiлеттi органдардың шешiмдерiн орындау жататын тұлғалардың атқарушылық iс-әрекетiн жасау жөнiндегi шығыстар ретiнде өтеледi.
      Осындай багажды (жүк-багажды) сақтау және иелiк ету тәртiбi Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленедi.

      27-бап. Почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдау

      1. Тасымалдаушылар почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдауды почта операторымен жасалған почтаны тасымалдау шарты негiзiнде жүзеге асырады.
      Облысiшiлiк, облысаралық және халықаралық жол жүру маршруттары бойынша тұрақты тасымалдарды жүзеге асыратын көлiк ұйымдары почта операторларына, арнайы фельдъегерлiк байланыс қызметтерiне Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тасымалдау бойынша қызмет көрсету мүмкiн емес жағдайлардан басқада, почта және арнайы жөнелтiлiмдердi тасымалдауға арналған шарттар жасасудан бас тартуға құқылы емес.
      2. Көлiк ұйымдары:
      1) фельдъегерлiк және арнайы байланыс қызметкерлерiне олардың қызметтiк мiндеттерiн орындаулары кезiнде билеттердi кезектен тыс сатып алу;
      2) фельдъегерлiк және арнайы байланыс қызметтерiнiң автомобильдiк көлiк құралдарының темiр жол, теңiз, iшкi су, әуе және автомобиль көлiгi тұрақтарының орнына өтуi;
      3) фельдъегерлiк және арнайы байланыс қызметтерiнiң қарулы қызметкерлерiнiң жолаушылардың жалпы отырғызылуына дейiн отырғызылу құқығын қамтамасыз етедi.
      3. Почтаны тасымалдау үшiн әдейiлеп арналған көлiк құралы немесе ондағы жай почтаны тасымалдау шартына сәйкес қатаң тiкелей мақсатында пайдаланылуға тиiс. Мұндай көлiк құралында немесе ондағы жайда почтаны тасымалдауға қатысы жоқ бөгде адамдарды тасымалдауға тыйым салынады.
      4. Почта байланысының жалпыға бiрдей қол жетiмдi қызметтерiн көрсететiн почта операторы көлiгiнiң автомобиль, темiр жол, су станциялары мен вокзалдарының, әуежайлардың аумағында орналасқан жүк және багаж кешендерiне өтуi почта жөнелтiмдерiн алмасу үшiн бiрiншi кезекте және ақысыз жүзеге асырылады.
      5. Егер почтаны тасымалдау шартында өзгеше белгiленбесе, почтаны тиеудi және түсiрудi, сондай-ақ оған iлесiп жүрудi және оның жүру жолында сақталуын почта операторы қамтамасыз етедi.
      6. Почта жөнелтiмдерiн көлiкпен тасымалдау тәртiбiн почта байланысы саласындағы уәкiлеттi органмен келiсу бойынша уәкiлеттi орган белгiлейдi.

5-бөлiм. Жүк тасымалдау

      28-бап. Жүк тасымалдауды жүзеге асыру тәртiбi

      1. Жүктi көлiкпен тасымалдау Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiне, осы Кодекске, Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiне және жүктердi тасымалдау шартына сәйкес жүзеге асырылады.
      2. Жүктi көлiкпен тасымалдауды жүзеге асыру тәртiбiн (бұдан әрi-жүктердi тасымалдау ережелерi) уәкiлеттi орган белгiлейдi.
      Жүктi тасымалдау ережелерiнде:
      1) жүктi тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру;
      2) жүктi тасымалдау үшiн ұсыну және қабылдау;
      3) тасымалдау құжаттарын ресiмдеу;
      4) жүктi тиеу және түсiру пункттерiне қойылатын талаптар;
      5) жүктi тиеу және түсiру
      6) жүк массасын анықтау;
      7) жүктi таңбалау тәртiбiн;
      8) актiлер жасау;
      9) жүктi тасымалдау шарттарын өзгерту және бұзу;
      10) жүктiң жекелеген түрлерiн тасымалдау
      11) тасымалдар бойынша есеп айырысулар;
      12) жүктi жеткiзу мерзiмдерi мен жеткiзу мерзiмдерiн есептеу;
      13) жүкке иелiк ету, барар жерiн өзгерту және қайтару;
      14) жүктi сақтау, ұстап қалу және беру;
      15) жүктi сату жағдайлары мен тәртiбi;
      16) Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiне сәйкес өзге де жағдайлар анықталады.

      29-бап. Жүктердi тасымалдауды ұйымдастыру туралы шарт

      1. Тасымалдаушы мен жүк жөнелтушi жүктердi жүйелi тасымалдауды жүзеге асыру қажеттiлiгi кезiнде жүктердi тасымалдауды ұйымдастыру туралы ұзақ мерзiмдi шарттар жасасуға құқылы.
      2. Жүктердi тасымалдауды ұйымдастыру туралы шарттарға сәйкес тасымалдаушы белгiленген мерзiмдерде жүктердi қабылдауға, ал жүк жөнелтушi - оларды шарттасқан көлемде тасымалдау үшiн ұсынуға мiндеттеме алады.
      3. Жүктердi тасымалдауды ұйымдастыру шартымен көлiк құралдарын берудiң және тасымалдауға арналған жүктердi ұсынудың көлемдерi, мерзiмдерi, есеп айырысу тәртiбi, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiмен қарастырылмаған жүктердi тасымалдауды ұйымдастырудың өзге жағдайлары белгiленедi.

      30-бап. Жүк тасымалдау шарты

      1. Жүк тасымалдау шарты бойынша тасымалдаушы жүк жөнелтушi өзiне сенiп тапсырған жүктi оның тасымалдау талаптарын сақтай отырып, тағайындалу пунктiне дер кезiнде әрi сол күйiнде жеткiзiп беруге және оны жүк алуға уәкiлеттi тұлғаға (жүк алушыға) тапсыруға мiндеттенедi, ал жүк жөнелтушi (жүк алушы немесе экспедитор) шартқа немесе тарифке сәйкес жүк тасымалы үшiн ақы төлеуге мiндеттенедi.
      2. Жүк тасымалдау шартын жасау тасымалдау құжаттарымен ресiмделедi.
      Аталған тасымалдау құжаттарының нысандары мен толтыру тәртiбi жүк тасымалдау ережелерiмен белгiленедi және жүк тасымалдаумен байланысты жеке және заңды тұлғалар үшiн мiндеттi болып табылады.
      3. Жүк жөнелтушiге тиiстi тасымалдау құжатының негiзiнде жүк қабылданғаны туралы квитанция берiлген кезден бастап жүк тасымалдау шарты жасалды деп есептеледi.
      4. Жүк тасымалдау шарты өзгерген немесе бұзылған жағдайда, егер шартпен өзге қарастырылмаса, талаптар шарт өзгергенге немесе бұзылғанға дейiн шарт талаптарын орындаумен байланысты тартқан шығындарын өтеудi талап етуге құқылы.

      31-бап. Тасымалдау шартының талаптарын өзгерту

      1. Тасымалдау шартының талаптарын өзгерту соның iшiнде жүктiң барар жерiн өзгерту тараптардың келiсiмi бойынша тасымалдау ережелерiне сәйкес жүзеге асырылады.
      2. Кедендiк бақылаудағы жүктiң барар жерiн өзгерту тиiстi кеден органының келiсiмi болған кезде жүргiзiледi.
      3. Экспорттық бақылаудағы жүктiң барар жерiн өзгерту тиiстi уәкiлеттi органның келiсiмi болған кезде жүргiзiледi.
      4. Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде көзделген жағдайларда мемлекеттiк органдар өздерiнiң құзыретiне сәйкес жүктi тасымалдаушыдан алып қоюға құқылы. Бұл орайда тасымалдаушының жүктi тасымалдау және сақтау жөнiндегi шығыстарын, сондай-ақ оған келтiрiлген зиянды кiнәлi тарап өтеуге тиiс.

      32-бап. Тасымалдауға арналған талаптар құқығын беру

      Жүк жөнелтушiге қатысты себептер бойынша жүзеге асырылмаған (толық емес көлемде жүзеге асырылған) тасымалдар үшiн алдын ала төлем енгiзiлген жағдайда соңғысы ақшалай қаражаттың қайтарылуын талап етуге немесе тасымалдаушының келiсiмi бойынша осы тасымалдауға талап құқығын қайта беруге құқылы.

      33-бап. Жүк тасымалдаушының, жүк жөнелтушiнiң құқықтары мен мiндеттерi

      1. Тасымалдаушы жүк тасымалдау шарты бойынша:
      1) өзiнiң сипаты, салмақ және көлем өлшемдерi бойынша тасымалдау құжаттарында көрсетiлген жүк туралы деректерге сәйкес келмейтiн жүктi тасымалдаудан бас тартуға;
      2) егер жүктi одан әрi тасымалдау жүктi тасымалдау қауiпсiздiгiне және оның сақталуына қатер төндiрсе, жүктi түсiруге;
      3) егер шартта өзгеше көзделмесе, осы баптың 2-тармағының 1), 4) тармақшаларына сәйкес, жүктердi тасымалдау қауiпсiздiгiн немесе олардың сақталуын қамтамасыз етуге байланысты шығарған шығындарын өтеуге;
      4) жүк жөнелтушi (жүк алушы) көрсеткен жаңа межелi пунктiне еңсерiлмейтiн күштiң салдарынан жүктi жеткiзуге мүмкiндiк болмаған жағдайда, тасымалдаудан бас тартуға және жүк жөнелтушiнi бұл туралы алдын ала хабардар етiп, жүктi оған қайтаруға құқығы бар. Егер шартта өзгеше көзделмесе, тасымалдаушының осыларға байланысты қосымша шығыстарын жүк жөнелтушi (жүк алушы) төлейдi.
      Тасымалдаушының Қазақстан Республикасының заңдарымен және шартпен белгiленген өзге де құқықтары бар.
      2. Тасымалдаушы жүк тасымалдау шарты бойынша:
      1) жүктердi тасымалдау қауiпсiздiгiне және олардың сақталуына қатер төнгенi туралы жүк жөнелтушiнi (жүк алушыны) дереу хабардар етуге, бұл орайда жүк жөнелтушiден (жүк алушыдан) алынған нұсқауларды сақтауға, сондай-ақ жүктердi тасымалдау қауiпсiздiгiн және олардың сақталуын қамтамасыз ету жөнiнде өзi жүргiзген әрекеттер туралы дереу хабардар етуi;
      2) жүктi қабылдау кезiнде тиiстi жүкқұжатындағы жүк орындарының санына, олардың таңбалануы мен нөмiрлерiне қатысты жазбалардың дәлме-дәлдiгiн, сондай-ақ жүктiң және оның орамасының сыртқы жай-күйiн тексеруге;
      3) көлiк құралына тиеудiң белгiленген нормаларын сақтау, тиiстi көлiкпен тасымалдауды орындау қауiпсiздiгiн және жүктiң сақталуын қамтамасыз ету мақсаттарында жүктiң салынуы мен бекiтiлуiн бақылауға;
      4) жүктi тағайындалу пунктiне тасымалдар ережелерiне сәйкес шартпен белгiленген мерзiмде жеткiзуге.
      Жүк жеткiзу мерзiмi аяқталғанға дейiн тасымалдаушы оны түсiрсе немесе түсiру (жүктен босату) үшiн белгiленген орындарда жүк алушыға түсiруге (жүктен босатуға) берiлсе мерзiмiнде жеткiзiлген деп саналады.
      Жүктi түсiруге (жүктен босатуға) беру жүк жөнелтушiнiң, жүк алушының, тармақ иеленушiнiң кiнәсi бойынша (түсiру шебiнiң бос болмауы, жүктi тасымалдау үшiн ақыны және тасымалдаушыға тиесiлi өзге төлемдердi енгiзбеу) кiдiртiлген жағдайда жүк мерзiмiнде жеткiзiлген деп саналады;
      5) жүк алушы тасымалдаушыға қатысы жоқ себептермен жүктi алмаған жағдайда, жүктi тағайындалу пунктiнде Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген мерзiм iшiнде сақтауға;
      6) жолаушыларды, азық-түлiк өнiмдерiн, азық-түлiк шикiзаттарын, шаруашылық-ауыз суды, химиялық улы заттарды тасымалдау үшiн пайдаланылатын көлiк құралдарына санитарлық паспорттары болуы;
      7) жолаушыларды тарифтердiң өзгеруi туралы алдын ала ескертуге мiндетті.
      Тасымалдаушы Қазақстан Республикасының заңдарымен және шартпен белгiленген өзге де мiндеттердi мойнына алады.
      3. Жүк жөнелтушiнiң жүк тасымалдау шарты бойынша:
      1) мәлiмделген жүктi тасу үшiн тиеудiң алдында көлiк құралының жарамдылығын тексеруге;
      2) мәлiмделген жүктi тасу үшiн көлiк құралы жарамсыз болған жағдайда, тасымалдаушының қызметiнен бас тартуға құқығы бар.
      Жүк жөнелтушiнiң Қазақстан Республикасының заңына және шартқа сәйкес өзге де құқықтары бар.
      4. Жүк жөнелтушi жүк тасымалдау шарты бойынша:
      1) автокөлiк құралының келу және кету уақыты туралы тасымалдау құжатына белгi соғуға;
      2) көлiк құралының жарамсыздығы себептi тасымалдаушының қызметiнен бас тартқан жағдайда тиiстi акт жасауға;
      3) көлiк құралына жүк тиеу процесiнде Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген рұқсат етiлген салмақ пен көлем өлшемдерiнен асыруға жол бермеуге;
      4) тасымалдаушыға тасымалдау құжатын, ал Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiнде көзделген қажеттi жағдайларда, жүк тасымалы үшiн қажеттi өзге де құжаттарды (сертификат, лицензия, ветеринариялық құжаттар, кеден декларациясы) көрсетуге мiндеттi;
      5) жүк жөнелтушi тасымалдау құжатына енгiзiлген мәлiметтердiң  дұрыстығы үшiн, сондай-ақ мәлiметтердiң қателiгi, дәлсiздiгi немесе толық еместiгi үшiн Қазақстан Республикасының заңдарымен қарастырылған жауапкершiлiк артады.

      34-бап. Қауiптi жүктi тасымалдау ерекшелiктерi

      1. Қауiптi жүктердi тасымалдауға Ұсынған кезде жүк жөнелтушi қауiптi жүктi тасымалдауға тiкелей қабылдаушы тасымалдаушының өкiлi мен экспедиторды тасымалдау құжаттарында көрсетiлген қауiптi жүктердiң нақты түрiн немесе тобын қауiпсiз тасымалдау талаптарымен таныстыруға мiндеттi.
      Көлiк құралының жүргiзушiсiне арналған жазбаша нұсқаулықтар тасымалдаушыға қауiптi жүктi тасымалдауға арналған тапсырыс түскеннен кешiктiрiлмей берiлуге тиiс және тасымалдау құжаттарының ажырамас бөлiгi болып табылады.
      2. Қауiптi жүктердi тиеудi және түсiрудi осы жұмыстарды жүргiзуге рұқсаты бар (жiберiлген) жүк жөнелтушi, жүк алушы жүргiзедi.
      3. Қауiптi жүктi тапсыру кезiнде оның атауы және қауiптi ерекшелiктерi туралы қате мәлiметтердi берген және тасымалдаушының сырттай қарап тексеру арқылы оның ерекшелiктерiне көз жеткiзуi мүмкiн болмаған жағдайда тасымалдаушы жүк жөнелтушiнi хабардар еткеннен кейiн кез келген уақытта жөнелтушiнiң есебiнен осындай жүктi оған шығындарын өтеусiз түсiрудi, жоюды және залалсыздандыруды жүзеге асыруға құқылы.
      Жөнелтушi тасымалдаушының алдында осындай жүктi тиеудiң нәтижесiнде шеккен зияндары үшiн жауапкершiлiк артады.

      35-бап. Iрi габариттi және ауыр салмақты жүктi тасымалдау

      1. Көлiк құралының габаритiн және салмағын ескере отырып, көлiк құралдарына Қазақстан Республикасының аумағында белгiленген рұқсат етiлген габарит және салмақ өлшемдерiнен асатын жүктер iрi габариттi және ауыр салмақты жүктер деп танылады.
      2. Iрi габариттi және ауыр салмақты жүктердi тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру, сондай-ақ арнайы көлiк құралдарының Қазақстан Республикасының аумағында жол жүруiнiң тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi анықтайды.

      36-бап. Әскери және арнайы жүктi тасымалдау

      1. Әскери және арнайы жүктi тасымалдау тәртiбi мен талаптарын Қазақстан Республикасының Үкiметi анықтайды.
      2. Сотталған және қамауға алынған тұлғаларды тасымалдау тәртiбi мен талаптарын Қазақстан Республикасының Үкiметi анықтайды.

      37-бап. Тiкелей аралас қатынастағы жүк тасымалы

      1. Тiкелей аралас қатынаста жүк тасымалдау автомобиль, темiр жол, iшкi су, теңiз, әуе көлiктерiнiң өзара iс-қимылының көмегiмен жүзеге асырылуы мүмкін.
      Тiкелей аралас қатынаста жүк тасымалдау жүктiң барлық жүру жолына жасалған бiрыңғай тiкелей аралас тасымалдау құжатының негiзiнде жүзеге асырылады.
      2. Тiкелей аралас қатынаста жүк тасымалдау тәртiбi Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тиiстi көлiк түрлерiнiң ұйымдары арасында жасалған келiсiмдермен анықталады.
      3. Тiкелей аралас қатынаста жүк тасымалдауға қатысатын тасымалдаушылардың арақатынастары осы Кодекстiң Ерекше бөлiмiмен анықталады.

      38-бап. Жүктi беру тәртiбі

      1. Тасымалдаушының жауапкершiлiгiндегi жүктiң бүлiнуi немесе бұзылуы салдарынан оның сапасының және (немесе) санының соншалықты өзгеруiнен, жүктi тiкелей мақсатында толық немесе iшiнара пайдалану мүмкiн болмайтын жағдайда ғана жүк алушы жүктi қабылдаудан бас тартуы мүмкiн.
      2. Жүктердi тасымалдау кезiнде тасымалдаушыға байланысты емес себептер бойынша жүктi жүк алушыға беру мүмкiн болмаған жағдайда, жүк жөнелтушi тиiстi көлiк құралымен жүк тасымалдау ережелерiнде белгiленген тәртiппен тасымалдаушыға жүктi жаңа межелi пунктіне жеткiзу туралы нұсқау беруге мiндеттi.
      3. Жүктi тағайындалу пунктiне жеткiзген сәттен бастап екi тәулiк бойы жүк жөнелтушiнiң жүктi сақтау оның бұзылуына әкелiп соғуы мүмкiн кезде тез бұзылатын жүкке иелiк ету туралы нұсқауы болмаған жағдайда тасымалдаушы кедендiк бақылауда тұрған жүктен басқа жүктi сатуға құқылы.
      4. Осы баптың 6-тармағында көрсетiлген жүктен басқасын осы Кодексте қарастырылған жағдайда сату:
      1) жүктiң құнын төлеу туралы құжаттармен расталған оның бағасына қарай сатып алу-сату шартына сәйкес;
      2) осы тармақтың 1-тармақшасындағы шарттарда жүктi сату мүмкiн емес жағдайда жүктi сату салыстырмалы жағдай кезiнде осындай тауар үшiн олардың орналасқан жерi бойынша қалыпты жағдайда алынатын бағаға қарай тараптардың келiсуi бойынша жүзеге асырылады.
      5. Жүктi сатудан алынған сома, тасымалдаушыға тиесiлi төлемдер мен оларды сатуға жұмсалған шығындарды шегерiп, ол олардың құнын төлеген жағдайда депозит шартымен нотариустың атына жүк алушы үшiн немесе басқа жағдайларда жүк жөнелтушi үшiн салынады.
      Жүктi сатудан түскен сома тасымалдаушыға тиесiлi төлемдер мен жүктi сақтау мен сатуға жұмсалған шығындарды жабу үшiн жеткiлiксiз болған жағдайда тасымалдаушы толық алынбаған соманы жүк жөнелтушiден өндiрiп алуға құқылы.
      6. Тасымалдаушы егер жүк тез бұзылатын болып табылса немесе жүктi аталған мерзiмдерде сақтауға арналған шығыстар жүктiң құнынан асып кетсе, жүктi Қазақстан Республикасының заңнамасымен қарастырылған тәртiппен осы Кодекспен қарастырылған мерзiмдерден бұрын сатуға құқылы.

      39-бап. Жүктiң тиiсті емес жүк алушының атына келуi

      1. Жүк алушының атына берiлуi шартта көзделмеген жүк, сондай-ақ атауы темiр жол көлiгi жүкқұжатында көрсетiлген атауға сәйкес келмейтiн жүк келген жағдайда:
      1) жүк алушы жүктiң келгенi жөнiнде хабарлама алған кезден бастап бiр тәулiк iшiнде тасымалдау шарты бойынша өзiнiң тиiстi тарап еместiгi туралы тасымалдаушыға жазбаша хабарлама жiберуге мiндеттi;
      2) тасымалдаушы жүк жөнелтушiнi жүкке иелiк ету қажеттiгi туралы дереу хабардар етуге мiндеттi, ал жүк жөнелтушi төрт тәулiк (тез бүлiнетiн жүктерге қатысты - екi тәулiк) iшiнде жүкке иелiк ету туралы жазбаша нұсқау беруге мiндеттi.
      2. Тасымалдау құжатында көрсетiлген жүк алушы тасымалдаушыға тиiстi барлық төлемдердi төлеген жағдайда, оның жүктi алуға құқығы бар.
      3. Жүк жөнелтушiнiң жүкке иелiк ету туралы нұсқауын осы баптың 1-тармағында көзделген мерзiмде алмаған жағдайда, тасымалдаушы жүктi жүк жөнелтушiге оның есебiнен қайтаруға, ал тез бүлiнетiн жүктi осы Кодекстiң 38-бабының 3-6 тармақтарына сәйкес сатуға құқылы.

      40-бап. Жүк тасымалдауға кедергiлер

      1. Тасымалдаушы жүк жөнелтушiнiң немесе экспедитордың кiнәсiнен жүктi тасымалдауға кедергiлер туындағаны, мемлекеттiк органдардың кiдiртуi және мұндай жүктi одан әрi тасымалдау үшiн басқа тасымалдаушыларға тапсыру мүмкiн еместiгi туралы жасалған шартқа сәйкес, дереу телеграф арқылы немесе өзге тәсiлмен оларды хабардар етуге мiндеттi.
      Жүк жөнелтушi, сондай-ақ экспедитор, егер шартта оған осындай мiндеттемелер жүктелген болса, жүк тасымалдауға кедергiлердi жою жөнiнде шаралар қолдануға мiндеттi.
      2. Тасымалдаушы үшiн белгiленген жүктi жеткiзiп беру мерзiмдерi жүк жөнелтушiнiң, экспедитордың кiнәсiнен жүктi кiдiрткен уақытқа ұзартылады.
      3. Экспорттық және импорттық жүктi кiдiрткен уақыты үшiн кiнәлi тұлға тасымалдаушыға - вагондар мен контейнерлердi пайдаланғаны үшiн ақы, ал транзиттiк жүктi кiдiрткен уақыты үшiн Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында белгiленген мөлшерде ақы төлейдi.
      4. Жүк жөнелтушi немесе жүк алушы тасымалдаушыдан хабарлама алған кезден бастап сегiз тәулiк iшiнде (тез бүлiнетiн жүктерге қатысты санитарлық-эпидемиологиялық ережелермен және нормалармен белгiленген мерзiм iшiнде) кiдiртiлген жүктерге қатысты шара қолданбаған жағдайда, тасымалдаушы жүктi жүк жөнелтушiге оның есебiнен қайтаруға, ал тез бүлiнетiн жүктi осы Кодекстiң 38-бабының 3-6 тармақтарына сәйкес сатуға құқылы.

6-бөлiм. Көлiк құралдарының қауiпсiздiгi.
Қозғалыс қауiпсiздiгi. Көлiктiң жүктерi мен объектiлерiн күзету

       41-бап. Жүру қауiпсiздiгін қамтамасыз етудi, көлiктiң әр түрлерiнiң көлiк және өзге де техникалық құралдарын пайдалануды ұйымдастыру

      1. Тасымалдау процесiне қатысушылар адамның өмiрi мен денсаулығына, қоршаған ортаға, жолаушылардың жол жүруiне қауiпсiз жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ белгiленген қозғалыс қауiпсiздiгi талаптарын сақтауға мiндеттi.
      2. Тасымалдаушылардың құрылымдарында қозғалыс қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге iшкi бақылауды жүзеге асыратын қозғалыс қауiпсiздiгi қызметi болуы тиiс (бөлiмдер және/немесе жауапты лауазымды тұлға).
      Қозғалыс қауiпсiздiгi туралы ереже нысанын уәкiлеттi орган әзiрлейтiн үлгi ереже негiзiнде әзiрленедi.
      3. Қозғалыс қауiпсiздiгi адамның өмiрi мен денсаулығын сақтауға, қоршаған ортаны қорғауға, тасымалдау процесiне қатысушыларының авариясыз жұмыс iстеуiне жағдайлар туғызуға, көлiк құралдары мен көлiк инфрақұрылымын ақаусыз күтiп ұстауға, сондай-ақ болуы ықтимал авариялардың зардаптарын жоюға бағытталған ұйымдастырушылық және техникалық iс-шаралар кешенiмен қамтамасыз етiледi.
      4. Көлiк құралдарының иелерi олардың көлiк құралдарымен болған көлiк оқиғаларына тексеру жүргiзу кезiнде қажеттi жағдайда мемлекеттiк органдарға көмек көрсетуге мiндеттi.
      5. Техникалық регламенттер талаптарын, қозғалыс қауiпсiздiгi, жылжымалы құрамды, жолдың үстiңгi құрылыстарын және темiр жол көлiгiн және тасымалдау процесiмен байланысты басқа да техникалық құралдарды пайдалану ережелерiн бұзғаны, сондай-ақ жол берiлген бұзушылықтарды жасырғаны үшiн кiнәлi адамдар Қазақстан Республикасының заңдарымен көзделген жауаптылықта болады.

      42-бап. Көлiк құралын басқару құқығы

      Көлiк құралын басқару құқығы тиiстi бiлiктiлiгi бар және белгiленген үлгiдегi құжат берiлiп, денсаулық жағдайы туралы медициналық куәландырудан өткен тұлғаға берiледi.
      Қызметкерлердiң көлiк құралын басқару жөнiндегi бiлiктiлiк талаптары мен кәсiбi бойынша негiзгi мiндеттерiн орындауға денсаулық жағдайы бойынша жарамдылығы Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен анықталады.

      43-бап. Көлiк құралдарының қауiпсiздiгiне қойылатын талаптар

      Көлiк құралдары көлiк саласындағы техникалық регламенттермен белгiленген адамның өмiрi мен денсаулығының қауiпсiздiгi, қоршаған ортаны қорғау талаптары мен нормаларына сәйкес келуi, сәйкестiгiн растау саласында құжаты, сондай-ақ заңнамамен белгiленген тәртiппен тiркелуi тиiс.
      Көлiк құралдарының сәйкестiгiн растау тәртiбi техникалық реттеу саласында Қазақстан Республикасының заңнамасымен анықталады.
      Көлiк құралдары егер олар адамның өмiрi мен денсаулығына, қоршаған ортаға зиян келтiруi мүмкiн болса рынокқа шығарылмауы және сатылмауы тиiс.

      44-бап. Көлiктегi жүктi және көлiк инфрақұрылымын күзету

      1. Жүктi және әуе көлiгiне басқа барлық көлiк инфрақұрылымын күзетудi әскерилендiрiлген күзет қызметтерi жүзеге асырады.
      2. Көлiк инфрақұрылымы объектiлерiнде мемлекеттiк өртке қарсы бақылауды өртке қарсы қызмет органдары жүзеге асырады, өрттердi сөндiру Қазақстан Республикасының өрт қауiпсiздiгi саласындағы уәкiлеттi органы мен тиiстi заңды тұлғалар арасындағы келiсiммен реттеледi.
      3. Автомобиль, темiр жол, әуе, теңiз және iшкi су көлiгiнде өрт қауiпсiздiгi талаптарының қамтамасыз етiлуiне бақылау жасау мен өрттердi сөндiрудi салалық өртке қарсы қызметтердiң бөлiмшелерi жүзеге асырады.
      4. Әскерилендiрiлген күзет қызметiнiң бөлiмшелерi оқатар қарумен және арнайы құралдармен қамтамасыз етiледi.
      Қаруды және арнайы құралдарды қолдану тәртiбi Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүргiзiледi.
      5. Көлiк инфрақұрылымының неғұрлым маңызды объектiлерi (әуежайлардан басқасы) мен арнайы жүктердi күзетудi Қазақстан Республикасы Ішкі iстер министрлiгiнiң iшкi әскерi, Республикалық ұлан, қорғаныс саласындағы уәкiлеттi органның арнайы бөлiмшелерi мен Қазақстан Республикасы Ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң арнайы бөлiмшелерi, сондай-ақ әскерилендiрiлген күзеттiң арнайы қызметтерi жүзеге асырады.

      45-бап. Төтенше жағдайлар кезiнде көлiктiң жұмысын ұйымдастыру

      1. Төтенше жағдайлар (жер сiлкiнiстерi, су тасқындары, өрттер, басып қалулар, жұқпалы аурулар және басқа да табиғи апаттар) туындаған жағдайда, көлiк кәсiпорындарының шарттық қатынастары Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң, облыстардың (республикалық маңызды қаланың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қаланың) жергiлiктi атқарушы органдардың шешiмi бойынша апаттарды және олардың салдарларын жою жөнiнде шаралар қабылдау үшiн осы уақытқа тоқтатылуы мүмкiн.
      2. Қазақстан Республикасында төтенше жағдайлар және олардың салдарларын жою кезiндегi жұмылдыру дайындығын, азаматтық қорғаныс жөнiндегi iс шараларды және авариялық-құтқару жұмыстарын қамтамасыз етумен байланысты тасымалдарды жүзеге асыру жөнiндегi көлiк ұйымдарының шығындары тиiстi бюджеттiң қаражатынан өтеледi.
      3. Көлiк кәсiпорындары табиғи апаттар мен авариялардың, сондай-ақ төтенше жағдай сипатындағы өзге де жағдайлардың салдарларын жою жөнiнде дереу шаралар қабылдауға мiндеттi.

      46-бап. Өнеркәсiп қауiпсiздiгiн, көлiктегi санитарлық-эпидемиологиялық, өртке қарсы ережелер мен нормаларды, қоршаған орта сапасының нормативтерiн қамтамасыз ету

      1. Тасымалдаушылар көрсетiлетiн қызметтер мен процестердiң адамның өмiрi мен денсаулығы мен айналадағы ортаның, соның iшiнде өсiмдiктер мен жануарлар әлемiнiң қауiпсiздігін, көлiк құралдары қозғалысының, кеме қатынасы мен ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      2. Көлiк құралдары қозғалысы және жүк тиеу-түсiру жұмыстары жүзеге асырылатын станциялардың, порттардың, айлақтардың, әуежайлардың, автокөлiк кәсiпорындары мен темiржол тораптарының аумақтары, сондай-ақ су жолдары аса қауiптi аймақтар болып табылады.
      Қауiптiлiгi жоғары аймақта болу және онда жұмыстар жүргiзу ережелерiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      Аталған ережелердiң бұзылуы Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген тәртiппен жауапкершiлiкке әкеп соқтырады.
      3. Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiткен тiзбе бойынша қауiптi жүктердi күзету мен алып жүрудi бүкiл жол бойында жүктi жөнелтушiлер немесе алушылар қамтамасыз етедi.
      4. Жарылғыш, тез тұтанғыш, радиоактивтi, улы және басқа қауiптi жүктердi жөнелтуші және алушы тұлғалар оларды тасымалдау қауiпсiздiгiне кепiлдiк беруге, өнеркәсiп және өрт қауiпсiздiгi саласындағы ережелер талаптарын сақтауға, жүктердi тасымалдау кезiнде авариялық жағдайлардың алдын алуға, сондай-ақ авариялар зардаптарын жоюға қажеттi құралдар мен жедел қимылдайтын бөлiмдердi ұстауға мiндеттi.
      5. Көлiк, оның iшiнде Қазақстан аумағында орналасқан немесе оны кесiп өтетiн шетел көлiктерi мен көлiк құралдары қызметi процесiнде экологиялық қауiпсiздiкке және халықтың денсаулығын қорғауға кепiлдiк беретiн, қоршаған ортаның ластауына жол бермеудi, табиғи ресурстарды молайту мен ұтымды пайдалануды қамтамасыз ететiн қоршаған орта сапасының гигиеналық нормативтерi сақталуы тиiс.
      6. Пайдалы қазбалар қабаттары алаңдарында көлiк кәсiпорындарын жобалау мен салуға, олар жатқан жерлерде жерасты құрылыстарын орналастыруға тыйым салынады. Айрықша жағдайларда бұларға жер қойнауын пайдалану және қорғау саласындағы уәкiлеттi органының рұқсаты бойынша жол берiледi.
      7. Көлiк кәсiпорындары мен тасымалдаушылар табиғат қорғау шараларын жоспарлауға, ұйымдастыруға және қаржыландыруға, айналадағы табиғи орта мен жер қойнауын қорғау саласында өндiрiстiк және ведомстволық бақылау жасауға мiндеттi.
      8. Тасымалдаушылар қоршаған ортаны, әуе бассейнiн, су қоймаларын, жердi қорғауға және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға қажеттi шаралардың бәрiн жүзеге асыруға мiндеттi. Қоршаған ортаға келтiрiлген зиян үшiн тасымалдаушылар Қазақстан Республикасының заңдарымен белгiленген тәртiппен жауапкершiлiкте болады.

      47-бап. Литерлiк тасымалдарға жiберу

      1. Көлiк қызметкерлерiн литерлiк тасымалдарды орындау мен қызмет көрсетуге, сондай-ақ арнайы тағайындалған автомобильдердi пайдалану мен қызмет көрсетуге жiберу ұлттық қауiпсiздiк органдарымен, ал Алматы және Астана қалаларында - Қазақстан Республикасы Президентiнiң Күзет қызметiмен келiсу бойынша жүзеге асырылады.

7-тарау. Көлiктегi жауапкершiлiк

      48-бап. Көлiк құралын пайдалану және басқару тәртiбiн бұзушылықтар

      1. Көлiк құралдары қауiпсiздiк талаптарына, техникалық, медициналық-санитарлық ережелер мен нормаларға, санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормаларға және гигиеналық нормативтерге, еңбектi қорғау, өнеркәсiп және экологияны қорғау нормаларына, техникалық регламенттерге, қауiптi жүктердi тасымалдау ережелерiне сәйкес келуi, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен тiркелуi тиiс.
      2. Осы баптың 1-бөлiгiндегi талаптарға сәйкес келмейтiн және және белгiленген тәртiпте тiркелмеген көлiк құралдары пайдалануға жiберiлмейдi және Қазақстан Республикасының заңымен белгiленген жауапкершiлiктi тудырады.
      Көлiк құралының пайдалануға жарамдылығын растау болып белгiленген үлгідегі құжат табылады.
      3. Тиiстi бiлiктiлiгi бар және белгiленген үлгiдегi құжат берiлiп, денсаулық жағдайы туралы медициналық куәландырудан өтпеген тұлғалар көлiк құралын басқаруға жiберiлмейдi және Қазақстан Республикасының заңымен белгiленген жауапкершiлiктi тудырады.

      49-бап. Тасымалдау бойынша мiндеттемелердi бұзғаны үшiн жауапкершiлiк

      1. Тасымалдаудан туындайтын мiндеттемелердi орындамаған немесе тиiсiнше орындамаған жағдайда тараптар Қазақстан Республикасының заңнамасымен, осы Кодекспен, сондай-ақ осылардың негiзiнде жасалған шарттарда белгiленген негiздер бойынша және мөлшерде жауапкершiлiк алады.
      2. Тасымалдау жөнiндегi, соның iшiнде тiкелей аралас және халықаралық қатынастағы мiндеттемелердi орындамағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшiн тасымалдаушылардың өзара жауапкершіліктерi осы Кодекспен, сондай-ақ тасымалдаушылар арасындағы шарттармен белгiленедi.
      3. Тасымалды бiрнеше тасымалдаушы жүзеге асырған жағдайда олар жүк жөнелтушiнiң, жүк алушының алдында жүктiң, багаждың (жүк-багаждың) жоғалғаны, жетiспеушiлiгi, бұзылғаны (бүлiнгенi) үшiн ортақ жауапкершiлiкте болады.
      4. Басқа тұлғалар келтiрген зиянды өтеген тасымалдаушының, егер басқа мөлшер Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленбесе, осы тұлғаға керi талап қою құқығы бар.
      5. Жүк жөнелтушi, жүк алушы және тасымалдаушы қауiптi жүктердiң қауiпсiз тасымалдануын қамтамасыз ету үшiн Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапкершiлiк артады.
      6. Тасымалдаушы және көлiк қызметiне басқа қатысушылар төтенше жағдайлардың алдын алу және олардың салдарларын жоюға арналған күштер мен құралдардың құрылуы, дайындығы және дайындықта ұстауы үшiн жауапкершiлiк артады.
      7. Тасымалдаушы олардың әрекетiнiң (әрекетсiздiгiнiң) нәтижесiнде тасымалдаушының мiндеттемелерiнiң бұзылуы болған басқа тұлғаларға керi талап қоюға құқылы.

      50-бап. Мiндеттемелердiң орындалуын қамтамасыз ету

      1. Мiндеттемелердiң орындалуы тұрақсыздық айыбы, кепiлзат, қарызгердiң мүлкiн ұстап қалу, кепiлге алу, кепiлдiк, кепiлақы арқылы қамтамасыз етiлуi мүмкiн.
      2. Жүк тасымалы бойынша мiндеттемелердi орындамағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшiн кiнәлi тарап келтiрiлген шығындарды өтеуден басқа, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде, осы Кодексте немесе шартта белгiленген мөлшерде тұрақсыздық айыбын төлейдi.
      3. Тасымалдаушыға тиiстi төлемдi мерзiмiн өткiзiп төлегенi үшiн, егер тасымалдау шартымен өзге белгiленбесе, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде бөтен адамдардың ақша қаражатын заңсыз пайдаланғаны үшiн белгiленген жауапкершiлiк мөлшерiнде тұрақсыздық айыбы алынады.
      4. Тараптардың өзге келiсiмдерi болмаған ретте төлем жасалған сомадан, ең алдымен - тұрақсыздық айыбының сомасы, ал қалған бөлiгiнен борыштың негiзгi сомасы өтеледi.

      51-бап. Жолаушының өмiрi мен денсаулығына келтiрiлген зиян үшiн тасымалдаушының жауапкершiлiгi

      1. Тасымалдаушы жолаушының өмiрi мен денсаулығына келтiрiлген зиянның салдарынан туындайтын мiндеттемелер бойынша Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес және белгiленген шектерде жауапкершiлiк алады.
      2. Жолаушының өмiрi мен денсаулығына келтiрген зиян үшiн тасымалдаушының жауапкершiлiгi ол көлiк құралында отырған кезiнде туындайды.

      52-бап. Жолаушыларды, багажды, жүк-багажды жеткiзiп беру мерзiмдерiн бұзғаны үшiн жауапкершiлiк

      1. Көлiк құралының жөнелтiлуiн кiдiрткенi немесе оның тағайындалу пунктiне кешiгiп келгенi үшiн (қалалық және қаламаңындық тасымалдардан, сондай-ақ өткелдердегiден басқасы) тасымалдаушы, егер кiдiру немесе кешiгу тежеусiз күштiң салдарынан болғанын дәлелдей алмаса, оған кешiккен әр сағат үшiн тасымалдау ақысының үш пайызы мөлшерiнде айыппұл төлейдi.
      Өндiрiп алынған айыппұлдың сомасы тасымалдау ақысының мөлшерiнен аспауы тиiс.
      Рейстер 10 сағатқа және одан да көп уақытқа кiдiрген жағдайда тасымалдаушы уәкiлеттi орган белгiлеген нормаларға сәйкес жолаушыларға өз есебiнен мейманханадан орын алып беруге және тамақтандыруға мiндеттi.
      2. Багажды (жүк-багажды) жеткiзiп берудi кешiктiргенi үшiн тасымалдаушы багажды (жүк-багажды) алушыға кешiктiрген мерзiмнiң әрбiр тәулiгiне тасымал үшiн төленген ақының 10 пайызы мөлшерiнде айыппұл төлейдi, бiрақ ол тасымалдау үшiн төленетiн ақының 50 пайызынан аспауы тиiс.
      3. Тасымалдаушының кiнәсi анықталған болса, багажды (жүк-багажды) жеткiзiп берудi кешiктiргенi үшiн тасымалдаушы багажды (жүк-багажды) алушыға кешiктiрген мерзiмнiң әрбiр тәулiгiне тасымал үшiн төленген ақының 5 пайызы мөлшерiнде айыппұл төлейдi, бiрақ ол тасымалдау үшiн төленетiн ақының 50 пайызынан аспауы тиiс.
      4. Аталған айыппұлдарды төлеу жолаушыларды тасымалдау ережелерiне сәйкес жолаушының өтiнiшi бойынша жүргiзiледi.
      Жолаушының өтiнiшi бойынша оған тасымалдың кiдiру себебi туралы ресми құжат берiледi немесе билетiне белгi соғылады.

      53-бап. Багажды (жүк-багажды), жүктi жоғалтқаны, олардың жетіспеуi немесе бұзылуы (бүлiнуi) үшiн жауапкершiлiк

      1. Тасымалдаушы багажды (жүк-багажды), жүктi тасымалдауға алған кезден бастап алушыға (жүк алушыға) берген кезге дейiн олардың сақталуын қамтамасыз етуге мiндеттi.
      2. Багажды (жүк-багажды), жүктi жоғалтқаны, оның жетiспеуi, бұзылуы (бүлiнуi) үшiн мүлiктiк жауапкершiлiк оларды қабылдаған - тапсырған кезден бастап ауысады.
      Багажды (жүк-багажды), жүктi тасымалдау кезiнде келтiрiлген шығын Қазақстан Республикасының заңдарымен белгiленген мөлшерде өтеледi.
      3. Егер тасымалдаушы багаждың (жүк-багаждың), жүктiң жоғалуы, жетiспеуi немесе бұзылуы (бүлiнуi) өзiнiң кiнәсiнен болмағанын дәлелдей алмаса, багаждың (жүк-багаждың), жүктiң жоғалуына жауап бередi.
      Тасымалдаушының кiнәсiнен багаждың бүлiну жағдайларын қоспағанда, жолаушы қол жүгі ретiнде өзiмен бiрге алып жүретiн багаждың сақталуына тасымалдаушы жауапты болмайды.
      4. Тасымалдаушы белгiленген зиянның орнын толтырумен бiрге, ал темiр жол тасымалдары кезiнде 57-баптың 4-тармағында көзделген зиянның орнын толтырумен бiрге, егер тасымал ақысы жүктiң құнына кiрмейтiн болса, жөнелтушiге (алушыға, жүк алушыға) жоғалтқан, жетiспеген, бүлiнген немесе бұзылған багажды (жүк-багажды), жүктi тасымалдау үшiн алған тасымал ақысын қайтарады.
      5. Багаж (жүк-багаж), жүк жеткiзiп беру мерзiмiнен жетi күн өткеннен кейiн жоғалды деп есептеледi.
      Багаж (жүк-багаж), жүк аталған мерзiм өткеннен кейiн келген жағдайда, алушы оларды қабылдай алады және тасымалдаушының жоғалтқаны үшiн төлеген сомасын қайтара алады.

      54-бап. Багаждың (жүк-багаждың), жүктiң жетiспеу, бұзылу (бүлiну) мөлшерiн анықтау

      1. Багаждың (жүк-багаждың), жүктiң жоғалғаны, жетiспейтiнi немесе бұзылғаны (бүлiнгенi) байқалған жағдайда тасымалдаушы мен жүк алушы нақты зиянның мөлшерiн бiрлесiп анықтайды.
      2. Тасымалдаушының немесе жүк алушының бастамасы бойынша багаждың (жүк-багаждың), жүктiң жетiспеуiнен, бүлiнуiнен немесе бұзылуынан болған нақты зиянның мөлшерiн анықтау жөнiнде сараптама немесе өзге де қажеттi зерттеу жүргiзiлуi мүмкiн.
      3. Сараптама немесе өзге де қажеттi зерттеу жүргiзуге байланысты шығыстар кiнәлi тарапқа жүктеледi.
      4. Тасымалдаушы багажды (жүк-багажды), жүктi тасымалдау кезiнде келтiрiлген нұқсанды:
      1) багаж (жүк-багаж), жүк жоғалған немесе жетiспеген жағдайда жоғалған немесе жетiспеген багаждың (жүк-багаждың), жүктiң құны мөлшерiнде;
      2) багаж (жүк-багаж), жүк, зақымданған (бүлiнген) жағдайда - оның құны төмендеген сома мөлшерiнде, ал зақымданған багаж (жүк-багаж), жүк қалпына келтiру мүмкiн болмаған жағдайда - оның құны мөлшерiнде;
      3) құндылығы жарияланып, тасымалдауға тапсырылған багаж (жүк-багаж), жүк, жоғалған жағдайда - багаждың (жүк-багаждың), жүктiң жарияланған құны мөлшерiнде өтейдi.
      5. Жүктiң жоғалуы, кем шығуы немесе зақымдануы (бүлiнуi) туғызғаны анықталған залалды өтеумен қатар, тасымалдаушы жоғалған, кем шыққан немесе зақымданған (бүлiнген) жүктi тасығаны үшiн өндiрiп алынған жалдау ақысын, егер ол жүктiң құнына кiрмесе, жүк жөнелтушiге (жүк алушыға) қайтарып бередi.
      6. Тасымалдау құжатында көрсетiлген мәлiметтерге сәйкес келмейтiн жүктi (жүк-багажды) берген жағдайда, мұндай жүктi (жүк-багажды) тасымалдаушы тиеген болса, ол жүк алушы алдында жүктiң (жүк-багаждың) тасымалдау құжатында көрсетiлген құны мөлшерiнде, оны жоғалтқанмен бiрдей жауапкершiлiкте болады.
      7. Тасымалдауға өткiзiлген жүктiң (жүк-багаждың) құны оның сатушы шотында көрсетiлген немесе шартта көзделген бағасы негiзге алына отырып, ал шот болмаған немесе шартта бағасы көрсетiлмеген жағдайда - мән-жайлар (жүктi, жүк-багажды тасымалдау шартына сәйкес жүк (жүк-багаж) түсiрiлген немесе түсiрiлуге тиiс болған жердегі және сол күнгi) салыстырыла отырып, әдетте сондай тауарлардан алынатын баға негiзге алына отырып анықталады.
      8. Жүктiң, багаждың (жүк-багаждың) жоғалғаны, кем шыққаны немесе зақымданғаны (бүлiнгенi) үшiн өтелуге тиiстi сомадан жүк иесi, жолаушы жасауға тиiс болған, бiрақ жүктiң, багаждың (жүк-багаждың) жоғалуы кем шығуы немесе зақымдануы (бүлiнуi) салдарынан жасалмаған жүк, багаж (жүк-багаж) тасымалына жұмсалған шығыстар (жалдау ақысы, баж және басқалар) шегерiлмейдi.

      55-бап. Жолаушылардың билетсiз жол жүргенi мен тасымалдағаны және қол жүгі мен багажды (жүк-багажды) ақысыз тасымалдағаны үшiн жауапкершiлiк

      Жолаушылардың билетсiз жол жүргенi мен тасымалдағаны және қол жүгi мен багажды (жүк-багажды) ақысыз тасымалдағаны үшiн кiнәлi тұлғалар Қазақстан Республикасының Әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы кодексiмен қарастырылған тәртiппен жауап бередi.

      56-бап. Жолаушының, жүк немесе багаж (жүк-багаж) жөнелтушi мен алушының жауапкершiлiгi

      Жолаушылар, жүк немесе багаж (жүк-багаж) жөнелтушi мен алушы өздерiнiң кiнәсiнен басқа адамдарға, тасымалдаушының мүлкiне және тасымалдаушы жауап беретiн басқа адамдардың мүлкiне келтiрген зияны үшiн жауапты болады.
      Жүк жөнелтушi тасымалдау құжаттарында көрсетiлген мағлұматтардың дұрыс болмауына, дәл болмауына немесе толық болмауына байланысты тасымалдаушыға немесе тасымалдаушы жауап беретiн басқа адамға келтiрген зияны үшiн жауапты болады.
      Жүк жөнелтушi тасымалдау құжаттарында көрсетiлген мағлұматтардың дәл болмауына, толық болмауына немесе дұрыс болмауына байланысты барлық зиян үшiн тасымалдаушының алдында жауапты болады.

      57-бап. Жауапкершiлiктен босату

      1. Тараптар тасымалдау шартынан туындайтын мiндеттемелердi орындамағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшiн Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде, осы Кодексте, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында көзделген негiздер бойынша жауапкершiлiктен босатылуы мүмкiн.
      2. Егер мiндеттемелердi орындамау немесе тиiсiнше орындамау:
      1) бой бермейтiн күштiң, яғни осы жағдайлар кезiндегi төтенше және тойтаруға болмайтын мән-жайлардың (дүлей құбылыстар, соғыс қимылдары және т.б.);
      2) Қазақстан Республикасының заңнамасында, сондай-ақ Қазақстан Республикасында күшiне енген халықаралық шарттарда белгiленген тәртiппен жарияланған жүк тасымалын, поездардың жүруiн тоқтатудың немесе шектеудiң салдарынан болса, тараптар жауапкершiлiктен босатылады.

8-бөлiм. Актiлер, кiнә қою, талап қою

      58-бап. Кiнә қоюдың шарттары мен тәртiбi

      1. Тасымалдаушыға тасымалдау шартынан туындайтын талап қоюға дейiн кiнә қою мiндеттi.
      2. Тасымалдаушыға тасымалдау шартынан туындайтын кiнә қоюға жолаушының, жөнелтушiнiң (жүк жөнелтушiнiң), алушының (жүк алушының), сондай-ақ тасымалдаушының тасымалдау жөнiндегi мiндеттемелерiн тиiсiнше орындамағаны үшiн жөнелтушiге (жүк жөнелтушiге), алушыға (жүк алушыға) сақтандыруды өтеудi төлеген сақтандырушының құқығы бар.
      3. Кiнә қоюға өтiнiш берушiнiң талаптарын растайтын мына құжаттар түпнұсқа түрiнде қоса тiркелуге тиiс:
      1) жүк жоғалған жағдайда - жүк квитанциясы;
      2) жүк жетiспеген, бұзылған (бүлiнген), жүктi беру кешiктiрiлген жағдайда - темiр жол келiп жүкқұжаты немесе тауарлық-көлiктiк жүкқұжаты, сондай-ақ коммерциялық акт;
      3) жүктi жеткiзiп беру мерзiмдерi бұзылған жағдайда - темiр жол көлiгі жүкқұжаты немесе тауарлық-көлiктiк жүкқұжаты;
      4) жүктi тасымалдау үшiн артық төленген тасымалдау төлемдерiн қайтару үшiн - темiр жол көлiк жүкқағазы немесе жүктi қабылдағаны туралы квитанция.
      4. Жүктiң жоғалуына, жетiспеуiне немесе бұзылуына (бүлiнуiне) қатысты кiнә қоюға осы баптың 3-тармағында аталған құжаттардан басқа жүктiң құнын, сондай-ақ жүкке меншiк құқығын немесе өзге де заңды негiзде иелiк етудi растайтын құжаттар қоса берiлуi тиiс.
      Сақтандырушы тасымалдаушының тасымалдау жөнiндегi мiндеттемелерiн тиiсiнше орындамағаны үшiн жөнелтушiге (жүк жөнелтушiге), алушыға (жүк алушыға) сақтандыруды өтеудi төлеген жағдайда кiнә қоюға сақтандыруды өтеудi төлегенiн растайтын құжаттар қоса тiркелуi тиiс.

      59-бап. Кiнә қоюдың мерзiмдерi

      1. Тасымалдау шартынан туындайтын кiнәнi тасымалдаушыға талап қою мерзiмi iшiнде қоюға болады.
      Кiнә қою мерзiмдерi мыналарға қатысты:
      1) жүктiң жоғалғаны үшiн шығынды өтеуге - жеткiзiп беру мерзiмi аяқталғаннан жетi тәулiк өткеннен кейiн;
      2) жүктiң жетiспеушiлiгі, бұзылғаны (бүлiнгенi) үшiн - шығынды өтеуге берiлген күннен бастап;
      3) жүк тасымалына артық төленген тасымал төлемдерiн қайтаруға - берiлген күннен бастап;
      4) багажды, жүктi жеткiзiп беру мерзiмi өтiп кетуiне - берiлген күннен бастап;
      5) жүк тасымалына қабылданған өтiнiмдi орындамағаны үшiн айыппұл өндiрiп алуға - өтiнiмдi орындау үшiн тасымалдау ережелерiнде белгiленген мерзiм аяқталған соң есептеледi.
      Өзге жағдайларда - талап қоюға негiз болған оқиға туындаған күннен бастап есептеледi.
      2. Тасымалдаушы, егер кiнә қою мерзiмi өтiп кетуiнiң себебiн дәлелдi деп таныса, қойылған кiнәнi белгiленген мерзiм өткеннен кейiн де қарауға құқығы бар.

      60-бап. Кiнә қоюды қараудың тәртiбi мен мерзiмдерi

      1. Кiнә қою ол алынған күннен бастап бiр ай мерзiмде қаралуға тиiс.
      2. Кiнә қоюды тасымалдаушы толығымен немесе iшiнара қанағаттандыруы немесе қабылдамай тастауы мүмкiн. Тасымалдаушы кiнә қоюды қараудың нәтижесi туралы өтiнiш берушiге жазбаша түрде хабарлайды.
      3. Өтiнiш берушiнiң талабын iшiнара қанағаттандырған немесе қабылдамай тастаған жағдайда тасымалдаушының хабарламасында қабылданған шешiмiнiң негiздемесi көрсетiлуi тиiс. Хабарлама өтiнiш берушiге кiнә қоюға қоса тiркелген құжаттармен бiрге жiберiледi.

      61-бап. Актiлер

      1. Тасымалдарды жүзеге асырған кезде тасымалдаушының, жөнелтушiнiң (жүк жөнелтушiнiң), алушының (жүк алушының), экспедитордың немесе жолаушының мүлiктiк жауапкершiлiгi үшiн негiз болатын мән-жайлар коммерциялық актiлермен немесе жалпы нысандағы актiлермен куәландырылады.
      Коммерциялық актiнiң және жалпы нысандағы актiнiң нысандары, сондай-ақ оларды жасау ережелерi тасымалдау ережелерiмен белгiленедi.
      2. Тасымалдаушы багажды, жүктi, жүк-багажды берген кезде мына мән-жайларды:
      1) нақты атауының, сондай-ақ салмағы мен орын санының тасымалдау құжаттарында көрсетiлген деректерге сәйкес келмеуiн;
      2) бұзылуын (бүлiнуiн);
      3) тасымалдау құжаты жоқ багажды, жүктi не жүк-багажды немесе багажсыз, жүксiз не жүк-багажсыз тасымалдау құжатын тапқанын;
      4) тасымалдаушыға ұрланған багажды, жүктi немесе жүк-багажды қайтарғанын;
      5) жүк бepу туралы құжаттарды ресiмдегеннен кейiн жиырма төрт сағат iшiнде тасымалдаушының түсiретiн (жүктен босататын) орынға жүктi бермегенiн куәландыру үшiн коммерциялық акт жасауға мiндеттi. Бұл жағдайда коммерциялық акт жүк алушының талабы бойынша ғана жасалады;
      6) багажды, жүктi немесе жүк-багажды өткiзуге бергенiн куәландыру үшiн коммерциялық акт жасауға мiндеттi.
      Тасымалдаушы тасымалдау құжаттарына коммерциялық акт жасалғандығы туралы белгi соғуға мiндеттi.
      3. Жалпы нысандағы актiлер осы баптың 2-тармағында көзделмеген мән-жайларды куәландыру үшiн жасалады.
      4. Актiнi жасауға қатысатын тараптардың оған қол қоюдан бас тартуға құқығы жоқ. Актiнiң мазмұнымен келiспеген жағдайда тараптардың онда өз пiкiрлерiн жазуға құқығы бар.
      5. Дұрыс емес ақпараты бар коммерциялық актiнi жасаған немесе оған қол қойған адамдар Қазақстан Республикасының заңдарымен белгiленген жауаптылықта болады.

      62-бап. Талап қою мерзiмi

      1. Тасымалдаушыға тасымалдаудан туындайтын талап қою ол кiнә қоюды қанағаттандырудан толық не iшiнара бас тартқан жағдайда немесе тасымалдаушыдан қойылған кiнәға жауап алынбаған жағдайда осы Кодекспен белгiленген кiнә қоюды қарау мерзiмi аяқталғаннан кейiн жасалуы мүмкiн.
      2. Жүк, почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдау шарты бойынша талап қою мерзiмi - бiр жыл, жолаушыны, багажды (жүк-багажды) тасымалдау шарты бойынша - алты ай.
      Кемелердiң соқтығысуына және құтқару операцияларын жүзеге асыруға байланысты туындаған қажеттiлiктер бойынша талап қоюлар екi жыл iшiнде ұсынылуы мүмкiн.
      Теңiздiң кемеден аққан мұнаймен ластануы келтiрген залалды және теңiзде қауiптi жүктердi тасымалдауға байланысты залалды өтеу туралы талаптар бойынша талап қою мерзiмi зардап шегушi мұндай залал келтiрiлгенiн бiлген немесе бiлуге тиiс болған күннен бастап үш жылдан соң бiтедi.
      Бұл орайда залалды өтеу туралы талап қоюды:
      1) теңiздiң кемеден аққан мұнаймен ластануы келтiрген залалды өтеу туралы талаптар бойынша - оқыс жағдай салдарынан осындай залал келтiрiлген күннен бастап алты жылдан кейiн;
      2) теңiзде қауiптi жүктердi тасымалдауға байланысты залалды өтеу талаптары бойынша - оқыс жағдай салдарынан осындай залал келтiрiлген күннен бастап он жылдан кейiн беруге болмайды.
      Осы Кодексте талап қою мерзiмдерi белгiленбеген талаптар бойынша Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде белгiленген талап қою мерзiмiнiң жалпы мерзiмi қолданылады.
      3. Талап қою мерзiмi:
      1) жүктiң жоғалуынан және кем шығуынан келген залалды өтеу туралы талаптар бойынша - жүк берiлуi тиiс болған күннен бастап бiр ай өткен соң, аралас қатынастағы тасымал кезiнде - тасымалдау үшiн жүктi қабылдаған күннен бастап төрт ай өткен соң;
      2) жүктiң зақымданғаны (бүлiнгенi), жүктiң жеткiзiлу мерзiмiнiң өткiзiлiп алынғаны үшiн залалды өтеу, тасымалдау ақысын қайтарып беру немесе өндiрiп алу туралы талаптар бойынша - жүк берiлген күннен бастап, егер жүк берiлмеген болса, ол берiлуге тиiс күннен бастап;
      3) кеменiң берiлмегенi немесе оның дер кезiнде берiлмегенi үшiн залалдарды өтеу демерредж бен диспач төлеу туралы талаптар бойынша - жүк тасымалдау басталған немесе тасымалдана бастауға тиiс болған айдан кейiнгi ай бiтетiн күннен бастап;
      4) сүйретiп жүзу шартынан, теңiз агенттiгiн жүргiзу шартынан, теңiз делдалдығы шартынан, тайм-чартерден және бербоут-чартерден туындайтын талаптар бойынша - талап қою құқық пайда болған күннен бастап; 
      5) жалпы авариядан туындайтын талаптар бойынша - диспаша алынған күннен бастап;
      6) зардап шегушiге бiрлесiп келтiрiлген залалды тараптардың бiреу өтеген жағдайда керi талаптар бойынша талап қою мерзiмi бiр жылға тиiстi сома төленген күннен бастап;
      7) басқа жағдайлардың бәрiнде - талапты беруге негiз болған оқиға басталған күннен бастап есептеледi.

ЕРЕКШЕ БӨЛIМ

2-бөлiм. Көлiктiң жекелеген түрлерiн мемлекеттiк реттеудiң ерекшелiктерi

9-тарау. Автомобиль, қалалық электр көлiгi саласындағы мемлекеттiк реттеу мен бақылау жасаудың ерекшелiктерi

1-параграф. Автомобиль және қалалық электр көлiгi саласындағы мемлекеттік реттеу мен бақылау жасау

      63-бап. Автомобиль және қалалық электр көлiгi саласындағы уәкiлеттi органның құзыретi

      Уәкiлеттi орган:
      1) автомобиль көлiгі, автомобиль жолдары және жол қызметi саласындағы бiрыңғай мемлекеттiк және ғылыми-техникалық саясатты әзiрлейдi және iске асырады;
      2) өз құзыретi шегiнде автомобиль көлiгi саласында халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыруды және халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерде Қазақстан Республикасының мүдделерiн бiлдiредi;
      3) автомобиль көлiгi саласындағы нормативтiк құқықтық актiлердiң жобаларын әзiрлейдi;
      4) жолаушыларды және багажды автомобильмен облысаралық тұрақты тасымалдауды ұйымдастырады, тиiстi облыстардың жергiлiктi атқарушы органдарымен аталған маршруттар бойынша қозғалыс кестесiн келiседi;
      5) жолаушыларды және багажды автомобильмен халықаралық тұрақты тасымалдауды ұйымдастырады, аталған тасымалдардың маршруттары бойынша қозғалыс кестесiн келiседi;
      6) жолаушыларды және багажды автомобильмен халықаралық және облысаралық тұрақты тасымалдау маршруттарының тiзiлiмiн жүргiзедi;
      7) автомобиль көлiгi саласында мемлекеттiң қоғамдық бiрлестiктермен және заңды тұлғалардың қауымдастықтар (одақтар) нысанындағы бiрлестiктерiмен өзара iс-қимылын қамтамасыз етедi;
      8) автомобиль көлiгiмен жолаушылар және багаж тасымалдау ережелерiн бекiтедi;
      9) автомобиль көлiгiмен жүк тасымалдау ережелерiн бекiтедi;
      10) әлеуметтiк маңызды қатынастар бойынша жолаушылар тасымалын жүзеге асырумен байланысты тасымалдаушының шығындарын субсидиялау ережелерiн әзiрлейдi;
      11) халықаралық қатынаста Қазақстан Республикасында автомобиль тасымалдарының рұқсат ету жүйесiн қолдану ережелерiн бекiтедi;
      12) қауiптi жүктердi тасымалдауды жүзеге асыратын автокөлiк құралдары жүргiзушiлерiнiң арнайы дайындығы курстарын ұйымдастыру ережелерiн бекiтедi;
      13) жолаушыларды және багажды облысiшiлiк, қалалық, қаламаңындық тұрақты тасымалдауларды ұйымдастыру жөнiндегi облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдарының қызметiн үйлестiрудi жүзеге асырады;
      14) жолаушыларды және багажды облысiшiлiк, қалалық, қала маңындағы тұрақты тасымалдауларға арналған тарифтердi қалыптастыру әдiстемесiн бекiтедi;
      15) "Құрметтi жолшы" атағы туралы ереженi бекiтедi;
      16) автовокзалдар мен автостанцияларды тiркеу және мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу ережелерiн әзiрлейдi және бекiтедi;
      17) автомобиль көлiгi саласында техникалық регламенттердi әзiрлейдi;
      18) автовокзалдарды, автостанцияларды және кассалық пункттердi тiркеу және мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу ережелерiн әзiрлейдi және бекiтедi;
      19) жолаушылар мен багажды халықаралық, облысаралық, облысiшiлiк және қаламаңындық қатынастарда тұрақты тасымалдау үшiн орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеу пункттерiн бекiтедi;
      20) көлiктiк бақылау қосындары туралы ереженi бекiтедi;
      21) Қазақстан Республикасының аумағындағы көлiктiк бақылау қосындарының тiзбесiн бекiтедi;
      22) Қазақстан Республикасының мемлекеттiк органдарымен автомобиль көлiгiндегi және автомобиль жолдарындағы қауiпсiздiктi қамтамасыз ету мәселелерi бойынша өзара iс-әрекет жасайды;
      23) жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарының мемлекеттiк есебiн жүргiзедi;
      24) Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жол саласын қаржыландыру көздерi мен мөлшерiн анықтау жөнiнде ұсыныстар әзiрлейдi;
      25) Қазақстан Республикасының экономикасы мен қорғаныс қабiлетiн нығайту мiндеттерiне сәйкес жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын дамытуды мемлекеттiк жоспарлауды жүзеге асырады;
      26) автомобиль жолдарын дамыту және пайдалану бөлiгiнде Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасуға қатысады;
      27) меншiк нысандарына қарамастан, жол секторының жұмыс iстеу тәртiбiн анықтайтын нормативтiк құқықтық актiлердiң жобаларын әзiрлейдi;
      28) автомобиль жолдарын жөндеу және күтiп ұстау жөнiндегi жұмыстарға жұмсалатын шығындарды қаржыландырудың ғылыми негiзделген нормативтерiн әзiрлейдi;
      29) теңгерiмiнде жалпыға ортақ пайдаланылатын республикалық автомобиль жолдары бар мемлекеттiк ұйымдарды басқарады;
      30) жергілiктi маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдары желiсiн құру және дамыту жөнiндегi қызметтi үйлестiредi;
      31) жол саласында инвестициялық және әлеуметтiк саясатты iске асырады;
      32) жол қызметi саласында ғылыми зерттеулер жүргiзедi;
      33) Қазақстан Республикасының мемлекеттiк сатып алу және концессиялар туралы заңдарына сәйкес республикалық маңызы бар автомобиль жолдарын салу, қайта жаңарту, жөндеу және күтiп ұстау жөнiндегi жұмыстарды ұйымдастырады;
      34) автомобиль жолдарының (көпiр өткелдерiнiң) ақылы учаскелерiн концессияға беру жөнiнде ұсыныстар әзiрлеу, оларды пайдалану тәртiбi мен шарттарын, олармен жүрiп өту үшiн ставкалардың мөлшерiн белгiлейдi;
      35) автомобиль жолдарын салу, жөндеу және күтiп ұстау мәселелерi бойынша халықаралық ынтымақтастықты кеңейтудi жүзеге асырады;
      36) автокөлiк жолдарын дамытуды, сақтауды, жөндеудi және күтiп ұстауды қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылатын жол қызметiн басқарады;
      37) автомобиль жолдары саласында техникалық регламенттердi әзiрлейдi;
      38) Мемлекеттiк шекара арқылы өткiзу пункттерiнде автокөлiк құралдарының иелерi мен тасымалдаушылардың жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру туралы шарттың болуын тексередi;
      39) Қазақстан Республикасының аумағы бойынша шетелдiк тасымалдаушылардың каботаждық тасымалдауларды жүзеге асыруларын анықтайды және жолын кеседi;
      40) шетелдiк автокөлiк құралдарының уақытша кiруiн тiркеудi және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес олармен халықаралық қатынастарда тасымалдардың рұқсатсыз жүйесi қолданылатын мемлекеттерде тiркелген автокөлiк құралдарының Қазақстан Республикасының аумағына енуiн тiркеу талондарын берудi жүзеге асырады;
      41) Қазақстан Республикасының салық заңнамасын автокөлiк құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша өткенi үшiн алым, сыртқы (көрнекi) жарнаманы орналастырғаны үшiн ақы алуды қамтамасыз ету бөлігінде орындайды;
      42) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес лицензиялануға жататын автокөлiк қызметiн көрсету саласындағы қызметтiң жекелеген түрлерiн лицензиялауды жүзеге асырады;
      43) Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес шетелдiк автокөлiк құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша өтуiне рұқсат және Қазақстан Республикасының тасымалдаушыларына шетел мемлекетiнiң аумағы бойынша өтуге рұқсат бередi;
      44) Қазақстан Республикасының аумағы бойынша ауыр салмақты және iрi габариттi көлiк құралдарының (шетелдiктердi де қоса) өтуiне арнайы рұқсат бередi;
      45) отандық және шетелдiк автокөлiк құралдарының Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасын кесуi кезiнде Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасы арқылы автокөлiк құралдарын өткiзу пункттерiнде бақылаудың өту талонын бередi;
      46) қауiптi жүктердi халықаралық қатынаста және Қазақстан Республикасының аумағы бойынша тасымалдауды жүзеге асыратын автокөлiк құралдарының жүргiзушiлерiн дайындау жөнiндегi курстарды ұйымдастырады;
      47) жүргiзушiнiң қауiптi жүктердi халықаралық қатынаста және Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлiк құралдарымен тасымалдауды жүзеге асыруға жiберiлгенi туралы куәлiктер бередi;
      48) транзиттiк әлеуеттiң пайдаланылуы туралы ақпарат жинауды, автокөлiк құралдары қозғалысы жиiлiгiнiң есебiн, жинақталған ақпаратты белгіленген нысандағы есептiк құжаттар нысанында берудi ұйымдастыру мен жүзеге асыруды жүзеге асырады;
      49) жол полициясы органдарымен және төтенше жағдайлар жөнiндегi уәкiлеттi органмен бiрлесiп қысылтаяң жағдайларда (қолайсыз ауа райы-климаттық жағдайлар, табиғи апаттар, өрт, автомобиль жолдарының жүргiзу қабiлетiн жоғалтуы), сондай-ақ жөндеу-құрылыс жұмыстарын жүргiзу кезiнде облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдары мен автомобиль жолдарын пайдаланушыларды бұқаралық ақпарат құралдары арқылы хабардар етумен, тиiстi жол белгiлерiн орнатумен көлiк құралдарының қозғалысын шектеуге немесе жабуға және автомобиль жолдарын пайдалану ережелерiнiң сақталуын бақылайды;
      50) автомобиль жолдарын пайдалану ережелерiнiң сақталуын бақылауды жүзеге асырады;
      51) жол элементтерiн зақымдайтын немесе ластайтын көлiк құралдарын, немесе өтуге арнайы рұқсаты жоқ iрi габариттi және (немесе) ауыр салмақты көлiк құралдарының автомобиль жолының жүрiс бөлiгiнен тысқары шығарылуын талап етедi;
      52) орман шаруашылығы органдарымен бiрлесiп бөлiнген алқап пен жол жиегiнiң алқабындағы жол қозғалысының қауiпсiздiгiне және қарға тәуелдiлiкке кедергi келтiретiн бұталар мен ағаштарды кесудi жүргiзедi.

      64-бап. Автомобиль көлiгі және қалалық электр көлiгі салаларындағы облыстардың (республикалық маңызды қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi өкiлетті және атқарушы органдарының өкiлеттiктерi

      1. Облыстық (республикалық маңызды қалалардың, астананың) өкiлеттi органдарының өз құзыры шегiндегi өкiлеттiктерiне:
      1) жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын жүзеге асырушы көлiктi дамытудың кешендi схемасын және жол қозғалысын ұйымдастыру жобаларын бекiту;
      2) автомобиль көлiгiмен жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын дамыту бағдарламасын бекiту;
      3) шалғай елдi мекендерде тұратын балаларды жалпы бiлiм беретiн мектептерге тасымалдаудың схемасы мен тәртiбiн бекiту;
      4) облыстық маңызы бар автомобиль жолдарын және коммуналдық меншiктегi елдi мекендердiң көшелерiн дамыту жоспарлары мен бағдарламаларын бекiту;
      5) автомобиль жолдарының (көпiр өткелдерiнiң) ақылы учаскелерiн концессияға беру жөнiнде ұсыныстар әзiрлеу оларды пайдаланудың тәртiбi мен шарттарын, олармен жүрiп өту үшiн ставкалардың мөлшерiн белгiлейдi;
      6) облыстық (республикалық маңызды қалалық, астаналық) атқарушы органдар басшыларының облыстық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарын, елдi мекендердiң көшелерiн және жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын дамыту және күтiп ұстау мәселелерi жөнiндегi есептерiн тыңдау;
      7) жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын жүзеге асыратын қалалық электр көлiгінiң маршруттарын бекiту;
      8) азаматтардың жекелеген санаттарына жергiлiктi бюджеттер есебiнен-субсидияланатын көлiктiң көрсететiн қызметтерiне арналған жеңiлдiктер белгiлеу туралы шешiмдер қабылдау жатады.
      2. Аудандық (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi өкiлеттi органдардың өз құзыры шегiндегi өкiлеттiктерiне:
      1) жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын жүзеге асырушы көлiктi дамытудың кешендi схемасын және жол қозғалысын ұйымдастыру жобаларын бекiту;
      2) автомобиль көлiгiмен жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын дамыту бағдарламасын бекiту;
      3) шалғай елдi мекендерде тұратын балаларды жалпы бiлiм беретiн мектептерге тасымалдаудың схемасы мен тәртiбiн бекiту;
      4) аудандық маңызы бар автомобиль жолдарын және коммуналдық меншiктегi елдi мекендердiң көшелерiн дамыту жоспарлары мен бағдарламаларын бекiту;
      5) автомобиль жолдарының (көпiр өткелдерiнiң) ақылы учаскелерiн концессияға беру жөнiнде ұсыныстар әзiрлеу, оларды пайдалану тәртiбi мен шарттарын, олармен жүрiп өту үшiн ставкалардың мөлшерiн белгiлейдi;
      6) аудандық (облыстық маңызды қалалық) атқарушы органдар басшыларының аудандық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарын, елдi мекендердiң көшелерiн және жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын дамыту және күтiп ұстау мәселелерi жөнiндегi есептерiн тыңдау;
      7) жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын жүзеге асыратын қалалық электр көлiгiнiң маршруттарын бекiту;
      8) азаматтардың жекелеген санаттарына жергiлiктi бюджеттер есебiнен субсидияланатын көлiктiң көрсететiн қызметтерiне арналған жеңiлдiктер белгiлеу туралы шешiмдер қабылдау жатады.
      3. Облыстық (республикалық маңызды қалалардың, астананың) атқарушы органдардың өз құзыры шегiндегi өкiлеттiктерiне:
      1) жолаушылар көлiгiн дамытудың кешендi схемасын және жол қозғалысын ұйымдастыру жобаларын әзiрлеу;
      2) әлеуметтiк маңызды маршруттар бойынша жолаушылар тасымалын жүзеге асырумен байланысты тасымалдаушының шығындарын субсидиялауды жүзеге асыру;
      3) төтенше жағдайлар туындаған кезде тасымалдарды уақытша тоқтату туралы шешiмдер қабылдау;
      4) облысiшiлiк, қалалық және қаламаңындық тұрақты жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын ұйымдастыру, оларға қызмет көрсету құқығына конкурстар ұйымдастыру және өткiзу;
      5) автомобильмен облысiшiлiк, қалалық және қаламаңындық жолаушылар мен багажды тасымалдау маршруттарының тiзiлiмiн жүргiзу;
      6) такси тасымалдарын ұйымдастыру;
      7) шалғай елдi мекендерде тұратын балаларды жалпы бiлiм беретiн мектептерге тасымалдауды ұйымдастыру;
      8) автомобиль көлiгiмен жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын дамыту бағдарламасын әзiрлеу;
      9) тиiстi аумақ шегiнде облыстық (республикалық маңызды қалалық, астаналық) маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарын, елдi мекендердегi көшелердi дамыту жоспарлары мен бағдарламаларын әзiрлеу және iске асыру;
      10) Қазақстан Республикасының мемлекеттiк сатып алу туралы заңнамасына сәйкес облыстық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарын, елдi мекендердiң көшелерiн салу, қайта жаңарту, жөндеу және күтiп ұстау жөнiндегі жұмыстарды ұйымдастыру;
      11) уәкiлеттi органмен өзара iс-әрекет жасай отырып, облыстық маңызы бар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары желiсiн, елдi мекендердiң көшелерiн басқару;
      12) коммуналдық меншiктегi облыстық маңызы бар автомобиль жолдарын, коммуналдық жол кәсiпорындарын басқару;
      13) қалалар мен елдi мекендердiң көшелерiн жiктеу ережелерi мен шарттарын бекiту;
      14) облыстық маңызы бар автомобиль жолдарының тiзбесiн бекiту (уәкiлеттi органмен келiсу бойынша);
      15) уәкiлеттi органмен келiсу бойынша облыстық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерiн бекiту;
      16) облыстық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдары үшiн жер учаскелерiн беру туралы шешiмдер қабылдау;
      17) жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын жүзеге асырушы қалалық электр көлiгiнiң маршруттарын әзiрлеу;
      18) қалалық электр көлiгiнiң маршруттарын ескере отырып, әлеуметтiк маңызды маршруттарды бөлiп, автомобиль көлiгiмен жолаушыларды және багажды тұрақты тасымалдаудың облысiшiлiк және қалалық маршруттарын бекiту;
      19) автовокзалдар мен автостанциялардың тiзiлiмiн жүргiзу;
      20) қалалық қатынаста жолаушылар мен багаждың тұрақты тасымалдары үшiн орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеу пункттерiн бекiту;
      21) Қазақстан Республикасының салық заңнамасын сыртқы (көрнекi) жарнаманы орналастырғаны үшiн ақы алуды қамтамасыз ету бөлiгiнде орындау болып табылады.
      4. Аудандық (облыстық маңызды қалалардың) атқарушы органдардың өз құзыры шегіндегi өкiлеттiктерiне:
      1) қалалық және қаламаңындық тұрақты жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын ұйымдастыру, оларға қызмет көрсету құқығына конкурстар ұйымдастыру және өткiзу;
      жолаушылар көлiгiн дамытудың кешендi схемасын және жол қозғалысын ұйымдастыру жобаларын әзiрлеу;
      2) автомобильмен қалалық және қаламаңындық жолаушылар мен багажды тасымалдау маршруттарының тiзiлiмiн жүргiзу;
      3) такси тасымалдарын ұйымдастыру;
      4) шалғай елдi мекендерде тұратын балаларды жалпы бiлiм беретiн мектептерге тасымалдауды ұйымдастыру;
      5) автомобиль көлiгiмен жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын дамыту бағдарламасын әзiрлеу;
      6) төтенше жағдайлар туындаған кезде тасымалдарды уақытша тоқтату туралы шешiмдер қабылдау;
      7) тиiстi аумақ шегінде аудандық (облыстық маңызды қалалық) маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарын, елдi мекендердегі көшелердi дамыту жоспарлары мен бағдарламаларын әзiрлеу және iске асыру;
      8) Қазақстан Республикасының мемлекеттiк сатып алу туралы заңнамасына сәйкес аудандық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарын, елдi мекендердiң көшелерiн салу, қайта жаңарту, жөндеу және күтiп ұстау жөнiндегі жұмыстарды ұйымдастыру;
      9) уәкiлеттi органмен өзара iс-әрекет жасай отырып, аудандық маңызы бар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары желiсiн, елдi мекендердiң көшелерiн басқару;
      10) коммуналдық меншiктегі аудандық маңызы бар автомобиль жолдарын, коммуналдық жол кәсiпорындарын басқару;
      11) қалалар мен елдi мекендердiң көшелерiн жiктеу ережелерi мен шарттарын бекіту;
      12) аудандық маңызы бар автомобиль жолдарының тiзбесiн бекiту (уәкiлеттi органмен келiсу бойынша);
      13) уәкiлеттi органмен келiсу бойынша аудандық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерiн бекiту;
      14) аудандық маңызы бар жалпы қолданыстағы автомобиль жолдары үшiн жер учаскелерiн беру туралы шешiмдер қабылдау;
      15) жалпы қолданыстағы жолаушылар тасымалын жүзеге асырушы қалалық электр көлiгiнiң маршруттарын әзiрлеу;
      16) қалалық электр көлiгiнiң маршруттарын ескере отырып, әлеуметтiк маңызды маршруттарды бөлiп, автомобиль көлiгімен жолаушыларды және багажды тұрақты тасымалдаудың қалалық маршруттарын бекiту;
      17) қалалық қатынаста жолаушылар мен багаждың тұрақты тасымалдары үшiн орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеу пункттерiн бекiту;
      18) Қазақстан Республикасының салық заңнамасын сыртқы (көрнекi) жарнаманы орналастырғаны үшiн ақы алуды қамтамасыз ету бөлiгiнде орындау болып табылады.

      65-бап. Автомобиль көлiгі саласындағы бақылау

      1. Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлiк құралдарының жүрiп-тұруын бақылау Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасы арқылы автокөлiк құралдарын өткiзу пункттерiнде, Қазақстан Республикасының аумағындағы көлiктi бақылау қосындарында, жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарында, қалалар мен өзге де елдi мекендердiң шекаралары шегiндегi автомобиль жолдарында көлiктiк бақылау қосындарымен жүзеге асырылады.
      2. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасы арқылы автокөлiк құралдарын өткiзу пункттерiнде орналасқан көлiк бақылау қосындары мен Қазақстан Республикасының аумағындағы көлiктi бақылау қосындары күрделi ғимараттармен және құрылыстармен, техникалық бақылау, байланыс құралдарымен, деректердi жинауға, беруге және шоғырландыруға арналған қазiргі заманғы телекоммуникациялық және компьютерлiк жабдықпен, сондай-ақ қажеттi жағдайда автокөлiк құралдарын мәжбүрлi тоқтату құралдарымен жарақталуы тиiс.
      Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасы арқылы автокөлiк құралдарын өткiзу пункттерiн және көлiктi бақылау посттарын техникалық құралдармен жабдықтамай құруға жол берiлмейдi.

      66-бап. Уәкiлеттi органның лауазымды тұлғаларының автомобиль көлiгi саласында мемлекеттiк бақылауды жүзеге асыру кезiндегi құқықтары мен мiндеттерi

      1. Уәкiлеттi органның лауазымды тұлғаларының:
      1) Қазақстан Республикасының заңнамасымен көзделген жағдайларда және тәртiппен Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасы арқылы автокөлiк құралдарын өткiзу пункттерiнде орналасқан көлiк бақылау қосындары мен Қазақстан Республикасының аумағындағы көлiктi бақылау қосындарында, жалпы қолданыстағы автомобиль жолдарында қалалар мен өзге де елдi мекендердiң шекаралары шегiндегi автомобиль жолдарындағы көлiктiк бақылау қосындарында автокөлiк құралдарын тоқтатуға;
      2) отандық және шетелдiк тасымалдаушылар жолаушылар мен багажды, жүктердi, соның iшiнде iрi габариттi және ауыр салмақты, сондай-ақ қауiптi жүктердi халықаралық қатынастарда Қазақстан Республикасының аумағында тасымалдауды орындаулары кезiнде олар пайдаланатын автокөлiк құралдарын қарап тексеруге;
      3) тасымалдаушылардың автомобиль көлiгi саласындағы субъектiлердiң қарым-қатынасын реттейтiн Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзушылықтарға жол берулерiн анықтаған жағдайда автокөлiк құралдарының одан әрi қозғалысын анықталған бұзушылықтарды жойғанға дейiн кiдiртуге;
      4) автомобиль көлiгiндегi жеке және заңды тұлғаларды тексерудi жүргiзуге және автомобиль көлiгi саласындағы заңнаманың бұзушылықтары туралы актiлер жасауға, бұзушылықтарды жою туралы орындалуға мiндеттi нұсқамалар беруге;
      5) Қазақстан Республикасының әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы заңнамасына сәйкес әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы хаттамалар жасауға, әкiмшiлiк құқықбұзушылық жөнiндегi iстердi жүргiзуге, тексерулердi жүзеге асыруға және шаралар (соның iшiнде көлiк құралдарын әкiмшiлiк тоқтату және қарап тексеру) қабылдауға;
      6) автомобиль көлiгi саласындағы қатынастарды реттейтiн заңнамалық және өзге нормативтiк құқықтық актiлердiң жобасын әзiрлеу жөнiнде ұсыныстар беруге;
      7) заңды тұлғаға тиесiлi, әкiмшiлiк құқық бұзушылықты жасау құралы немесе тiкелей объектiсi болып табылатын, әкiмшiлiк құқық бұзу орнында анықталған немесе заңды тұлғаға тиесiлi аумақтарды, жайларды, көлiк құралдарын, тауарларды, өзге мүлiктер мен заттарды қарап тексеру кезiнде құжаттарды, өзге мүлiк пен заттарды алуды жүзеге асыруға;
      8) жүргiзушiлердi автокөлiк құралдарын басқарудан аластатуға және мас болу жағдайына медициналық куәландыруға жiберуге;
      9) өз құзыретi шегiнде заңды тұлғаға тиесiлi аумақтарды, жайларды, көлiк құралдарын, тауарларды, өзге мүлiктер мен заттарды, сондай-ақ тиiстi құжаттарды қарап тексерудi жүргiзуге;
      10) олардың құзырына жататын мәселелер бойынша шетелдiк ұйымдармен ұйымдастырушылық және ғылыми-техникалық ынтымақтастықты жүзеге асыруға құқықтары бар.
      2. Уәкiлеттi органның лауазымды тұлғалары:
      1) жеке және заңды тұлғалардың автомобиль көлiгi қызметi мәселелерi жөнiндегi өтiнiштерiн қарауға және олар бойынша тиiстi шаралар қолдануға;
      2) Қазақстан Республикасының автомобиль көлiгi саласындағы заңдарының сақталуын бақылауды жүзеге асыруға мiндеттi.

      67-бап. Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлiк құралдарының өтуiне көлiктiк бақылау жүргiзу нысандары

      1. Қазақстан Республикасының аумағы бойынша халықаралық қатынаста тасымалдарды жүзеге асыру кезiнде рұқсат беру жүйесi талаптарының орындалуына бақылау жасау көлiктiк бақылау қосындарында:
      1) жол жүру құжатының (Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлiк құралының өтуiне рұқсат), тауарлық-көлiктiк жүкқағаз (CMR), халықаралық жол тасымалы кiтапшасы (TIR Carnet), жолдама парақ, техникалық паспорт), автомобиль тасымалдарын жүзеге асыру құқығының есептiк құжаттарының (шетелдiк тасымалдаушыларда - егер мұндайлар олардың мемлекеттерiнiң заңнамасымен көзделсе);
      2) Қазақстан Республикасының автомобиль жолдарымен бөлiнбейтiн жүк тасымалдайтын ауыр салмақты және iрi габариттi көлiк құралдарының (шетелдiктердi қоса алғанда) қозғалысына арналған арнайы рұқсаттардың болуын;
      3) халықаралық қатынас үшiн белгiленген жол жүру маршрутының сәйкестiгiн;
      4) олармен рұқсатсыз жүйе қолданылатын мемлекеттерде тiркелген автокөлiк құралдарынының Қазақстан Республикасының аумағына кiруiн тiркеу талондарының болуын;
      5) Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасы арқылы көлiк құралдарын өткiзу пунктiнде автокөлiк құралдары кiрген кезде берiлетiн өту талондарының болуын;
      6) мемлекеттiк шекара арқылы өткiзу пункттерiнде автокөлiк құралдарының иелерi мен тасымалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру туралы шарттың болуын тексеру жолымен жүргiзiледi.
      2. Қазақстан Республикасының лицензиялау туралы заңнамасының орындалуына бақылау жасау жолаушылар мен жүктердi тасымалдау кезiнде жеке және заңды тұлғаларда лицензиялардың болуын және лицензиялық нормалардың талаптарының орындалуын тексеру жолымен жүргiзiледi.
      3. Тасымалдаушылардың көлiк құралдары жүргiзушiлерiнiң еңбек және демалыс режимiн сақтауларын тексеру қосындарда жүргiзушiнiң еңбек және демалыс режимiнiң бақылаулық құрылғысының (тахографтың) болуын, түзулiгi мен қолданылуын, сондай-ақ оның пайдаланылуын, сондай-ақ экипаждың еңбек және демалыс режимiн бақылауды тiркеу парақтарының жүргiзiлуiн тексеру жолымен жүргiзiледi.
      4. Ауыр салмақты және iрi габариттi көлiк құралдарының (шетелдiктердi қоса алғанда) өтуiн бақылау көлiктiк бақылау қосындарында көлiк құралының нақты салмақ және габариттiк параметрлерiн тексеру және олардың Қазақстан Республикасының аумағында белгiленген шектi параметрлерден асуының шамасын анықтау жолымен жүргiзiледi және стационарлық үлгiдегi салмақ өлшеу құрылғыларымен немесе тасымалданатын мобильдi таразылармен, өлшеу құрал-саймандарымен және габариттiк рамаларды пайдаланумен жүргiзiледi.
      5. Қазақстан Республикасы техникалық реттеу саласындағы заңнамасының орындалуын бақылау тiршiлiк циклының өнiмдерi мен процестерiнiң көлiк және коммуникациялар саласындағы техникалық регламенттер талаптарына сәйкестiгiн тексеру жолымен жүзеге асырылады.

      68-бап. Тексеруге жататын негiзгi мәселелер

      1. Жеке және заңды тұлғаларға тексеру жүргiзу кезiнде уәкiлеттi органның лауазымды тұлғалары құрылтай құжаттарын және:
      1) өндiрiстiк бағыттағы негiзгi қорлардың (автокөлiк құралдары, ашық және жабық (жылы) тұрақтардың, жөндеу және техникалық қызмет көрсету жайларының, қосалқы цехтардың) иелiк (жалгерлiк, лизинг) құқықтарын растайтын;
      2) мамандар мен жүргiзушiлердiң кәсiптiк бiлiктiлiгiн растайтын;
      3) жастарын растайтын;
      автобустармен жолаушылар тасымалын жүзеге асыратын көлiк құралдарының жүргізушiлерi үшiн 21 жастан артық;
      ұйымдастырылған балалар топтарын тасымалдауды жүзеге асыратын жүргiзушiлер үшiн 25 жастан артық және жүргiзушiлiк жұмыс өтiлi 5 жылдан артық;
      ең үлкен салмағы 7,5 тоннадан аспайтын көлiк құралдарының жүргiзушiлерi үшiн 18 жастан артық;
      4) белгiленген маршруттар бойынша тұрақты жолаушылар тасымалын жүзеге асыру үшiн қажеттi (куәлiк, қозғалыстар кестесi, маршруттар схемалары, автовокзалдармен және автостанциялармен шарттар, паспорттар, келiсiм-шарттар, лицензиялар);
      5) тиiстi уәкiлеттi мемлекеттiк орган берген қауiптi жүктердi тасымалдауға (лицензия (рұқсат), нақты қауiптi жүкпен қызметтi жүзеге асыруға, қауiптi жүктi тасымалдау маршрутының бланкi, авариялық карточкалар, жүргiзушiлер мен мамандарды дайындау туралы куәлiк, жүргiзушiнi қауiптi жүктердi тасымалдауға жiберу туралы куәлiк, автокөлiк құралық қауiптi жүктердi тасымалдауға жiберу);
      6) тиiстi көлiк құралына арналған лицензиялар мен есептiк құжаттардың (лицензиялық карточкалар) болуын және олардың жүзеге асырылатын қызметке сәйкестiгiн растайтын құжаттармен;
      7) көлiк құралдарына:
      алдын ала техникалық қарап тексеру туралы белгiсi бар техникалық паспорттың,
      белгiленген нысандағы жолдама парақтар мен тауарлық-көлiктiк жүкқұжаттар, билеттiк-есептiк парақтар мен оларды есепке алу журналдарымен танысады.
      2. Тексерудi жүргiзу кезiнде қажеттi құжаттардың болуы және олардың Қазақстан Республикасының заңнамасының талаптарына сәйкестiгi анықталады.
      3. Автомобиль көлiгi саласындағы жеке және заңды тұлғаларды тексерудi жүргiзу кезiнде тексерудi жүзеге асырушы уәкiлеттi органның лауазымды тұлғалары өз құзыреті шектерінде:
      1) жылжымалы құрамның, жөндеу және өндiрiстiк базасының, техникалық құралдардың, тиеу-түсiру механизмдерiнiң, бақылау-өлшеу аппаратурасының, жабдықталған қызметтiк жайдың (өзiнiң жөндеу және өндiрiстiк базалары жоқ және жұмыстардың тиiстi түрлерiн орындауға басқа ұйымдармен шарт жасасқан ұйымдардан басқа) қолда бары және жағдайы, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың экологиялық талаптар мен жол қозғалысының қауiпсiздiгi жөнiндегi талаптарды орындауларын;
      2) автокөлiк құралдарын техникалық пайдаланудың белгiленген талаптарға сәйкестiгiн;
      3) автокөлiк құралдарын рейс алдындағы техникалық қарап тексерудi және жүргiзушiлердi рейс алдындағы (ауысым алдындағы) медициналық қарап тексерудi жүргiзу үшiн тиiстi қызметтер мен бiлiктi персоналдың немесе осындай қызметтi жүзеге асыратын тиiстi ұйымдармен шарттардың болуы мен сәйкестігін;
      4) жолаушылар мен багажды тасымалдауды жүзеге асыру немесе автовокзалдар (автостанциялар), соның iшiнде кассалық пункттер жүйесiнде жұмыс iстегенде автомобиль көлiгiмен жолаушыларды және багажды тасымалдау ережелерi талаптарының орындалуын, сондай-ақ жолаушылар мен багажды таксимен тасымалдау кезiнде таксидi пайдаланғаны үшiн жолаушыдан тиесiлi ақшалай соманы автоматты есептеу аспабының (таксометрлердiң) болуын, түзулiгiн және қолданылуын;
      5) жүктердi автомобиль көлiгiмен тасымалдауды жүзеге асыру кезiнде белгiленген талаптардың, соның iшiнде автокөлiк құралдарының салмақтық және габариттiк параметрлерi бойынша талаптардың орындалуын;
      6) халықаралық қатынастарда жолаушыларды, багажды және жүктi тасымалдауды жүзеге асыру кезiнде рұқсат жүйесiн пайдалану ережелерi талаптарының орындалуын;
      7) жүргiзушілерiнiң белгiленген еңбек және демалыс режимiн сақтауларын, соның iшiнде автобустарда, жүк, жүргiзушiнiң еңбек және демалыс режимiнiң, сондай-ақ құрылғысымен (тахографпен) жабдықталуы тиiс мамандандырылған автомобильдерде тахографтардың болуын, жарамдылығын және пайдаланылуын;
      8) автомобиль көлiгiмен қауiптi жүктердi тасымалдау, олардың Қазақстан Республикасының аумағы бойынша өтуiнiң ережелерi талаптарының және қауiптi жүктердi тасымалдаушы жүргiзушiлер мен автокөлiк құралдарына қойылатын бiлiктiлiк талаптарының орындалуын;
      9) бақылау-өткiзу пунктiнде қажеттi құжаттама мен құрал-саймандардың болуын;
      10) автокөлiк құралдарының тұрақ орындарын, сақталуын қамтамасыз ету және өрт қауiпсiздiгi жағдайларын;
      11) жүргiзушiлер құрамы үшiн жол-көлiк оқиғалары мен жол қозғалысы ережелерiн бұзушылықтар туралы ақпараттың әдiстерi мен оперативтiлiгiн, жол-көлiк оқиғаларының алдын алу жөнiндегі жүргізiлген нұсқаулықтарды, іс-шаралар жоспарларын тiркеу жөнiндегi журналдың болуын тексередi.

      69-бап. Көлiк құралдарын жүргiзушілердiң еңбек және демалыс режимiн тiркеудiң бақылаулық құрылғыларымен (тахографтармен) жабдықтау жөнiндегi талаптар   

      1. Жүргiзушiлерiнiң еңбек және демалыс режимiн тiркеу құрылғыларымен (тахографтармен):
      1) автомобильмен қауiптi жүктердi тасымалдауды;
      2) автомобильмен халықаралық қатынаста жолаушыларды, багажды және жүктердi тасымалдауды;
      3) автомобильмен облысаралық қатынаста жолаушылар мен багажды тұрақты, туристiк тасымалдауды жүзеге асыратын автобустар, жүк, соның iшiнде мамандандырылған автомобильдер жабдықталуға жатады.
      2. Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiтетiн осындай құрылғылармен жабдықталуға тиiстi автокөлiк құралдарындағы жүргiзушiлерiнiң еңбек және демалыс режимiн тiркеудiң бақылаулық құрылғыларын (тахографтарды) орнату және пайдалану жөнiндегi талаптар тасымалдардың жекелеген түрлерi кезiнде алып тастауды қарастыруы мүмкiн.

2-параграф. Автомобиль көлiгi саласындағы қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      70-бап. Жалпы ережелер

      1. Автомобиль көлiгi саласындағы техникалық реттеу объектiлерi болып:
      автомобиль көлiгi, оған:
      автобустар;
      жеңiл автомобильдер;
      жүк автомобильдерi;
      автомобиль тiркемелерi;
      ершiктi тартқыштардың жартылай тiркемелерi;
      мамандандырылған автомобильдер жүктердiң белгiлi бiр түрлерiн тасымалдауға арналған);
      арнайы автомобильдер (әртүрлi, негiзiнен көлiктiк емес жұмыстарды орындауға арналған);
      автомобиль көлiгiн жобалау;
      автомобиль көлiгiн жасау (жөндеу);
      автомобиль көлiгiн тасымалдау және сақтау;
      автомобиль көлiгiн кәдеге жарату және жою енедi.
      2. Автокөлiк құралдары егер олар адамның өмiрi мен денсаулығына және қоршаған ортаға зиян келтiруi немесе оларды тиiсiнше орнату, қызмет көрсету және пайдалану жағдайында олардың қауiпсiздiгi мен функционалдық тағайындалуына қатысты тұтынушыларды алдауы мүмкiн болса рынокта сатылмауы және пайдаланылмауы тиiс.
      3. Қазақстан Республикасының рыногында сәйкестiгiн растауы тиiс автомобиль көлiгiн орналастырушы тұлға олардың осы Кодекстiң талаптары мен автомобиль көлiгi саласындағы техникалық регламенттерге сәйкестiгiн растау үшiн қажеттi барлық шараларды қабылдауы тиiс.
      4. Қазақстан Республикасының рыногында автомобиль көлiгiн орналастырушы тұлға:
      1) тұтынушының болуы мүмкiн қатерлердi бағалауы және олардың тиiстi қауiпсiздiк шараларын қабылдауы үшiн қажеттi пайдалану құжаттамасы мен ақпаратты мемлекеттiк және орыс тiлдерiнде ұсынуға;
      2) автомобиль көлiгiн сату кезiнде iшiнара бақылау жүргiзуге, тұтынушылардың шағымдарын тексеруге;
      3) автомобиль көлiгiмен адамның өмiрi мен денсаулығына залал келтiру қатерi болған кезде тұтынушыны дер кезiнде және тиiмдi ескерту мүмкiндiгiн, сондай-ақ автомобиль көлiгiн қайтаруға дейiн қажеттi iс-шараларды қамтамасыз етуi;
      4) мемлекеттiк бақылаудың тиiстi органдарын таратылып қойған автомобиль көлiгіндегi қауiпсiздiк талаптарының бұзылуы және осындай бұзушылықтарды жою жөнiнде ол қабылдаған шаралар туралы дереу хабардар етуге;
      5) дайындаушыдан, уәкiлеттi өкiлден, импорттаушыдан, тұтынушыдан немесе мемлекеттiк бақылау органдарынан оның осы Кодекстiң белгiленген талаптарына және автомобиль көлiгi саласындағы техникалық регламенттерге сәйкессiздiгi туралы ақпарат болса, автомобиль көлiгiн сатпауға мiндеттi.
      5. Автомобиль көлiгiнде қауiптiлiгi және пайдаланудың қауiпсiз жағдайлары туралы ескерту жазбалары немесе белгілерi болуы тиiс.
      6. Пайдалану құжаттамасында бар қауiпсiздiк талаптары осы Кодекспен және автомобиль көлiгi саласындағы техникалық регламенттермен белгiленген талаптардан төмен болмауы тиiс.

      71-бап. Автокөлiк құралдарын жобалау кезiндегі қауiпсiздiк талаптары

      1. Автокөлiк құралдарын жобалау кезiнде тiршiлiк циклының барлық деңгейiнде, соның iшiнде қалыпты пайдалану, төтенше жағдайлар (iстен шығулар мен сыртқы әсерлер), персоналдың болжамды қателiктерi және жол берiлмейтiн пайдалану кезiндегi болуы мүмкiн барлық қауiптер бiрiздендiрiлуi тиiс.
      2. Пайдалану (қолдану) жөнiндегi басшылықты (нұсқаулықты) және паспортты (немесе формулярды) әзiрлеу автокөлiк құралдарын жобалаудың ажырамас бөлiгі болып табылады.

      72-бап. Автокөлiк құралдарын өндiру кезiндегi қауiпсiздiк талаптары

      1. Өндiрiс кезiнде автокөлiк құралдарының жасалуын жобалау құжаттамасының, осы Кодекстiң және автомобиль көлiгi саласындағы  техникалық регламенттердiң талаптарына сәйкестiгiн қамтамасыз ету қажет.
      2. Автокөлiк құралдарын өндiру кезiнде дайындаушы жобалау құжаттамасымен белгiленген қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi шаралардың барлық кешенiн орындауы және қауiпсiздiк соған байланысты болатын технологиялық операциялардың барлығының орындалуын бақылау мүмкiндiгiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      3. Автокөлiк құралдарын жасау процесiнде немесе одан кейiн қауiпсiздiктi қамтамасыз ету үшiн сынақтар жүргiзу талап етiлсе, онда олар жобалау құжаттамасының барлық талаптарын орындай отырып, толық көлемде жүргізілуі тиіс.
      4. Автокөлiк құралдарын өндiру кезiнде жобалау құжаттамасынан ауытқулар жобалаушымен келiсiледi және автомобиль көлiгi саласындағы техникалық регламенттермен белгiленген жол берiлетiн қатерден жоғары болмауы тиiс.

      73-бап. Автокөлiк құралдарын тасымалдау және сақтау кезiндегi қауiпсiздiк талаптары

      1. Автокөлiк құралдарын тасымалдау және сақтау процесiнде олардың сақталуын қамтамасыз етуге, олардың қауiпсiздiгiн анықтайтын техникалық сипаттамаларын сақтауға қойылатын талаптарды, соның iшiнде консервациялауға, тасымалдау және сақтау жағдайларына, тағайындалған сақтау мерзiмдерiне, жағдайын қайта куәландыруға сақтау мерзiмдерi өтiп кеткен жекелеген элементтерiн, бөлшектерiн, тораптарын ауыстыруға қойылатын талаптар автокөлiк құралының техникалық құжаттамасында атап көрсетiлуi тиiс.
      2. Автокөлiк құралдарын, олардың тораптары мен бөлшектерiн тасымалдау мен сақтау жобалаушы және Қазақстан Республикасының заңнамасы қарастырған барлық қауiпсiздiк талаптарын ескере отырып жүргiзiледi.
      3. Консервациялау үшiн пайдаланылатын материалдар мен заттар қауiпсiз болуы тиiс.

      74-бап. Автокөлiк құралдарын кәдеге жарату және жою кезiндегі қауiпсiздiк талаптары

      Заңды немесе жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес автокөлiк құралдарын кәдеге жарату мен жоюды келесi талаптардың сақталуын ескере отырып қамтамасыз етедi:
      1) автокөлiк құралдарын пайдалануды тоқтатқаннан кейiн оларды рұқсат етiлмейтiн пайдалануға жол бермеу үшiн шаралар қабылдануы тиiс;
      2) пайдалану процесiнде улы заттармен, радиоактивтi аэрозольдармен ластанған автокөлiк құралдары оларды кәдеге жарату, жою кезiнде қолданылатын зиянды заттардың улылығына, физикалық-химиялық ерекшелiктерiне қарай арнайы ерiтiндiлермен (тәсiлдермен) зарарсыздандыру бойынша мiндеттi өңдеуден өтуi тиiс.
      3) автокөлiк құралдарын кәдеге жарату, жоюдың барлық кезеңдерiн жүргiзушi персоналдың қажеттi бiлiктiлiгi болуы, тиiстi оқудың өтуi және еңбек қауiпсiздiгiнiң талаптарын сақтауы тиiс.

3-параграф. Жолаушыларды, багажды, жүктi және почта жөнелтiлiмдерiн автомобильмен тасымалдау ерекшелiктерi. Тараптардың жауапкершiлiктерi

      75-бап. Автомобиль көлiгiндегi жолаушының құқықтары мен мiндеттерi

      Автомобиль көлiгiндегi жолаушының:
      1) Осы Кодекспен және жолаушыларды және багажды тасымалдау ережелерiмен көзделген тәртiппен кез келген автобуспен және таксимен жол жүруге;
      2) егер тасымалдаушы кестеде көзделген автобустың орнына жүру ақысы қымбаттау басқа автобус ұсынса, үстемеақы төлемей, сатып алынған жол жүру билетi және багаж квитанциясы бойынша жол жүруге және багажды алып жүруге;
      3) егер ол тасымалдаушыны автобус жөнелтiлгенге дейiн үш сағаттан кешiктiрмей хабардар етсе және тасымалдаушы, автовокзал немесе автостанция жолаушының жол жүру билетiн сатып алу фактiсiн растаса, жоғалған жол жүру билетiн қалпына келтiруге;
      4) Автомобиль көлiгiмен жолаушылар және багаж тасымалдау ережелерiнде белгiленген нормалар шегiнде қол жүгiн өзiмен бiрге тегiн алып жүруге құқығы бap.

      76-бап. Автомобиль көлiгiмен жолаушыларды және багажды тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру

      1. Егер:
      1) автомобиль жолдарының өткiзу қабiлетi белгілi бiр маршруттар бойынша автобустардың, шағын автобустардың тұрақты қозғалысын жүзеге асыруға мүмкiндiк берсе;
      2) автомобиль жолдарының жай-күйi және олардың жайластырылуы жол жүрiсi қауіпсiздiгiнiң талаптарына сәйкес келсе, жолаушыларды және багажды автомобильмен тұрақты тасымалдау ұйымдастырылуы мүмкiн.
      Жолаушыларды және багажды облысiшiлiк тұрақты тасымалдаудың маршруттық желiсiн қалыптастыру кезiнде облыстардың (республикалық маңызды қаланың, астананың) жергiлiктi атқарушы органдары кенттердiң, ауылдардың (селолардың) аудан орталықтарымен және аудан орталықтары мен облыс орталығының және өзге жақын орналасқан облыстық маңызды қалалар арасындағы байланыстың басымдылығын басшылыққа алады.
      2. Жолаушыларды және багажды автомобильмен облысiшiлiк, қалалық, қала маңындағы тұрақты тасымалдауды аталған жолаушыларды және багажды тасымалдау маршруттарына қызмет көрсету құқығын конкурста ұтып алған және облыстардың (республикалық маңызды қаланың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдарымен Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген құзыретi шегiнде жасалған шарттар негiзiнде қызмет көрсетуге құқық беретiн куәлiк алған тасымалдаушылар жүзеге асырады.
      2. Жолаушыларды және багажды автомобильмен облысаралық тұрақты тасымалдауды маршруттарға қызмет көрсету құқығын конкурста ұтып алған және уәкiлеттi орган арасында жасалған шарттар негiзiнде қызмет көрсетуге құқық беретiн куәлiк алған тасымалдаушылар жүзеге асырады.
      Жолаушыларды және багажды автомобильмен халықаралық тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру Қазақстан Республикасында күшiне енген халықаралық шарттарға сәйкес уәкiлеттi орган мен шетелдiк мемлекеттiң құзырлы көлiк органы арасындағы маршруттарды (жолаушыларды отырғызу мен түсiрудiң бастапқы, соңғы және аралық пункттерiн көрсете отырып) және автобустар қозғалысының кестесiн келiсу бойынша жүзеге асырылады.
      Жолаушыларды және багажды автомобильмен халықаралық тұрақты тасымалдауды орындау уәкiлеттi орган мен шетелдiк мемлекеттiң құзырлы көлiк органының рұқсат ету құжаттарының негiзiнде жүзеге асырылады.
      Жолаушыларды және багажды автомобильмен облысаралық, облысiшілік, қалалық және қаламаңындық тасымалдаудың тұрақты маршруттарына қызмет көрсету құқығына арналған конкурстарға конкурстық ұсыныстарда оларға тиесiлi автобустардың елу пайыздан астамы меншiк құқығында екендiгiн көрсеткен тасымалдаушылар жiберiледi.
      Жолаушыларды және багажды автомобильмен облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қаламаңындық тасымалдаудың тұрақты маршруттарына қызмет көрсету құқығына арналған конкурстар мемлекеттiк сатып алуға жатпайды.
      3. Жолаушыларды және багажды автомобильмен облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қаламаңындық тасымалдаудың тұрақты маршруттарын облыстардың (республикалық маңызды қаланың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызды қалалардың) жергілiктi атқарушы органдары конкурстық негiзде тасымалдаушылар арасына бөледi.
      4. Жолаушыларды және багажды автомобильмен тұрақты тасымалдаудың маршруттарында (халықаралықтан басқа) қозғалыстың қосымша кестелерi енгiзiлген жағдайда оларға қызмет көрсету құқығы маршрутқа нақты қызмет көрсетушi тасымалдаушыға берiледi.
      Тасымалдаушы қозғалыстың қосымша кестелерiне қызмет көрсетуден бас тартқан жағдайда ұйымдастырушының осы қозғалыс кестесiн конкурстық негiзде, осы маршрутқа қызмет көрсету шартының қолданыс мерзiмiне бөлуге құқығы бар.
      5. Жолаушыларды және багажды автомобильмен облысаралық және облысiшiлiк қатынастарда тасымалдаудың тұрақты маршруттарына қызмет көрсету құқығына арналған конкурстарды ұйымдастыру кезiнде конкурсты ұйымдастырушы маршрутқа қызмет көрсетудiң басымдықтарын анықтауға құқылы, бұл ретте басым бағыттар конкурста жеке қаралады.
      6. Жолаушыларды және багажды автомобильмен облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тасымалдаудың тұрақты маршруттарына қызмет көрсету құқығына арналған конкурста бiр қатысушы тiркелсе және осы қатысушының конкурстық ұсыныстары конкурс талаптарына сәйкес келсе, онда ол жеңiмпаз болып танылады.
      7. Жолаушыларды және багажды қала маңындағы, облысiшiлiк, облысаралық және халықаралық автомобильмен тұрақты тасымалдау осы Кодекске және Автомобиль көлiгiмен жолаушылар және багаж тасымалдау ережелерiне сәйкес тасымалдаушылар рұқсат құжаттарын (куәлiктерiн) ұсынған жағдайда олардың және автовокзалдар немесе автостанциялар әкiмшiлiгiнiң арасында жасалатын шарттар негiзiнде автовокзалдардан немесе автостанциялардан ғана жүзеге асырылады.
      Автовокзалдар және автостанциялардың осы қызмет түріне Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен рұқсат етiлген жолаушылар және багаж тасымалдаушылармен шарт жасасудан бас тартуға құқығы жоқ.
      Автовокзалдармен және автостанциялармен шартты бұзуға тасымалдаушыдан рұқсат құжаттарын керi шақыртып алған кезде ғана жол берiледi.
      8. Жолаушыларды және багажды халықаралық, облысаралық және облысiшiлiк автомобильмен тұрақты тасымалдау маршруттарына қызмет көрсету кезiнде тасымалдаушы маршрут бойынша қозғалыс кестесiнде көрсетiлген пункттерге сәйкес жолаушыларды отырғызу мен түсiруге құқылы.
      9. Маршрут бойынша төрт жүз километрден артық аялдамасыз қозғалыс жағдайында тасымалдаушы жолаушылардың демалысы мен мұқтаждықтарын қамтамасыз ету үшiн он минуттан кем емес технологиялық аялдамаларды қарастыруы тиiс. Технологиялық аялдамаларда жолаушыларды отырғызуға тыйым салынады.
      Бұл ретте жолаушының тасымалдау шартын мерзiмiнен бұрын бұзу құқығына қол сұғылмайды.
      10. Жолаушыларды және багажды халықаралық қатынаста тұрақты тасымалдауды жүзеге асыру кезiнде Қазақстан Республикасының аумағындағы аялдама пункттерi арасында жолаушыларды тасымалдауға жол берiлмейдi.
      11. Жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тасымалдаудың тұрақты маршруттарын ұйымдастырушылар жаңа маршруттар ашу кезiнде жолаушылар ағынын зерделеу үшiн оған қызмет көрсету құқығын екi ай мерзiмге жекелеген тасымалдаушыларға бере алады. Зерделеу қорытындылары бойынша жолаушыларды және багажды автомобильмен тасымалдау ережелерiмен белгiленген мерзiмдерде осы маршрутқа қызмет көрсету құқығына арналған тиiстi конкурсты өткiзу туралы шешiм қабылданады.
      12. Маршрутта (маршруттарда) жұмыс iстеу құқығын үшiншi тарапқа беруге жол берiлмейдi.

      77-бап. Автомобиль көлiгiмен тасымалдаушының құқықтары мен мiндеттерi

      1. Тасымалдаушының осы Кодекстiң 24-бабына сәйкес құқықтары бар және жауапкершiлiк артады.
      2. Автомобильмен жолаушыларды және багажды тұрақты тасымалдауды жүзеге асырушы тасымалдаушы:
      1) автокөлiк құралдарының техникалық жарамды күйiн қамтамасыз етуге және белгiленген техникалық, экологиялық, санитарлық-эпидемиологиялық талаптарға және өрт қауiпсiздiгі талаптарына жай-күйi сай емес автокөлiк құралының маршрутқа шығуына жол бермеуге;
      2) автокөлiк құралдары жүргiзушiлерiне алдын ала және кезеңiмен, соның iшiнде рейс алдындағы (ауысым алдындағы) медициналық тексеру жүргiзiлуiн, еңбек және демалыс режимi сақталуын, автобустарды рейс алдындағы (ауысым алдындағы) техникалық қарап тексеруiн және олар ақаулы болған жағдайда дер кезiнде ауыстырылуын қамтамасыз етуге;
      3) автобустарды қозғалыс маршруты бойынша орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеудi қамтамасыз етуге;
      4) жолаушылардың және багаждың тұрақты қалалық, қала маңындағы, қалааралық облысiшiлiк, қалааралық облысаралық автомобиль тасымалдарын жүзеге асыру кезiнде - автовокзалдар, автостанциялар кассалары немесе автобустардың, шағын автобустардың жүргiзушiлерi (кондукторлары) арқылы жол құжаттарын (билеттер) және багаж түбiртектерiн сатуды қамтамасыз етуге мiндеттi.
      3. Автомобиль жолаушыларды және багажды тұрақты емес тапсырыстық, экскурсиялық және туристiк тасымалдауды жүзеге асыратын тасымалдаушы:
      1) осы баптың 2-тармағының 1)-4) тармақшаларында аталған талаптардың орындалуын қамтамасыз етуге;
      2) рейс алдындағы (ауысым алдындағы) медициналық тексеруден және автокөлiк құралының техникалық байқаудан өткенi туралы белгiсi бар борт журналы болуға;
      3) жолаушылар отырғызып, түсiретiн орындары және тиiстi көрсеткiштермен жабдықталған автобустар тұратын арнайы бөлiнген алаңдардан тасымалдар ұйымдастыруды қамтамасыз етуге;
      4) жолаушылар тiзiмiнiң бар болуын қамтамасыз етуге мiндеттi.

      78-бап. Жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру шартының талаптары

      1. Жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру шартында:
      1) тариф;
      2) жол жүру құжаттарын (билеттер) сату тәртiбi мен орны, олардың жолаушыларда болуын бақылауды жүзеге асыру;
      3) облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдары белгiлеген тариф тасымалдау шығындарын жаппаса, сондай-ақ жолаушылар мен багажды жеңiлдiк жағдайларымен немесе тегiн тасымалдау үшiн тасымалдаушыға өтем төлеу мөлшерi мен мерзiмдерi;
      4) маршрутта пайдаланылатын автобустардың қозғалыс кестесi, үлгiсi (класы) және саны;
      5) тараптардың шарт бойынша мiндеттемелердi орындамағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшiн жауапкершiлігі;
      6) шарттың қолданыста болуының кемiнде үш жыл немесе жетi жылдан артық емес ең аз мерзiмi көзделуi тиiс (маршрутта қосымша қозғалыс кестелерi бойынша қызмет көрсету құқығына арналған шарттардан басқа).
      2. Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру шартының өзге де мiндеттi талаптары белгiленуi мүмкiн.
      3. Облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдары жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру шарты бойынша:
      1) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жолаушыларды отырғызудың және түсiрудiң белгiленген пункттерiн ресiмдеудi және күтiп-ұстауды қамтамасыз етуге;
      2) автобустардың белгiленген қозғалыс кестесiнiң сақталуын бақылауды жүзеге асыруға мiндеттi.
      4. Тасымалдаушы жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауды ұйымдастыру шарты бойынша:
      1) тасымал үшiн автобустардың шартта көзделген санын және үлгiсiн (класын) пайдалануға;
      2) қозғалыс кестесiн сақтауға;
      3) жол жүргенде автокөлiк құралының тиiсiнше жарақталуын және жолаушыларға сервистiк қызмет көрсетiлуiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      Тасымалдаушы Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес өзге де мiндеттердi атқарады.
      5. Жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауды ұйымдастырудың үлгi шарттары, сондай-ақ автовокзалдар мен тұрақты маршруттарға қызмет көрсететiн тасымалдаушылар арасындағы және автовокзалдар мен облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдары арасындағы үлгi шарттары жолаушыларды және багажды автомобиль көлiгiмен тасымалдау ережесiмен анықталады.
      6. Шарт мерзiмiнен бұрын бұзылған жағдайларда жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауды ұйымдастырушының жолаушыларды және багажды автомобиль көлiгімен тасымалдау ережесiмен белгiленген мерзiмде жаңа конкурс өткiзiлгенге дейiн маршруттарға қызмет көрсету үшiн басқа тасымалдаушыны тағайындауға құқығы бар.
      7. Тасымалдаушының Қазақстан Республикасының заңнамасы мен шарттың талаптарын орындамауына байланысты конкурсты ұйымдастырушылар шартты мерзiмiнен бұрын бұзған жағдайда тасымалдаушы жолаушыларды және багажды облысаралық, облысiшiлiк, қалалық және қала маңындағы қатынастарда тасымалдаудың тұрақты маршруттарына қызмет көрсету құқығына арналған конкурстарға қатысуға жыл бойы жiберiлмейдi.

      79-бап. Жолаушыларды және багажды автомобильмен тапсырыстық, экскурсиялық, туристiк және халықаралық тұрақты емес тасымалдауды жүзеге асыру

      1. Жолаушыларды және багажды автомобильмен тапсырыстық, экскурсиялық, туристік және халықаралық тұрақты емес тасымалдауды жүзеге асыру кезiнде аялдама пункттерi жолаушылардың қауiпсiз отырғызылуын және түсiрiлуiн қамтамасыз етуi тиiс және жолаушылар мен багажды тұрақты тасымалдау маршруттарының аялдама пункттерiмен дәл келмеуi тиiс.
      2. Жолаушыларды және багажды халықаралық тұрақты емес тасымалдауды Қазақстан Республикасының заңнамасымен және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен белгiленген тәртiппен осындай қызметке жiберiлген тасымалдаушылар жүзеге асырады.
      3. Елу километрге дейiнгi қашықтыққа жолаушыларды және багажды тапсырыстық, экскурсиялық, туристiк және халықаралық тұрақты емес тасымалдау кезiнде автобустардың жалпы сыйымдылығы бойынша автобустарды толтыруға рұқсат етiледi, елу километрден артық қашықтыққа, сондай-ақ таулы маршруттарды және балаларды тасымалдау кезiнде автобустарды толтыру автобуста отыруға арналған орындардың санынан аспауы тиiс, бұл ретте көлемi жолаушыларды және багажды автомобиль көлiгімен тасымалдау ережесiмен белгiленген шамадан артық қол жүгiн тасымалдауға рұқсат етiлмейдi.
      4. Жолаушыларды және багажды тапсырыстық, экскурсиялық, туристiк және халықаралық тұрақты емес тасымалдау шарты жазбаша ресiмделедi, оның көшiрмесi автобуста болуы тиiс.

       80-бап. Ұйымдасқан балалар тобын тасымалдау

      1. Ұйымдасқан балалар тобын тасымалдау кемiнде екi есiгi бар, техникалық жай-күйi автомобиль көлiгiмен жолаушыларды және багажды тасымалдау ережелерiнде белгiленген талаптарға сай келетiн автобустармен жүзеге асырылады.
      2. Ұйымдасқан балалар тобын тасымалдауға арналған автобустар сары түстi шұғылалы шырақшамен жабдықталуға тиiс.
      3. Бұл автобустардың алдына және артына "Балалар тасымалы" деген тану белгiсi орнатылуы тиiс.
      4. Ұйымдасқан балалар тобын тасымалдауға жасы кемiнде жиырма бестегi, тиiстi санаттағы жүргiзушi куәлiгi және кемiнде бес жыл жұмыс стажы бар жүргiзушiге рұқсат етiледi.
      5. Екi және одан көп автобустардың легiне жол қозғалысы қауiпсiздiгi саласындағы уәкiлеттi орган көздеген тәртiппен жол полициясының арнаулы автомобильдерi iлесiп жүруi тиiс.

       81-бап. Жолаушыларды және багажды таксимен тасымалдауды ұйымдастыру

      1. Таксидiң жұмысы iс-қимыл аймақтары бойынша бөлiнедi: 
      қала бойынша немесе радиусы елу километрден аспайтын одан тыс жерлерде - қалалық такси;
      радиусы елу километрден артық қаладан тыс жерлерде - қала сыртына жүретiн такси.
      2. Таксимен тасымалдауды жүзеге асыру үшiн кем дегенде төрт есiгi бар, сериялық жасалған жеңiл автомобильдердi пайдалануға рұқсат етiледi. 
      Таксимен тасымалдау үшiн арнайы басқарылатын, соның iшiнде қолмен, сондай-ақ рульдiк басқаруы оң жақтағы автокөлiк құралдарын пайдалануға тыйым салынады.
      3. Жолаушыларды және багажды таксимен тасымалдау таксимен тасымалдау операторы мен облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органы арасындағы арасында өз құзыретi шектерiнде жасасылатын жолаушыларды және багажды таксимен тасымалдауды ұйымдастыру туралы шарттың негiзiнде жүзеге асырылады. Тасымалдаушылар немесе жекелеген тасымалдаушылармен шарттармен байланысы бар диспетчерлiк пункттер таксимен тасымалдау операторы болып iстей алады.
      Жолаушыларды және багажды таксимен тасымалдауды ұйымдастыру туралы шартта тараптардың шарт бойынша мiндеттемелерiн орындамағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшiн жауапкершiлiгi көзделген.
      4. Таксимен тасымалдау операторы:
      1) автокөлiк құралдарының техникалық түзу жағдайын қамтамасыз етуге және жағдайы белгiленген техникалық, экологиялық, санитарлық-эпидемиологиялық талаптар мен өрт қауiпсiздiгi талаптарына сәйкес келмейтiн автокөлiк құралдарының маршрутқа шығуына рұқсат бepмeугe;
      2) автокөлiк құралдарының жүргiзушiлерiн алдын ала және мерзiмдi, соның iшiнде сапар алдындағы (ауысым алдындағы) медициналық қарап тексерудiң жүргiзiлуiн, олардың еңбек және демалыс режимiн сақтауын қамтамасыз етуге;
      3) жолаушының қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге, оған қажеттi қолайлылықтар мен қызмет көрсету жағдайларын туғызуға;
      4) багаждың дер кезiнде тасымалдануын және сақталуын қамтамасыз етуге;
      5) автокөлiк құралдарын қозғалыс маршруты бойынша орталықтандырылған диспетчерлiк сүйемелдеудi қамтамасыз етуге;
      6) жолаушыларды және багажды тасымалдауға арналған тарифтердi жариялауға және жарияланған тарифтердi сақтауға;
      7) жолаушыларды және багажды тасымалдау үшiн жолаушыларды және багажды автомобиль көлiгiмен тасымалдау ережесiне сәйкес таксометрлермен жарақталған және айыру белгiлерi бар таксидi пайдалануға мiндеттi.
      Таксимен тасымалдау операторы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өзге де мiндеттерге жауапты болады.
      5. Тасымалдаушының жолаушыларды және багажды таксимен тасымалдау кезiнде:
      1) таксидiң тұруы, жолаушыларды отырғызу және түсiру үшiн арнайы жабдықталған такси аялдамаларын пайдалануға;
      2) автомобиль жолының кез келген учаскелерiнде жолаушыларды жол қозғалысы ережелерiн сақтай отырып отырғызуды және түсiрудi жүргiзуге құқығы бар.
      Тасымалдаушының Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өзге де құқықтары бар.
      6. Таксидiң тиiмдi жұмыс iстеуi және жолаушылардың оларды барлық жолаушылар жиналатын пункттерде (аэропорт, вокзалдар, iрi сауда және мәдениет орталықтары) пайдалану үшiн қолайлылықтар туғызу үшiн облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi атқарушы органдары Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасына сәйкес такси аялдамаларын ұйымдастыруды және жабдықтауды қамтамасыз етедi.

       82-бап. Жалпы пайдаланудағы көлiкпен тасымалдау кезiнде жолаушылардың жекелеген санаттарына арналған басымдықтар

      1. Жолаушылардың жекелеген санаттары мынадай басымдықтарға ие:
      1) автобусқа, таксиге кезексiз отыру құқығы;
      2) автобус салонының алдыңғы бөлігінен арнаулы орын алу.
      Аталған басымдықтарды мүгедектер, зейнеткерлер, жүктi әйелдер, мектеп жасына дейiнгi балалары бар жолаушылар пайдаланады;
      3) кезексiз билеттер сатып алу құқығы бар.
      Аталған басымдықты Ұлы Отан соғысының қатысушылары мен мүгедектерi және оларға теңестiрiлген адамдар пайдаланады.
      2. Автовокзалдарда:
      1) 5 жасқа дейiнгi балалары бар жолаушыларға және жүктi әйелдерге қосымша қызмет көрсетуге арналған ана мен бала бөлмесi;
      2) мүгедек-жолаушыларды отырғызуға және түсiруге арналған қондырғылар жасалады;
      3) жолаушыларды жалпы отырғызуға дейiн фельдъегерлiк және арнаулы байланыс қызметтерiнiң қарулы қызметкерлерiн кедергiсiз отырғызуға жағдай жасау.
      3. Жалпы пайдаланудағы көлiк мүгедек жолаушылардың мiнiп-түсуiне арналған құрылғылармен жабдықталады.

       83-бап. Автокөлiк құралдарын беру, жүктердi тиеу және түсiру

      1. Тасымалдаушы Автомобиль көлiгімен жүк тасымалдау ережелерiне және шартқа сәйкес жүктердi автомобильмен тасымалдауға жарамды автокөлiк құралдарын автомобильмен жүк тасымалдауға қабылданған өтiнiмде (тапсырыста) немесе шартта белгiленген мерзiмде тиеу үшiн жүк жөнелтуге беруге мiндеттi.
      2. Жүктердi автокөлiк құралына тиеу (бекiту, жабу, байлау), сондай-ақ жүктердi түсiру Автомобиль көлiгiмен жүк тасымалдау ережелерiнде көзделген талаптар сақтала отырып, шартта көзделген тәртiп пен мерзiмдерде жүзеге асырылады.
      Тасымалдаушы не жүк жөнелтушi өзiнiң сипатына қарай автомобиль жолдарының ластануын туғызуы және жол қозғалысы қауiпсiздiгiне қатер-төндiруi мүмкiн жүктердiң жабылуын қамтамасыз етуге мiндеттi.
      3. Жүк жөнелтушi автокөлiк құралдары жүк тиейтiн орынға келгенге дейiн жүктi автомобильмен тасымалдауға тиеу, тасымалдау қауiпсiздігі, жүктiң және автокөлiк құралының сақталуы қамтамасыз етiлетiндей етiп дайындауға мiндеттi.

       84-бап. Құндылығы жарияланған жүктердi автомобильмен тасымалдау

      1. Тасымалдаушы жүк жөнелтушiмен (жүк алушымен) келiсiм бойынша құндылығы жарияланған жүктер тасуы мүмкiн.
      2. Iлесусiз тасымалданатын бағалы металдарды (тастарды), олардан жасалған бұйымдарды, өнер заттарын, антикварлық мүлiктердi және өзге де көркем құндылықтарды, бейне- және дыбыс аппаратураларын, электрондық-есептеу және көбейту техникаларын, машиналардың тәжiрибелiк үлгiлерiн, жабдықтарды, аспаптарды, жеке (тұрмыстық) қажетке арналған жүктердi тасымалдаған кезде құндылықты жариялау мiндеттi.
      3. Құндылығы жарияланған жүктердi тасымалдау үшiн жүк жөнелтушiден (жүк алушыдан) қосымша ақы алынуы мүмкiн, оның мөлшерi жүктi автомобильмен тасымалдау шарты бойынша тараптардың келiсiмiмен белгiленедi.

       85-бап. Iрi көлемдi және ауыр салмақты жүктердi автомобильмен тасымалдау

       Бөлiнбейтiн iрi көлемдi және ауыр салмақты жүктердi тасымалдау жағдайларын қоспағанда, Қазақстан Республикасының аумағында iрi көлемдi және ауыр салмақты жүктердi тасымалдауға рұқсат етiлмейдi.
      Бөлiнбейтiн iрi көлемдi және ауыр салмақты жүктердi тасымалдау кезiнде жүк жөнелтушi көлiктiк бақылау органы беретiн арнайы рұқсат алынуын қамтамасыз етуi тиiс.

       86-бап. Автомобиль көлiгімен тасымалдау жөнiндегі мiндеттемелердiң бұзылғаны үшiн жауапкершiлiк

       Автомобиль көлiгiмен тасымалдау туған мiндеттемелер орындалмаған немесе тиiсiнше орындалмаған жағдайда тараптар негiздер бойынша және осы Кодекстiң 1-бөлiмiнiң 7-тарауында белгiленген мөлшерде жауап бередi.

4-параграф. Халықаралық қатынастағы автомобиль тасымалдары

       87-бап. Халықаралық қатынастағы автомобиль тасымалдарын реттеу

      1. Халықаралық қатынастағы тасымалдар Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес жүзеге асырылады.
      2. Автокөлiк құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жүру тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайды.
      3. Халықаралық қатынастағы тасымалдарды орындаудың рұқсат етiлген жүйесi қолданылатын елдерге халықаралық қатынастағы тасымалдарды орындау рұқсаттар негiзiнде жүзеге асырылады.
      Шет мемлекеттiң тасымалдаушыларына Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жол жүруге-рұқсаттар беру және Қазақстан Республикасының тасымалдаушыларына шет мемлекеттiң аумағы бойынша жол жүруге рұқсаттар беру Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес не болмаса шет мемлекеттердiң өкiлеттi көлiк органдарымен келiсiм бойынша жүргiзiледi.
      Егер халықаралық автомобиль тасымалдарын орындаудың рұқсат ету жүйесi қолданылатын елдерге қатысты рұқсаттарға сұраныс Қазақстан Республикасының тасымалдаушыларына беруге арналған рұқсаттар санынан асса (шетелдiк тапшы рұқсаттар), онда көлiктiк бақылау органының:
      1) гуманитарлық жүктердi автомобильмен тасымалдау;
      2) Қазақстан Республикасында өндiрiлетiн жүктердi автомобильмен экспорттық тасымалдау;
      3) тiкелей аралас қатынаста жүктердi тасымалдау;
      4) тез бүлiнетiн өнiмдердi тасымалдау үшiн бiрiншi кезекте берiлетiн рұқсаттар резервiн айқындауға құқығы бар.
      4. Рұқсаттарды, соның iшiнде шетелдiк тапшыларын бөлу тәртiбiн уәкiлеттi орган айқындайды.
      5. Қазақстан Республикасы тасымалдаушыларының және шет мемлекет тасымалдаушыларының халықаралық қатынаста тасымалдарды орындаған кезде Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасын сақтауын бақылауды уәкiлетті органның лауазымды адамдары жүзеге асырады.
      6. Шет мемлекет тасымалдаушылары Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық қатынаста тасымалдарды орындаған кезде пайдаланатын автокөлiк құралдарын көлiктiк бақылау органдарының лауазымды адамдары қарап тексеруi мүмкiн.
      7. Шетелдiк автомобиль тасымалдаушыларының жолаушыларды, багажды және жүктердi Қазақстан Республикасының аумағында тасымалдауына рұқсат етiлмейдi.
      8. Автокөлiк құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жол жүргенi үшiн Қазақстан Республикасының салық заңнамасымен белгiленген тәртiпте алым алынады.

5-параграф. Автовокзалдар және автостанциялар

       88-бап. Автовокзалдардың және автостанциялардың жiктелiмi

       1. Автовокзалдар және автостанциялар жолаушыларға және автобустардың жүргiзушiлерiне қызмет көрсетуге арналған және оған автобустарды техникалық қарап тексеру, маршрутқа шығар алдында жүргiзушiлердi медициналық куәландыру пункттерi, билет кассалары, жолаушыларға мәдени-тұрмыстық және санитарлық-гигиеналық қызмет көрсету жайлары мен автовокзалдардың, автостанциялардың қызметкерлерiне арналған өзге де қызметтiк жайлар кiретiн қалалық қозғалыстан оқшауландырылған құрылыстар кешенi болып табылады.
      Автовокзалдарға жетпiс бестен астам адам сиятын күту залы және билет кассалары бар күрделi ғимарат, жүргiзушiлердi медициналық куәландыру және алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету пункттерi, сақтау камералары, жолаушыларды отырғызуға және түсiруге арналған перрон, автобустар тұратын алаң, автобустарды  қарау қосындары, диспетчерлiк пункттер және ана мен бала бөлмесi кiредi.
      Автостанцияларға жетпiс бес адамға дейiн сиятын күту залы және билет кассалары бар күрделi ғимарат, сақтау камералары, жолаушыларды отырғызуға және түсiруге арналған перрон, автобустар тұратын алаң, диспетчерлiк пункттер кiредi.
      2. Автовокзалдар және автостанциялар жолаушыларға және автобустардың жүргiзушiлерiне жолаушыларды және багажды халықаралық, облысаралық, облысiшiлiк және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдау маршруттары бойынша қызмет көрсетуге арналған.
      3. Автовокзалдар, автостанциялар автомобиль көлігі үшiн қауiпсiз кiретiн жолдарды, автовокзалдарда, автостанцияларда автомобиль көлiгiнiң қауiпсiз тұрағын, жолаушыларды, соның iшiнде мүгедектердi отырғызу, түсiру, автомобиль көлігін тосып тұруы үшiн құрылғылар мен тетiктердi қамтамасыз етуi тиiс.
      4. Автовокзалдар, автостанциялар билеттер сатуды, соның iшiнде алдын ала сатуды ұйымдастыруы, сондай-ақ анықтама қызметтерiнiң, сақтау камераларының демалыс бөлмелерiнiң және жолаушылар мен багажды автомобиль көлiгiмен тасымалдау ережелерiне сәйкес басқа да қызметтердiң қызметтерiн көрсетуi тиiс.
      Автовокзалдарда, автостанцияларда жолаушыларды, багажды және жүктердi автомобиль көлiгiмен тасымалдау ережелерi, автобустардың қозғалыс кестелерi, жолаушылардың жол жүру және багаж дау шарттары, автовокзалдың көрсететiн қызметтерi, көлiктiң басқа түрлерiнiң жұмысы туралы ақпарат бар стендтер үшiн арнаулы орындар бөлiнуi тиiс.
      5. Қызметтiк ғимараттар мен автовокзалдардың, автостанциялардың аумағында орналасқан және пайдаланылатын басқа мүлiк автовокзалдардың, автостанциялардың иелерiнiң есебiнен жүзеге асырылады.
      Автовокзалдарға, автостанцияларға iргелес аумақтарды  абаттандыру олардың иелерiнiң есебiнен жүзеге асырылады.
      6. Автовокзалдардың және автостанциялардың саны мен орналасуын облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi атқарушы органдары уәкiлеттi органмен келiсiм бойынша айқындайды.
      7. Автовокзалдар, автостанциялар жолаушыларды және багажды халықаралық, облысаралық, облысiшiлiк және қала маңындағы қатынастарда 1 тұрақты тасымалдауды жүзеге асыру туралы облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi атқарушы органдарына ай сайын есеп берiлуiн қамтамасыз етедi.
      8. Автовокзалдардың және автостанциялардың жолаушыларды және багажды автомобиль көлiгiмен тасымалдау ережелерiне сәйкес жолаушыларды және багажды халықаралық, облысаралық, облысiшiлiк және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдауда орталықтандырылған диспетчерлiк iлесу қызметтерiн ұсынуға құқығы бар.
      Автовокзалдардың, автостанциялардың жолаушыларды және багажды тапсырыстық, экскурсиялық, туристiк және халықаралық тұрақты емес тасымалдауды жүзеге асыру кезiнде орталықтандырылған диспетчерлiк iлесу жөнiндегі қызметтердi ұсынуға құқығы бар.
      9. Автовокзалдардың және автостанциялардың белгілi бiр тұрақты маршруттарда жолаушылар ағыны артқан жағдайда осы маршрутқа қызмет көрсететiн тасымалдаушының қосымша автобустарының шығуын ұйымдастыруға, егер ол бас тартса немесе жауап болмаса сұранысты жiбергеннен кейiн бiр сағаттың iшiнде басқа тасымалдаушылардың автобустарын тартуға құқығы бар.
      Жолаушылар ағыны мерзiмдi артқан жағдайда (маусымдық, кешкi және басқа) автовокзалдар мен автостанциялар тұрақты маршруттарды ұйымдастыру туралы облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi атқарушы органдарына ұсыныс енгiзедi.
      10. Автовокзалдар мен автостанциялар жоқ елдi мекендерде жолаушыларды және багажды халықаралық, облысаралық, облысiшiлiк және қала маңындағы қатынастарда тұрақты тасымалдау маршруттарына қызмет көрсететiн автобустарда жол жүру үшiн жол жүру құжаттары (билеттер) мен багаж квитанцияларын сатуға арналған кассалық пункттер ашуға рұқсат етiледi.
      Кассалық пункттер автокөлiк құралдарының қауiпсiз аялдауына және жолаушыларды отырғызуға, түсiруге арналған алаңмен жабдықталған, орнатылған аялдау пунктiмен, сондай-ақ жолаушыларды ауа райының қолайсыз жағдайларынан қорғауға арналған павильонмен iргелес орналасуы тиiс.

6-параграф. Автомобиль жолдары

       89-бап. Автомобиль жолдарының жiктелiмi

      1. Қазақстан Республикасының автомобиль жолдары жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары, шаруашылық автомобиль жолдары, сондай-ақ қалалар мен елдi мекендердiң көшелерi болып бөлiнедi.
      2. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары өздерiнiң маңызы бойынша халықаралық, республикалық, облыстық және аудандық маңызы бар жолдар болып бөлiнедi:
      1) республикалық маңызы бар автомобиль жолдарына республиканың iрi әкiмшiлiк, мәдени және экономикалық орталықтары, көршiлес мемлекеттер арасында көлiк қатынасын қамтамасыз ететiн автомобиль жолдары, сондай-ақ қорғаныстық маңызы бар және халықаралық келiсiмдерге сәйкес автомобиль жолдарының халықаралық желiсiне кiретiн автомобиль жолдары жатады.
      Республикалық маңызы бар автомобиль жолдары тек қана мемлекет меншiгiнде болады және оған осы мақсат үшiн құрылған мемлекеттiк кәсiпорындар қызмет көрсетедi;
      2) облыстық маңызы бар автомобиль жолдарына, осы пункттiң 1) тармақшасында көрсетiлген жолдарды қоспағанда, республиканың әкiмшiлiк орталықтарын облыс және аудан орталықтарымен, сондай-ақ аудан орталықтарын облыс орталықтарымен және республикалық маңызы бар жолдармен жалғастырып жатқан автомобиль жолдары жатады;
      3) аудандық маңызы бар автомобиль жолдарына аудан орталықтарын ауылдық елдi мекендермен жалғастырып жатқан автомобиль жолдары жатады.
      Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары республикадағы негiзгi қатынас жолдары болып табылады, мемлекет меншiгiнде болады және жекешелендiруге жатпайды.
      3. Шаруашылық автомобиль жолдарына шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң өндiрiстiк-шаруашылық тасымалдарына қызмет көрсететiн, солардың аумағындағы автомобиль жолдары, жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарынан оларға кiрме жолдар, ауыл шаруашылық ұйымдарының шаруашылық iшiндегi жолдары, қызметтiк, патрульдiк және жеке меншiк автомобиль жолдары жатады.
      Шаруашылық автомобиль жолдарына меншiк құқығы және өзге де заттық құқықтар осы жолдар қарамағында болатын заңды тұлғалардың меншiк нысанымен анықталады.
      Шаруашылық автомобиль жолдарын жекешелендiру Қазақстан Республикасының жекешелендiру туралы заңнамасына және осы Кодекске сәйкес жүзеге асырылады.
      4. Қалалар мен елдi мекендердiң көшелерiне, осы баптың 2-тармағында көрсетiлген жолдарды қоспағанда, тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiк шегiндегi автомобиль жолдары жатады.
      Қалалардың және елдi мекендердiң көшелерi тиiстi жергiлiктi атқарушы органдардың қарамағында болады және коммуналдық меншiк болып табылады.
      5. Геометриялық параметрлерiне, сондай-ақ жол жүрiсiнiң жиiлiгiне қарай автомобиль жолдары нормативтiк құқықтық актiлерде белгiленген мемлекеттiк стандарттарға сәйкес жiктеледi.
      6. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын жiктеудiң тәртiбi мен шарттарын Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      Қалалардың және елдi мекендердiң көшелерiн жiктеудiң тәртiбi мен шарттарын тиiстi жергiлiктi атқарушы органдар белгiлейдi.
      7. Республикалық маңызы бар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының тiзбелерiн уәкiлеттi органның ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiтедi.
      Облыстық маңызы бар автомобиль жолдарының тiзбелерiн уәкiлеттi органмен келiсе отырып, облыстық атқарушы органдар бекiтедi.
      Аудандық маңызы бар автомобиль жолдарының тiзбелерiн уәкiлеттi органмен келiсе отырып, аудандық атқарушы органдар
бекiтедi. 
      8. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары, шаруашылық автомобиль жолдары, қалалар мен елдi мекендердiң көшелерi Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен мемлекеттiк есепке алынуы тиiс. Есеп мәлiметтерi жол органдарымен келiсе отырып жарияланатын Қазақстан Республикасы автомобиль жолдарының карталары мен атластарын жасау үшiн пайдаланылады.
      9. Күзетiлетiн тұлғалардың қауiпсiздiгін қамтамасыз ету үшiн автомобиль жолдарына немесе автомобиль жолдарының жекелеген учаскелерiне арнайы трасса мәртебесi берiлуi тиiс. Астана және Алматы қалаларында арнайы трасса мәртебесiн Қазақстан Республикасы Президентiнiң Күзет қызметi, басқа әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктерде ұлттық қауiпсiздiк органдар бередi.
      Жоғарыда аталған органдар арнайы трасса мәртебесiн беру немесе алу туралы мүдделi тұлғаларды Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген мерзiмде хабардар етуге мiндеттi.
      Арнайы трассаларда жөндеу, құрылыс және басқа жұмыстардың барлық түрлерiн жүргiзу ұлттық қауiпсiздiк органдарымен, Астана және Алматы қалаларында Қазақстан Республикасы Президентiнiң Күзет қызметiмен келiсу бойынша жүзеге асырылады.
      Күзет шараларын жүргiзу кезеңiнде арнайы трассаларда жөндеу, құрылыс және басқа жұмыстардың барлық түрлерi тоқтатылуы мүмкiн.

       90-бап. Ақылы автомобиль жолдары

      1. Қазақстан Республикасында осы Кодексте және басқа да концессиялар туралы Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен ақылы автомобиль жолдары (көпiрлер, өткерме жолдар) салынуы мүмкiн.
      2. Ақылы автомобиль жолдары мынадай шарттардың орындалуы: сапасы нормативтiк актiлермен белгiленген мемлекеттiк стандарттардың талаптарына сай келетiн баламалы тегiн жол жүрудiң болуы, көлiктiң жоғары, қауiпсiз жүру жылдамдығын қамтамасыз ете отырып, ақылы жүрудiң сапасын арттыру және бүкiл жол бойында жоғары сервистiк қызмет көрсету ескерiлiп салынады.
      3. Ақылы автомобиль жолдары мемлекеттiк бюджет қаражаты есебiнен немесе концессиялық шарттар негiзiнде салынуы мүмкiн, бұл орайда автомобиль жолы ақылы жүрудi ұйымдастыру үшiн концессиялар туралы Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленетiн тәртiппен жеке және заңды тұлғаларға пайдалануға берiлуi мүмкiн.
      4. Ақылы автомобиль жолдарының құрылысы үшiн концессионер өз қызметiн Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асыруға мiндеттi.

       91-бап. Автомобиль жолдарының атауы және оларды индекстеу. Автомобиль жолдарындағы ара қашықтықты есептеу

      1. Қазақстан Республикасының жалпыға ортақ пайдаланылатын барлық автомобиль жолдарының атауы мен индексi болуы тиiс. Автомобиль жолдарының атауына бастапқы және соңғы елдi мекеннiң, ал қажет болған жағдайда аралық мекендердiң атауы кiредi.
      Автомобиль жолдарының индексi латын әлiпбиiнiң әрiптерiнен және цифрлар тобынан тұрады.
      2. Автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерi автомобиль жолдарының карталары мен атластарында, сондай-ақ арнаулы белгiлер және таңбалар қою арқылы автомобиль жолында көрсетiлуге тиiс. 
      Республикалық маңызы бар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерiн Қазақстан Республикасының Yкiметi бекiтедi.
      Қазақстан Республикасының аумағы арқылы өтетiн халықаралық автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерi халықаралық келiсiмдермен белгiленедi.
      Облыстық маңызы бар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерiн уәкiлеттi органмен келiсе отырып облыстық атқарушы органдар бекiтедi.
      Аудандық маңызы бар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының атаулары мен индекстерiн уәкiлеттi органмен келiсе отырып аудандық атқарушы органдар бекiтедi.
      3. Республикалық, облыстық және аудандық маңызы бар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының қашықтығы бастапқы және соңғы елдi мекендер аралығымен есептеледi. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының километрiн есептеу:
      Қазақстан Республикасының астанасынан шығатын автомобиль жолдары үшiн - Қазақстан Республикасы Парламентiнiң үйiнен;
      басқа елдi мекендерден шығатын автомобиль жолдары үшiн - жергiлiктi атқарушы органдардың үйлерiнен, ал олар болмаған жағдайда елдi мекендердiң шекараларынан бастап жүргiзiледi.
      Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының ұзындығы болып:
      елдi мекендердi жалғастырып жатқан автомобиль жолдары үшiн - тиiстi елдi мекендер шекаралары арасындағы қашықтық;
      жалпыға ортақ пайдаланылатын басқа автомобиль жолдарын өзара жалғастырып жатқан және оларға қосылатын автомобиль жолдары үшiн түйiсетiн автомобиль жолдары осьтерiнiң қиылысу аралығы алынады.
      Қалалар мен өзге елдi мекендер көшелерiнiң ұзындығы болып тиiстi қалалар мен елдi мекендер шекарасы шегiндегi қашықтық алынады.

       92-бап. Автомобиль жолдарын орналастыру үшiн жер беру

      1. Жер пайдаланушыларға мемлекеттiк жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын салу және күтiп ұстау үшiн жол санатына байланысты және жобалау құжаттамасына сәйкес белгiленген нормалардың негiзiнде жолға бөлiнген белдеу үшiн жер берiледi.
      Жалпы пайдаланымдағы автомобиль жолдарының қажетiне арналған жер учаскелерi сонымен бiрге концессияға берiлген автомобиль жолдары немесе учаскелерi жол органдарына тұрақты немесе уақытша пайдалануға Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен бөлiнедi.
      2. Жобаланатын жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарына бөлiнген белдеудiң мөлшерi жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары үшiн жер бөлу стандарттары мен нормаларына сәйкес оның санатына байланысты белгiленедi, атап айтқанда: I техникалық санаттағы жолдар үшiн - жолдардың осiнен 35 метрден, II техникалық санаттағы жолдар үшiн 20 метрден, IІI техникалық санаттағы жолдар үшiн - 15 метрден, IV техникалық санаттағы жолдар үшiн - 13 метрден, V техникалық санаттағы жолдар үшiн - 12 метрден болып белгiленедi.
      3. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарына арналған жер учаскелерi облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдарының шешiмiмен берiледi.
      4. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдары алып жатқан жер учаскелерi мемлекеттiк меншiкке жатады, бөлiнбейдi және жеке меншiкке берiлмеуге тиiс. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарының жерiнде, осы жерлердi пайдаланудың белгiленген келiсу тәртiбiн бұза отырып салынған кез келген құрылыстар заңсыз деп танылады және заңнамада белгiленген тәртiппен оларды өз еркiмен құрылыс салуды жүзеге асырған тұлға бұзады не соның есебiнен бұзылуға тиiс.
      5. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын салу кезiнде, жер төсемiн тұрғызу үшiн жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын салу (қайта жаңарту) және жөндеу жөнiндегi жұмыстарды жасаушыларға жер резервтерi мен карьерлер тiкелей келiссөздер жүргiзу және келiсiм-шарт жасасу жолымен берiледi.
      6. Шаруашылық және жеке меншiк автомобиль жолдары үшiн жер учаскелерi Қазақстан Республикасының жер туралы заңнамасында белгiленген тәртiппен берiледi.

       93-бап. Автомобиль жолдарына бөлiнген белдеулердi пайдалану тәртiбi

      1. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарына бөлiнген белдеудiң жер учаскелерi жол органдарының иелiгiнде және пайдалануында болады әрi тек автомобиль жолдарын дамытуға, көркейтуге және жол сервисi объектiлерiн орналастыруға арналады.
      2. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарына бөлiнген белдеуде тиiстi уәкiлеттi органның немесе концессионерлердiң рұқсатынсыз жұмыстар жүргiзуге немесе қандай да болмасын құрылыс орналастыруға тыйым салынады.
      3. Республикалық, облыстық және аудандық маңызы бар автомобиль жолдарына бөлiнген белдеудiң уәкiлеттi орган немесе концессионер пайдаланбайтын жер учаскелерiн облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдары өз құзыретi шегiнде жолдың көлiктiк пайдаланылу сапасының төмендеуiне жол бермеген, көлiк құралдары жүрiсiнiң қауiпсiздiгi,  санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен қоршаған ортаны қорғау нормаларын талаптарын сақтаған жағдайда сервис объектiлерi мен жарнаманы орналастыру үшiн жеке және заңды тұлғаларға шарт негiзiнде уақытша қысқа мерзiмге жердi пайдалануға беруi мүмкiн.

       94-бап. Жол бойындағы белдеулер

      1. Жол бойындағы белдеулер халықтың қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету үшiн және жол жүрiсi қауiпсiздiгі талаптарын, сондай-ақ оларды қайта жаңартуды, жөндеудi және күтiп ұстауды, жол инфрақұрылымдарының объектiлерiн орналастыруды жүзеге асыру мүмкiншiлiгiн ескере отырып, автомобиль жолдарын пайдалануға жағдай жасау үшiн белгiленедi.
      2. Жалпыға ортақ пайдаланылатын республикалық автомобиль жолдары үшiн жол бойындағы белдеудiң енi жолға бөлiнген белдеудiң шекарасынан есептегенде әрбiр жағынан 50 метрден кем болмауы тиiс.
      Жалпыға ортақ пайдаланылатын облыстық және аудандық маңызы бар автомобиль жолдары үшiн жол бойындағы белдеудiң енi жолға бөлiнген белдеудiң шекарасынан есептегенде әрбiр жағынан 40 метрден кем болмауы тиiс.
      3. Жалпыға ортақ пайдаланылатын республикалық автомобиль жолдарының бойындағы белдеулерге жол қызметi объектiлерiнен және жол сервисi объектiлерiнен басқа күрделi құрылыстар салуға тыйым салынады.
      4. Жол сервисi объектiлерiн жол бойындағы белдеулерге немесе объектiлердi олардың шегiнен тыс жерлерде, егер оған кiру үшiн кiрме жолдар қажет болса, орналастыру үшiн жер учаскелерiн беру туралы шешiмдердi тиiстi атқарушы орган уәкiлеттi органмен келiсе отырып, белгiленген тәртiппен қабылдайды.
      5. Жалпыға ортақ пайдаланылатын халықаралық және республикалық автомобиль жолдарының бойындағы белдеулерде орналасқан кiрме жолдарды (құлама жолдарды, қосылған жолдарды) және басқа объектiлердi жайғастыру, жөндеу және күтiп ұстау жөнiндегi шығыстарды осы объектiлердiң иелерi көтередi.

       95-бап. Жалпы пайдаланымдағы автомобиль жолдарының бойына сауда, қоғамдық тамақтану объектiлерiн және басқа да сервис объектiлерi мен жарнаманы орналастыру

      1. Жалпы пайдаланымдағы автомобиль жолдарына бөлiнген белдеудегi сауда, қоғамдық тамақтану және басқа да сервис объектiлерi, сондай-ақ олардың жарнамалары тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктер шегiнде облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдарының келiсiмi бойынша, уәкiлеттi органдар немесе концессионерлер белгiлеген жерлерге орналастырылуы мүмкiн. 
      2. Жолға бөлiнген белдеудiң шекарасына қойылатын сыртқы жарнама, өзге де ақпараттық белгiлер мен көрсеткiштер Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес орындалуы және қойылуы тиiс.
      3. Жалпы пайдаланымдағы автомобиль жолдарына бөлiнген белдеуде сервис объектiлерi мен жарнаманы орналастыру тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.

       96-бап. Автомобиль жолдарын дамыту iсiн жоспарлау

      1. Автомобиль жолдарын дамыту iсiн жоспарлауды мемлекеттiк органдар, шаруашылық және жеке меншiк автомобиль жолдарының басқарушылары бекiтiлген республикалық және аймақтық бағдарламаларға сәйкес жүзеге асырады. Қалалар мен өзге де елдi мекендердiң көше-жол желiсiн дамыту iсiн жоспарлауды тиiстi жергiлiктi атқарушы органдар жүзеге асырады.
      2. Жол саласында тауарларды, жұмыстарды және қызмет көрсетулердi мемлекеттiк сатып алу, сондай-ақ осы бағыттағы ғылыми зерттеулер Қазақстан Республикасының мемлекеттiк сатып алу туралы заңдарына сәйкес жүзеге асырылады.
      3. Автомобиль жолдарын жобалауды және салуды тиiстi қызмет түрлерiн жүзеге асыруға лицензиялары бар жеке және заңды тұлғалар конкурстық негiзде жүзеге асырады.
      4. Автомобиль жолдарын салу мен реконструкциялау үшiн әзiрленген жобалау құжаттамасы белгiленген тәртiппен мемлекеттiк, соның iшiнде экологиялық сараптамадан, ал жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын күрделi және орташа жөндеу үшiн - автомобиль жолдары жөнiндегi уәкiлеттi мемлекеттiк орган белгiлеген тәртiппен ведомстволық сараптамадан өтуге тиiс.

       97-бап. Жол қызметiн жүзеге асыру кезiндегi жұмыстың сапасы

      1. Автомобиль жолдарын жобалау, салу, реконструкциялау, жөндеу және күтiп ұстау автомобиль жолдарының жоғары көлiктiк-пайдалану көрсеткiштерiне (жылдамдық, тегістiк, ұзақ мерзiмдiлiк, автокөлiк жүрiсiнiң жоғары қауiпсiздiк жағдайларына) жету мақсатында, белгiленген нормалар мен стандарттарды сақтау, сертификатталған материалдар, аспаптар, жабдықтар мен өлшеу құралдарын пайдалану принциптерiнде жүзеге асырылады.
      2. Жол қызметiн жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар жұмысты Қазақстан Республикасы заң актiлерiнiң талаптарын сақтай отырып орындауға мiндеттi.
      Автомобиль жолдарын жаңғырту, салу жөндеу және күтiп ұстау жөнiндегi жұмыстарды жүргiзген кезде бақылауды - тапсырыс берушi, автомобиль жолдары жөнiндегі уәкiлеттi орган және облыстың, аудандар мен қалалардың жергiлiктi атқарушы органдары, ал авторлық қадағалауды жобалау құжаттамасын әзiрлеушi және өндiрiстiк қадағалауды жұмыс орындаушы жүзеге асырады. Автомобиль жолдарын ағымдағы жөндеу бойынша жұмыстардан басқа, аяқталған жол жұмыстарын пайдалануға қабылдауды мемлекеттiк қабылдау комиссиясы жүзеге асырады.
      3. Автомобиль жолдарын жобалау, салу, реконструкциялау, жөндеу және күтiп ұстау жөнiндегі жұмыстарды заңдардың талаптарын және мемлекеттiк нормативтердi бұза отырып орындау Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде белгiленген жауаптылыққа әкеп соғады.

       98-бап. Жол қызметiн қаржыландыру

      1. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын қаржыландыру жол жүрiсi қауiпсiздiгi, қоршаған ортаны қорғау және автокөлiк тасымалдарын қамтамасыз ету талаптары негiзге алына отырып, оларды жөндеу мен күтiп ұстауды қамтамасыз ететiн бекiтiлген нормалар бойынша жүзеге асырылады және бюджет заңдарымен белгiленедi.
      2. Шаруашылық автомобиль жолдарын дамыту, жөндеу және күтiп ұстау осы жолдар қарауына жататын ұйымдар мен жеке адамдардың қаражаттары есебiнен қамтамасыз етiледi.

       99-бап. Уәкiлеттi органның және автомобиль жолдарын басқарушылардың жол қызметiн жүзеге асыру кезiндегі жауапкершiлiгi

      Уәкiлеттi орган және автомобиль жолдарын басқарушылар:
      1) қызмет көрсететiн автомобиль жолдары және олардағы құрылыстар көлiк құралдарының үздiксiз және қауiпсiз жүруiн қамтамасыз ететiн жағдайда күтiп ұсталуы үшiн және табиғат қорғау заңдары талаптарының сақталуы қамтамасыз етiлуi үшiн;
      2) Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес автомобиль жолдарын пайдаланушыларға залалдың орнын толтыра отырып, жол жағдайларына байланысты туындаған жол-көлiк оқиғалары салдарынан келтiрiлген залал үшiн;
      3) Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес автомобиль жолдарына бөлiнген белдеудiң фитосанитариялық жағдайы үшiн жауапты болады.

       100-бап. Техникалық реттеу объектiлерi

      Автомобиль жолдары, жолдық-құрылыс материалдары, автомобиль жолдарын жобалау, салу (қайта жаңарту, жөндеу) және пайдалану процестерi автомобиль жолдарын техникалық реттеу объектiлерi болып табылады. 

       101-бап. Автомобиль жолдарын жобалау кезiндегі қауiпсiздiк талаптары

      1. Автомобиль жолдарын жобалау жылдамдықты барынша аз шектеу және өзгерту, қозғалыс қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету шарттарын және перспективалық кезеңнен тыс жолдарды қайта жаңарту мүмкiндiктерiн ескере отырып жүзеге асырылуы тиiс.
      2. Автомобиль жолдарының жобалық шешiмдерi:
      көлiк құралдарының есептiк жылдамдықтармен ұйымшылдықпен, қауiпсiз жүруiн;
      жүргiзушiлердiң көзбен бағдарлау шарттарын сақтауын;
      жанасулар мен қиысулардың қауiпсiз орналасуын;
      автомобиль шиналарының жүру жолының бетiмен қажеттi iлiнiсуiн;
      автомобиль жолдарына қажетті жабдықтардың, соның iшiнде қорғаныс жол құрылыстарының орнатылуын;
      жол және автокөлiк қызметтерiн қажетті ғимараттармен және құрылыстармен қамтамасыз етуi тиiс.
      3. Жол және автокөлiк қызметтерiнiң өндiрiстiк базаларын, ғимараттары мен құрылыстарын жобалау кезiнде атмосфералық ауада, су объектiлерiнде, топырақта ластаушы заттардың және басқаның рұқсат етiлген шекте шоғырлануының сақталуын қамтамасыз ететiн iс-шараларды әзiрлеу және жүзеге асыру қажет.
      4. Жобалау-сметалық құжаттаманы әзiрлеу кезiнде жолдардың және жол қозғалысының:
      адамдарға, фауна мен флораға;
      топырақтың жағдайына, суға, микроклиматқа, ауаға;
      пейзажға, жолдағы объектiлер мен мәдени мұраға тiкелей немесе жанама әсерiн бағалап алған жөн. Екпе ағаштарды отырғызу (жол бойына) көзбен бағдарлауды жақсартуға және анау-мынау басқа қауiптердiң тууын қоспағанда жолдың көздi жалықтыратындай бiр келкi болуын бұзуға мүмкiндiк беруi тиiс.
      5. Жолдарды жобалау кезiнде орындарды белгiлеу және оларды орнату тәсiлдерi мен жолды белгiлеу схемаларымен жол белгiлерiн орналастыру схемаларын әзiрлеу қажет.
      6. Автомобиль жолдарын жобалау кезiндегi қауiпсiздiк талаптарын Қазақстан Республикасының Yкiметi белгiлейдi.

       102-бап. Автомобиль жолдарын салу (қайта жаңарту, жөндеу) кезiндегi қауiпсiздiк талаптары

      1. Автомобиль жолдарын салу (қайта жаңарту, жөндеу) кезiнде жобалау-сметалық құжаттаманың, осы Кодекстiң және автомобиль жолдары саласындағы техникалық регламенттердiң талаптарға сәйкес болуын қамтамасыз ету қажет.
      2. Құрылыс (қайта жаңарту жөндеу) кезiнде қоршаған ортаның қауiпсiздiгi және оны қорғау бойынша шаралар қабылдау қажет. Жұмыстарды және механикаландыру құралдарын таңдау кезiнде тиiстi санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормаларды, ластаушы заттардың атмосфераға рұқсат етiлген шектi нормаларда шығарылуын сақтау керек.
      Жолдарды салу кезiнде жас екпе ағаштардың сақталуы немесе олардың қалпына келтiрiлуi қамтамасыз етiлуге мiндеттi.
      3. Жол жұмысшылары мен жол қозғалысына қатысушылардың қауiпсiздiгi қозғалысты ұйымдастыруға және жұмыс жүргiзiлетiн орындарды қоршауға шаралар қолдану арқылы қамтамасыз етiлуi тиiс, олар жұмыстарды жоспарлау барысында көзделуi және оларды жүргiзу кезiнде тұрақты тексерiлiп отыруы тиiс.
      4. Қиын инженерлiк-геологиялық жағдайда жолдарды салу (қайта жаңарту, жөндеу) кезiнде, жер төсемiн тұрақтандыру мерзiмi белгiленген құрылыс мерзiмiнен асып кеткенде әрбiр сатыда суды бүру мен қозғалыс қауiпсiздiгiн қамтамасыз ете отырып жол киiмiн сатылап жабдықтауды көздестiруге жол берiледi.
      5. Автомобиль жолдарын салу (қайта жаңарту, жөндеу) кезiндегі қауiпсiздiк талаптарын Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.

       103-бап. Автомобиль жолдарын пайдалану кезiндегi қауiпсiздiк талаптары

      1. Жолдардың жағдайы жол қозғалысы мен қоршаған ортаның қауiпсiздiгі қамтамасыз етуi және көлiктiк-пайдалану жүктелiмiнiң деңгейiне сәйкес болуы тиiс.
      Жол бойындағы белдеудiң жалпақтығы жолдың осы түрi үшiн белгiленген нормалардан кем болмауы тиiс.
      Ақпараттық көрсеткiштер мен белгiлер қозғалыс қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуi және нормативтiк құжаттардың талаптарына сәйкес болуы тиiс.
      Жолдардың құрамы өңiрдiң климаттық ерекшелiктерi мен көлiктiк пайдалану жүктелiмiн ескере отырып пайдалану кезiнде олардың қауiпсiздiгін қамтамасыз етуi тиiс.
      2. Автомобиль жолдарының және қалалар мен елдi мекендердiң көшелерiнiң жүру бөлiгi, жаяу жүретiн жолдар мен велосипед жолдарының, отырғызу алаңдарының, аялдау пункттерiнiң жамылғылары, сондай-ақ бөлу белдеулерiнiң, жол жағалары мен жер төсемi құламаларының бетi жол қозғалысының қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету жағдайында болуы тиiс.
      Жол жамылғысының есептiк жылдамдықтар мен қозғалыс қауiпсiздiгі қамтамасыз ету үшiн қажеттi бетi болуы тиiс.
      Жүру бөлiгi жамылғысының отыруы, шұңқыршалары, көлiк құралдарының қозғалысын қиындататын басқа да зақымдары болмауы тиiс.
      Қыс жағдайларында жол қозғалысының қауiпсiздігі мен оны ұйымдастыруды тиiстi шаралар қолдану арқылы барынша қамтамасыз еткен жөн.
      3. Жолдық-көлiктiк оқиғалардың және көлiк құралдарының жол жұмыстарын жүргiзу орындарында кiдiрiп қалуларын болдырмау үшiн қоршау құрылғыларын, белгiлер мен таңбаларды орнатуды көздестiру, сондай-ақ тәулiктiң кез келген уақытында жұмыс жүргiзiлетiн орындардың көрінiп тұруын қамтамасыз ету қажет.
      Қозғалыс қауiпсiздiгiн ұйымдастыруда қолданылатын техникалық құралдар (қоршаулар, белгiлер, таңбалар, бағытау құрылғылары, жарықтандыру желiлерi, бағдаршамдар, қозғалысты автоматты басқару жүйелерi) тәулiктiң кез келген уақытында жақсы көрiнетiндей, айыратындай болуы тиiс.
      4. Жол қозғалысы, жолдарға қызмет көрсету және күтiп ұстау нәтижесiнде туатын шу, тербелiс және ауаны ластау деңгейiн автомобиль жолдары саласындағы техникалық регламенттермен белгiленген талаптар негiзiнде тиiстi шаралармен шектеген жөн.

       104-бап. Жолдық-құрылыс материалдарына қауiпсiздiк талаптары

      Жолдық-құрылыс материалдары қоршаған ортаның әсерiне төзiмдi, сондай-ақ олардағы зиянды құрауыштар мен қоспалардың құрамы рұқсат етiлген нормалардан аспауы тиiс.

       105-бап. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын пайдалану

      1. Егер Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде өзгеше көзделмесе, жеке және заңды тұлғалар жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын пайдалану құқығына ие болады.
      2. Жалпыға ортақ пайдаланылатын автомобиль жолдарын пайдаланушылар көлiк құралдарын жол қозғалысы қауіпсiздiгін, жолдардың және олардағы құрылыстардың сақталуын қамтамасыз ететiн жағдайда пайдалануға, сондай-ақ қоршаған ортаның ластануына жол бермеуге мiндеттi. 

       106-бап. Автомобиль жолдары маңындағы жер учаскелерi меншiк иелерiнiң мiндеттерi

      1. Автомобиль жолдарына аумақтары жалғасатын жер учаскелерiнiң меншiк иелерi мен жер пайдаланушылар:
      1) кiрме жолдарды және жалпыға ортақ пайдаланылатын жолдарға жалғасатын жолдарды салуды жол органдарымен келiсуге;
      2) жалпыға ортақ пайдаланылатын жолдарға жалғасатын жолдарды және оларға кiрме жолдарды техникалық жағынан дұрыс және тиiстi санитариялық жағдайда ұстауға, қоқыстан, ластан және қардан тазартып отыруға;
      3) көрудi қиындататын және қозғалыс қауiпсiздiгін нашарлататын материалдар мен конструкцияларды жол бойындағы белдеуге жиып қоюға жол бермеуге мiндеттi.
      2. Осы баптың 1-тармағында көрсетiлген талаптарды орындамау Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде белгiленген жауаптылыққа  әкеп соғады.

       107-бап. Автомобиль жолдарын жұмылдыру дайындығы

      1. Жұмылдыру кезеңi мен соғыс уақытындағы төтенше жағдайларда пайдалану үшiн автомобиль жолдарын жұмылдыру дайындығын, меншiк нысандарына қарамастан, Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жеке және заңды тұлғалар жүзеге асырады.
      2. Қазақстанның бүкiл аумағында немесе оның жекелеген жерлерiнде төтенше немесе соғыс жағдайы енгiзiлген жағдайда және iшiнара немесе жаппай жұмылдыру жарияланған кезде жеке меншiк жолдарды жол жүрiсiне қатысушылардың барлығы меншiк иесiнiң келiсiмiнсiз пайдаланады.

       108-бап. Автомобиль жолдарын пайдаланушылардың жауапкершiлiгі

      1. Жолдың үстiңгi қабатының, жер қыртысының, көпiрлердiң, өткерме жолдардың, суағар құрылыстарының, автопавильондардың, жол белгiлерiнiң, жол бойындағы екпелердiң, қорғаныш құрылғылардың және автомобиль жолдарын жайғастырудың басқа да элементтерiнiң бұзылуына жол берген, сондай-ақ автомобиль жолдарын пайдалану ережелерiн бұзған автомобиль жолдарын пайдаланушылар Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес жауапты болады.
      2. Пайдаланушылар автомобиль жолдары мен жол құрылыстарына келтiрген залалды Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен өтейдi.
      3. Автомобиль жолдарын жобалау, салу, күтiп ұстау, жөндеу, реконструкциялау және пайдалану процесiнде жол органдарымен туындайтын даулар Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен қаралады.

       109-бап. Автомобиль жолдарындағы медициналық жәрдем

      Автомобиль жолдарындағы жол-көлiк оқиғаларында зардап шеккендерге жәрдемдi жол жүрiсiне қатысушылардың бәрi көрсетуге тиiс, олар зардап шеккендердi таяу маңдағы медициналық мекемеге жеткiзуге және болған оқиға туралы жол полициясы органына хабарлауға мiндеттi.

       110-бап. Қоршаған ортаны қорғау

      1. Автомобиль жолдарын салу, реконструкциялау, жөндеу, күтiп ұстау және оларды пайдалану кезiнде қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңдар талаптарының сақталуы қамтамасыз етiлуге тиiс.
      2. Автомобиль жолдарын жобалау және оларды реконструкциялау мен салуға арналған жобаларды әзiрлеу кезiнде қоршаған ортаны қорғау жөнiндегi шаралар көзделуi тиiс.
      3. Автомобиль жолдары бойындағы қорғағыш екпелердi олардың иелерi немесе пайдаланушылары тиiстi түрде күтiп ұстауға тиiс.
      4. Қоршаған ортаны қорғау талаптарын сақтамағаны үшiн кiнәлi тұлғалар Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес жауапты болады.

7-параграф. Қалалық электр көлi

       111-бап. Қалалық электр көлiгінiң көлiк құралдарына қойылатын талаптар

      Қалалық электр көлiгi көлiк құралдарының сәйкестiгiн куәландыру саласындағы құжаттары болуы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген техникалық реттеу саласындағы қауiпсiздiк талаптарына сәйкес болуы тиiс.
      Көлiк құралдары заңнамамен белгiленген тәртiпте тiркелуi тиiс. Қазақстан Республикасы заңнамасының техникалық реттеу саласындағы талаптарына сәйкес емес және белгiленген тәртiппен тiркелмеген көлiк құралдары пайдалануға жiберiлмейдi.
      Қалалық электр көлiгiнiң салонында жүру маршруты, жолаушының жүру жолы мен багажды алып жүру құны туралы ақпарат, сондай-ақ басқа да қажеттi ақпарат болуы тиiс.
      Тасымалдаушы қалалық электр көлiгiнде мүгедектер мен балалары бар жолаушылардың жол жүруiне қажеттi қолайлылықтарды жасайды.

       112-бап. Қалалық электр көлiгiнiң қызметi

      1. Қалалық электр көлiгiнiң тұрақты маршруттарының маршруттық желiсi мен осы маршруттарға қызмет көрсету құқығы берiлген тасымалдаушыларды қаланың жергiлiктi атқарушы органдары бекiтедi.
      2. Жолаушының осы Кодекстiң 24 және 77-баптарымен жолаушылар мен багажды қалалық автомобильмен тасымалдаудың тұрақты маршруттарында жол жүруге қатысты бөлiгiнде көзделген құқығы мен мiндеттерi бар.
      3. Қалалық электр көлiгiнiң маршруттарына қызмет көрсететiн тасымалдаушының осы Кодекстiң 79-бабымен жолаушылар мен багажды қалалық автомобильмен тасымалдаудың тұрақты маршруттарына қызмет көрсетуге қатысты бөлiгiнде көзделген құқығы мен мiндеттерi бар.
      Трамвайлар, троллейбустар мен метрополитендер белгiленген тарифке сәйкес ақыға, қозғалыс кестесiне сәйкес, белгiлi бiр маршруттар бойынша жолаушыларды тасымалдауды жүзеге асырады.

       113-бап. Қалалық электр көлiгiнiң қозғалыс кестесi

      Тасымалдаушы қалалық электр көлiгiнiң қозғалысын облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдары бекiтетiн қозғалыс кестесiне сәйкес ұйымдастырады.
      Барлық жолаушылар станцияларында, соңғы және аялдау пункттерiнде маршруттың атауы, нөмiрi және жүру аралығы туралы ақпарат орналастырылады.
      Метрополитеннiң жолаушылар станцияларында поездар қозғалысының аралықтарын облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергiлiктi атқарушы органдары белгілейдi.

10-тарау. Темiр жол көлiгі саласындағы мемлекеттiк
реттеу және бақылау

1-параграф. Темiр жол көлiгiндегі мемлекеттік басқару

       114-бап. Уәкiлеттi органның темiр жол көлiгі саласындағы құзыретi

       Уәкiлеттi органның құзыретiне:
      1) темiр жол желiсiн және темiр жол көлiгiн дамыту жөнiндегi тұжырымдамалар мен бағдарламаларды әзiрлеу;
      2) темiр жол көлiгi саласындағы қатынастарды реттейтiн заң актiлерiн және өзге де нормативтiк құқықтық актiлердi әзiрлеу;
      3) магистральдық темiр жол желiсiнiң жұмыс iстеуi үшiн технологиялық қажеттi станциялық жолдардың, электрмен жабдықтау, сигнализация, байланыс объектiлерiнiң, құрылғылардың, жабдықтардың, үйлердiң, құрылыстардың, ғимараттардың және өзге де объектiлердiң тiзбесiн табиғи монополия саласындағы қызметтi бақылауды және реттеудi жүзеге асыратын мемлекеттiк органмен келiсiм бойынша бекiту;
      4) жолаушыларды, багажды, жүктердi, жүк-багажды және почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдау ережелерiн, техникалық пайдалану ережелерiн бекiту;
      5) жылжымалы құрамды тiркеу тәртiбiн белгiлеу;
      6) тасымалдауды ұйымдастыруға және (немесе) тасымалдауға байланысты қызметтердi орындауға жасалған шарттар бойынша мiндеттемелердi қамтамасыз ету тәртiбi мен шараларын белгiлеу;
      7) темiр жол көлiгiмен тасымалдау кезiнде әскерилендiрiлген күзетпен алып жүруге жататын жүктердiң тiзбесiн бекiту;
      8) халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру;
      9) темiр жол көлiгi қызметкерлерiн кәсiби ерекшелiк белгiсiмен марапаттау тәртiбiн бекіту;
      10) өз құзыретi шегiнде әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы мәселелердi қарау;
      11) экспедиторлар қызметiнiң тәртiбiн айқындау;
      12) вагондар (контейнерлер) операторлары қызметiнiң тәртiбiн айқындау;
      13) локомотивтiк тартқыш қызметтерiн көрсетудi ұсыну тәртiбiн айқындау;
      14) магистральдық темiр жол желiсiнде көрсетiлетiн қызметтерге кiретiн операциялардың тiзбесiн табиғи монополия саласындағы қызметтi бақылауды және реттеудi жүзеге асыратын мемлекеттiк органмен келiсiм бойынша бекiту;
      15) кiрме жолдарда көрсетiлетiн қызметтерге кiретiн операциялардың тiзбесiн табиғи монополия саласындағы қызметтi бақылауды және реттеудi жүзеге асыратын мемлекеттiк органмен келiсiм бойынша бекiту;
      16) темiр жол көлiгi саласындағы техникалық регламенттердi әзiрлеу;
      17) кiрме жолдардағы жұмыс ережелерiн бекiту;
      18) магистральдық темiр жолдар бойынша темiр жол көлiгi қатынасын тоқтату;
      19) жылжымалы құрамды, рельстердi пайдаланудың, жылжымалы құрамды жөндеудi, техникалық қызмет көрсетудi жүргiзу және пайдалану мерзiмiн ұзарту тәртiбi кезеңдiлiгiнiң, темiр жол бойынша тоннаждарды нормативтiк өткiзудiң және жөндеулердi жүргiзудiң нормативтiк мерзiмдерiн, жылжымалы құрам мен жолдың үстiңгi құрылысына арналған техникалық паспорттың нысаны мен жүргiзу тәртiбiн бекiту;
      20) қозғалыс қауiпсiздiгiнiң талаптарын бұзушылықтардың мемлекеттiк статистикалық есебiн жүргiзу;
      21) темiржолдық жылжымалы құрамды мемлекеттiк тiркеу, мемлекеттiк тiзiлiмдi жүргiзу және мемлекеттiк тiркеу туралы куәлiктер беру;
      22) темiржолдық жылжымалы құрамның кепiлiн мемлекеттiк тiркеу, тiзiлiмдi жүргiзу және темiржолдық жылжымалы құрамның кепiлiн мемлекеттiк тiркеу туралы куәлiктер беру;
      23) жылжымалы құрамның мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу;
      24) монополияға қарсы саясат саласындағы бақылауды және реттеудi жүзеге асыратын орталық мемлекеттiк органмен келiсу бойынша белгiлi бiр тауар рыногында басым (монополиялық) жағдайға ие болып отырған субъектiлер үшiн шикiзатты, материалдарды, отынды, энергияны жұмсау нормативтерiн бекiту;
      25) қозғалыс қауiпсiздiгiн бұзушылықтардың себептерiн ведомстволық тексеру, оларды жiктеу және есепке алу;
      26) темiр жол көлiгi саласындағы қызметтi Қазақстан Республикасының лицензиялау туралы заңнамасына сәйкес лицензиялау;
      27) Қазақстан Республикасының заңнамасын көлiк құралдарын мемлекеттiк тiркеу үшiн алым алуды қамтамасыз ету бөлiгiнде орындау жатады.
      2. Көлiктiк бақылау органдарының лауазымды тұлғалары темiр жол көлігінде мемлекеттiк бақылауды жүзеге асыру кезiнде:
      1) жеке және заңды тұлғалардан көлiктiк бақылау органдарының құзыретi шегiнде қажеттi ақпаратты, материалдарды, анықтамалық деректердi сұрауға;
      2) темiр жол көлiгiнде тасымалдау және басқа да қызметтi жүзеге асыратын заңды және жеке тұлғалардың, олардың:
      темiр жол желiсiнiң станциялық және магистральдық жолдары мен темiр жолдың кiрме жолдарын күтiп ұстауды;
      жылжымалы құрамды күтiп ұстауды, пайдалануды және жөндеудi;
      жолаушыларды, багаж бен жүк-багажын тасымалдаудың белгiленген ережелерiн, сондай-ақ жүктердi тасымалдау ережелерiн сақтауды;
      темiр жол көлiгiнде қозғалыс қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге бағытталған техникалық құралдарды күтiп ұстауды, пайдалануды және жөндеудi;
      жасанды құрылыстарды, сондай-ақ темiр жол өтпелерiн күтiп ұстауды, пайдалануды және жөндеудi сақтауы бөлiгiндегi қызметiн тексеруге;
      3) бiлiктiлiк талаптарын және лицензиялаудың белгiленген нормалары мен ережелерiн сақтауды тексеруге;
      4) өз құзыретi шегiнде тексерулердiң нәтижелерi бойынша актiлер жасауға және көлiктiң жұмыс iстеу тәртiбiн белгiлейтiн заңнамалық және өзге де нормативтiк құқықтық актiлердiң, стандарттар мен нормалар талаптарының анықталған бұзылуын жою туралы нұсқамалар енгiзуге;
      5) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес хаттамалар жасауға, әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы iстер бойынша iс жүргiзудi жүзеге асыруға;
      6) Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген тәртiппен және жағдайларда жеке тұлғаны әкiмшiлiк ұстауды, көлiк құралын ұстауды жүзеге асыруға, тұлғаның жеке басына тексерiс және жеке тұлғаның өзiндегі заттарына тексерiс жүргiзуге, көлiк құралдарына тексерiс жүргiзуге;
      7) өз құзыретi шегiнде аумақтарды, үй-жайларды, тауарларды, заңды тұлғаға тиесiлi өзге мүлiктi, сондай-ақ тиiстi құжаттарды қарап тексерудi жүргiзуге;
      8) уәкiлеттi органның құзыретiне жатқызылған мәселелер бойынша сараптамаларға қатысу үшiн тиiстi мамандарды тартуға;
      9) мемлекеттiк органдарға көлiктiк уақиғалардың, көлiктi пайдалану ережесiнiң бұзылуының алдын алу жөнiндегi шаралар туралы ұсыныстар енгізуге;
      10) жай-күйi қозғалыс қауiпсiздiгiнiң және қоршаған ортаны қорғаудың белгiленген талаптарына жауап бермейтiн магистральдық темiр жол тораптарының, темiр жолдардың және жылжымалы құрамның пайдаланылуын тоқтата тұруға және тоқтатуға құқықты.

       115-бап. Облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi өкiлетті және атқарушы органдарының темiр жол көлік саласындағы өкiлеттіктерi

       1. Облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi өкiлеттi органдарының өз құзыретi шегiндегi өкiлеттiктерiне:
      1) өз құзыретi шегiнде жалпыға ортақ пайдаланылатын жолаушылар тасымалдарын және жол қозғалысын ұйымдастыру жобаларын жүзеге асыратын көлiктi дамытудың кешендi схемасын бекiту;
      2) темiр жол көлiгімен жалпыға ортақ пайдаланылатын жолаушылар тасымалдарын дамыту бағдарламасын бекiту;
      3) алыстағы елдi мекендерде тұратын балаларды жалпы бiлiм беру мектептерiне тасымалдау маршруттары мен тәртiбiн бекiту;
      4) азаматтардың жекелеген санаттарына жергiлiктi бюджеттер есебiнен субсидияланатын көлiк қызметтерiне жеңiлдiктер белгiлеу туралы шешiмдер қабылдау жатады.
      2. Облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi атқарушы органдарының өз құзыретi шегiндегi өкiлеттiктерiне:
      1) жалпыға ортақ пайдаланылатын жолаушылар тасымалдарын және жол қозғалысын ұйымдастыру жобаларын жүзеге асыратын көлiктi дамытудың кешендi схемасын әзiрлеу;
      2) Тасымалдаушының әлеуметтiк маңызы бар қатынастар (маршруттар) бойынша жалпыға ортақ пайдаланылатын жолаушылар тасымалдарын жүзеге асырумен байланысты залалдарын субсидиялауды жүзеге асыру;
      3) төтенше жағдайлар туған кезде тасымалдауды уақытша тоқтата тұру туралы шешiм қабылдау;
      4) темiр жол көлiгiнiң облысiшiлiк және қалалық (қала маңындағы) қатынастарда жолаушылар тасымалдарын ұйымдастыру туралы шешiм қабылдау, мұндай шешiмдi тасымалдаушының өзi қабылдайтын жағдайларды қоспағанда;
      5) жолаушылар мен багажды темiр жол көлiгiмен тұрақты тасымалдаудың облысiшілік, қалалық маршруттарын бекiту жатады.

       116-бап. Темiр жол көлiгiндегi есепке алу-есеп беру уақыты

      1. Темiр жол көлiгiнде уәкiлеттi орган белгiлейтiн бiрыңғай есепке алу-есеп беру уақыты қолданылады.
      2. Халықаралық қатынаста есепке алу-есеп беру уақыты Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен белгiленедi.

2-параграф. Темiр жол көлiгі қызметкерлерiнiң еңбек
қатынастарын реттеу ерекшелiктерi

       117-бап. Темiр жол көлiгi қызметкерлерiнiң еңбек қатынастарын реттеу

      1. Темiр жол көлiгi қызметкерлерiнiң еңбек қатынастары Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес реттеледi.
      2. Темiр жол көлiгiнiң поездар қозғалысымен тiкелей байланысты қызметкерi кәсiби даярлығы мен денсаулығы жөнiнен уәкiлеттi орган белгiлейтiн талаптарға сай болуы тиiс.

       118-бап. Темiр жол көлiгiнiң қызметкерiн жұмыстан шеттетудiң қосымша негіздерi

      1. Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасымен көзделген негiздемелерден басқа уәкiлеттi органның, магистральдық темiр жол желiсi операторының талап етуi бойынша жұмыс берушi магистральдық темiр жол желiсi диспетчерлiк қызметiнiң, операторының тасымалдау процесi мен поездар қозғалысын басқаруға байланысты нұсқауларын орындамаған жағдайда темiр жол көлiгiнiң қызметкерiн жұмыстан шеттетуге мiндеттi.
      2. Жұмыстан шеттетiлген кезеңге темiр жол көлiгi қызметкерiнiң жалақысы сақталмайды және жұмыс берушiнiң қаражаты есебiнен уақытша еңбекке жарамсыздығы бойынша жәрдемақы, жүктi болуы және босануы бойынша жәрдемақыны қоспағанда, төленбейдi.
      3. Қызметкердi жұмыстан шеттету осыған негiз болған себеп анықталғанға және (немесе) жойылғанға дейiнгi мерзiмге жүзеге асырылады.

       119-бап. Нысанды киiм және айырым белгілерi

      Темiр жол көлiгiнiң жолаушыларға, жүк жөнелтушiлерге және жүк алушыларға қызмет көрсетумен байланысты, сондай-ақ поездар қозғалысымен тiкелей байланысты қызметкерлерiне жұмыс берушiнiң есебiнен тиiстi айырым белгiсi бар нысанды киiм берiлуi тиiс.

3-параграф. Темiр жол көлiгi саласындағы қауiпсiздiктiң
жалпы талаптары

       120-бап. Жалпы ережелер

      1. Темiр жол көлігі, темiр жол жолдары, темiр жол станцияларының аумақтары, вокзалдар және тасымал процесiне қатысушылардың темiр жол тасымалдарымен байланысты өзге де объектiлерi, сондай-ақ олардың тiршiлiк циклының процестерi техникалық реттеу объектiлерi болып табылады.
      2. Тасымал процесiне қатысушылар техникалық регламенттерде белгiленген қауiпсiздiк талаптарын орындауға, адамның өмiрi мен денсаулығына, жолаушылардың жол жүруiне қауiпсiз жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ магистральдық, станциялық және кiрме жолдармен жүру қауiпсiздiгi талаптарын сақтауға мiндеттi.
      3. Жүру қауiпсiздiгi адамның өмiрi мен денсаулығын сақтауға, қоршаған ортаны қорғауға, тасымал процесiне қатысушылардың авариясыз жұмыс iстеуiне жағдайлар туғызуға, магистральдық темiр жол желiсiн, темiр жолдың жылжымалы құрамын, құрылыстарды, жабдықтарды, механизмдер мен тетiктердi ақаусыз ұстауға, сондай-ақ болуы ықтимал авариялардың зардаптарын жоюға бағытталған ұйымдастырушылық және техникалық iс-шаралар кешенiмен қамтамасыз етiледi.
      4. Темiр жолмен қиылысатын немесе оларға жақын орналасқан газ, мұнай құбырларын жүргiзу және басқа құрылыстар салу мен пайдалану кезiнде белгiленген нормативтердiң сақталмағаны үшiн, сондай-ақ аталған құрылыстарды пайдалану қауіпсіздігі үшiн олардың меншiк иелерімен иеленушiлерi ортақ жауаптылықта болады.
      Аталған құрылыстардың иеленушiлерi тасымал процесiне қатысушыларын және мемлекеттiк көлiк бақылау органдарын жүру қауiпсiздiгiне қатер төндiретiн аварияның немесе авариялық жағдайлардың туындағаны туралы дер кезiнде хабардар етуге мiндеттi.
      5. Қауiптi жүктердi жөнелтiп және алып отыратын жөнелтушi (жүк жөнелтушi), алушы (жүк алушы), сондай-ақ қауiптi жүктердi тасымалдайтын тасымалдаушы олардың қауiпсiз тасымалдануын қамтамасыз етуге мiндеттi, оларда авариялық жағдайларды және олардың зардаптарын жоюға қажеттi құралдар мен жұмылдыру бөлiмшелерi (соның iшiнде шарт бойынша) болуы тиiс.
      Қауiптi жүктердi тасымалдау процесiнде туындаған авариялық жағдайлар кезiнде тасымал процесiне қатысушылар аталған бөлiмшелердiң оқиға орнына жедел түрде жiберiлуiн қамтамасыз етуге мiндеттi.

       121-бап. Темiр жол көлiгі мен жабдығы рынокқа орналастыру кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Егер темiр жол көлiгi мен жабдығы адамның өмiрi мен денсаулығының және қоршаған ортаның қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн талаптарға сәйкес келмесе немесе тұтынушыларды шатастыратын болса, олар рынокта сатылуға тиiстi емес.
      2. Сәйкестiгiн растауға жататын темiр жол көлiгi мен жабдығын Қазақстан Республикасының рыногына орналастырушы тұлға олардың Қазақстан Республикасы заңнамасының техникалық peттeу саласындағы талаптарына сәйкестiгiн растау үшiн барлық қажеттi шараларды қолдануға міндеттi.
      3. Темiр жол көлiгi мен жабдығының қауiптiлiк және қауiпсiз пайдалану шарттары туралы ескертетiн қажеттi жазулары мен белгiлерi болуы тиiс. 
      4. Темiр жол көлігі мен жабдығын Қазақстан Республикасының рыногына орналастырушы тұлға таратылып кеткен темiр жол көлiгi мен жабдығының қауiпсiздiк талаптарын бұзушылықтары және өздерi қолданған шаралар туралы уәкiлеттi органдарды дереу хабардар етуге мiндеттi.
      5. Темiр жол көлiгi мен жабдығының қауiпсiздiктiң белгiленген талаптарына сәйкес еместiгі туралы жасаушыдан, импорттаушыдан, пайдаланушыдан немесе мемлекеттiк бақылау органдарынан ақпарат алған тұлға оларды рынокқа орналастырмауы керек.

       122-бап. Темiр жол көлiгi мен жабдығын жобалау кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Темiр жол көлiгінiң объектiлерi, сондай-ақ қауiптi жүктердi өндiру, тиеу, түсiру (жүктен босату), сақтау және тасымалдау жүзеге асырылатын объектiлер елдi мекендерден, өнеркәсiп, ауылшаруашылық кәсiпорындары мен басқа да кәсiпорындардан, жекелеген ғимараттар мен құрылыстардан уәкiлеттi мемлекеттiк органдар белгiлеген құрылыс нормалары мен ережелерiне сәйкес қажеттi қашықтықта болуы тиiс.
      2. Жобалау кезiнде темiр жол көлiгi немесе жабдығы жобасының Қазақстан Республикасы заңнамасының темiр жол көлiгi мен жабдығының жекелеген түрлерiне арналған техникалық реттеу саласындағы талаптарына сәйкестiгi қамтамасыз етiлу тиiс.
      3. Темiр жол көлiгi мен жабдығын жобалау кезiнде олардың тiршiлiк циклындағы барлық қауiптер, соның iшiнде қалыпты пайдалану, төтенше оқиғалар (iстен шығу немесе сыртқы әсерлер) кезiндегi персоналдың болжамды қателiктерi мен жол берiлмейтiн пайдалану сәйкестендiрiлуi тиiс.
      4. Темiр жол көлiгiнiң құрылымы, оның тежегiш жабдығы, тежегiш жабдықтың ауамен қамтамасыз ету құрылғылары, сигнализация және байланыс, бақылау-өлшеу және электр жабдығы құрылғылары бүкiл пайдалану кезеңi iшiнде адамның өмiрi мен денсаулығы үшiн қауiпсiздiк жөнiндегі талаптарға сәйкес болуы тиiс.
      5. Темiр жол көлiгi мен жабдығының барлық түрлерi үшiн қатер, өрт, жарылыс, машинаның, будың немесе басқа да материалдардың тiкелей өздерi туғызатын қызып кету белгiленген қызмет мерзiмi (арналған ресурсы) iшiнде пайдалану жөнiндегi нұсқаулыққа сәйкес Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген рұқсат етiлген мәндерден аспауы тиiс.
      6. Жұмыс iстеу және техникалық қызмет көрсету үшiн барлық аймақтарды қауiпсiз қол жеткiзу құралдарымен (сатылармен, өтпелермен) қамтамасыз ету қажет.

       123-бап. Темiр жол көлiгi мен жабдығын өндiру кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Темiр жол көлiгi мен жабдығын өндiру кезiнде темiр жол көлiгi мен жабдығын жасау процесiнiң жобалау құжаттамасының, осы Кодекс пен темiр жол көлiгi мен жабдығының жекелеген түрлерiне арналған техникалық регламенттердiң талаптарына сәйкестiгiн қамтамасыз ету қажет.
      2. Жасаушы темiр жол көлiгi мен жабдығын өндiру кезiнде жобалау құжаттамасымен айқындалған қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi барлық шаралар кешенiн орындауға және қауiпсiздiк оларға байланысты барлық технологиялық операциялардың орындалуына бақылау жасау мүмкiндiгiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      3. Егер темiр жол көлiгi мен жабдығын жасау процесiнде немесе жасағаннан кейiн сынақтар өткiзу қажет болса, олар жобалау құжаттамасының барлық талаптарын орындай отырып толық көлемде жүргiзiлуi тиiс.

       124-бап. Темiр жол көлiгi мен жабдығын пайдалану (құрастыру және жөндеу) кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Темiр жолдар, темiр жол станцияларының, вокзалдардың және тасымал процесiне қатысушылардың тасымалдау процесiне байланысты өзге де объектiлерiнiң аумақтары аса қауiптi аймақтар болып табылады және уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiпке сәйкес олардың сигналдық қоршауы болуға тиiс.
      2. Пайдалану (құрастыру және жөндеу) кезiнде қауiпсiздiктi қамтамасыз етуге, сондай-ақ оның қауiпсiздiгiне әсер ететiн техникалық сипаттамаларды сақтауға қажеттi барлық талаптар темiр жол көлiгі мен жабдығына арналған пайдалану құжаттамасында келтiрiлуi тиiс.
      3. Темiр жол көлiгi мен жабдығын пайдалануды (құрастыруды және жөндеудi) жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлғалар темiр жол көлiгi мен жабдығына арналған пайдалану құжаттамасының талаптары орындалуын қамтамасыз етуi тиiс.
      4. Пайдалану құжаттамасында темiр жол көлiгі мен жабдығын пайдалану тәртiбi ескерiлуi тиiс.
      5. Тартқыш көлiк құралының (локомотивтiң) иесi локомотивтiк тартқыш қызметiн көрсету кезiнде оның жарамды жай-күйiн, соның iшiнде пайдалануға технологиялық дайындығын жүзеге асыруды қамтамасыз етуге мiндеттi. 
      6. Магистральдық және маневрлiк тепловоздардың зиянды заттар мен пайдаланылған газдарды ауаға шығаруы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасымен белгiленген мәндерден аспауы тиiс.
      7. Темiр жол көлiгi мен жабдығы өздерiнiң функцияларын орындаулары, осы операцияларды орындау кезiнде адамдарды қатерге душар қылмай реттеуге және техникалық қызмет көрсетуге жатуы тиiс.
      8. Темiр жол көлiгi мен жабдығын басқару жүйелерi барлық көзделген жұмыс режимдерi мен пайдалану шарттары кезiнде оларды пайдалану қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуi тиiс.
      9. Басқару құрылғысы жеңiл айырылатын, ал қажет жағдайларда жазулармен, символдармен немесе басқа да тәсiлдермен белгiленуi тиiс.
      Темiр жол көлiгi мен жабдығы олардың толық және қауiпсiз тоқтауын (сөндiрiлуiн) қамтамасыз ететiн қажеттi жабдықпен, құрылғымен жарақталуы тиiс.
      Басқару жүйелерiне шұғыл тежеу және авариялық тоқтату  (сөндiру) құралдары, егер оларды пайдалану қауiптi азайтуға немесе болдырмауға мүмкiндiк беретiн болса, енгiзiлуi тиiс.
      10. Темiр жол көлiгi мен жабдығы жүйесiнiң орталық басқару пультi жүйенiң кез келген бөлiгiн пайдаланудағы бұзушылықтар туралы ақпаратты бейнелеу құралдарымен, сондай-ақ авариялық тоқтату (сөндiру) құралдарымен жабдықталуы тиiс.
      11. Темiр жол көлiгi мен жабдығын басқарудың таңдап алынған режимiнiң авариялық тоқтатуды (сөндiрудi) қоспағанда, басқарудың басқа режимдерiне қарағанда басымдығы болуы тиiс.
      12. Қоректендiру көзi мен басқару схемасының ақаулығы қауiптi жағдайлардың тууына әкелiп соқпауы тиiс.

       125-бап. Темiр жол көлiгi мен жабдығын тасымалдау және сақтау кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Темiр жол көлiгі мен жабдығын тасымалдау және сақтау, олардың қауiпсiздiгiн, соның iшiнде орауға, консервациялауға, тасымалдау және сақтау шарттарына талаптарды, белгiленген сақтау мерзiмдерi, сақтау мерзiмi өтiп кеткен жекелеген элементтердiң, бөлшектердiң, тораптардың жағдайын, ауыстыруды қайта куәландыру мерзiмдерi бойынша нұсқауларды қамтамасыз ететiн техникалық сипаттаманы сақтау процесiнде олардың сақталуын қамтамасыз етуге қойылатын барлық қажеттi талаптар темiр жол көлiгi мен жабдығына арналған техникалық құжаттамада ескерiлуi тиiс.
      Темiр жол көлiгi мен жабдығының нақты түрлерiн тасымалдау және сақтау қауiпсiздiгiнiң талаптарын Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      2. Темiр жол көлiгі мен жабдығын тасымалдау және сақтау, олардың қауiпсiздiгiн, соның iшiнде орауға, консервациялауға, тасымалдау және сақтау шарттарына талаптарды, белгiленген сақтау мерзiмдерi, сақтау мерзiмi өтiп кеткен жекелеген элементтердiң, бөлшектердiң, тораптардың жағдайын, ауыстыруды қайта куәландыру мерзiмдерi бойынша нұсқауларды қамтамасыз ететiн техникалық сипаттаманы сақтау процесiнде олардың сақталуын қамтамасыз етуге қойылатын барлық қажеттi талаптар темiр жол көлiгi мен жабдығына арналған техникалық құжаттамада ескерiлуi тиiс.
      3. Темiр жол көлiгі мен жабдығының нақты түрлерiн тасымалдау және сақтау қауiпсiздiгiнiң талаптары темiр жол көлiгi саласындағы техникалық регламенттермен белгiленедi.
      4. Тиеу, түсiру тасымалдау және жинап қоюды белгiленген қауiпсiздiк талаптарын сақтай отырып үйретiлген персонал жүргізуi тиiс.

       126-бап. Темiр жол көлiгi мен жабдығын кәдеге жарату және жою кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      Жеке және заңды тұлға Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң темiр жол көлiгiнiң әрбiр түрiне арнап белгiлеген талаптарына сәйкес темiр жол көлiгi мен жабдығының кәдеге жаратылуын және жойылуын қамтамасыз етуi тиiс.

       127-бап. Қозғалыс қауiпсiздiгi талаптарының сақталуын тексеру

      1. Магистральдық, станциялық және кiрме жолдардағы қозғалыс қауiпсiздiгi талаптарының сақталуын тексерудi уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      2. Лауазымдар (кәсiптер) тiзбесiн, лауазымдарға (кәсiптерге) қойылатын бiлiктiлiк талаптарына сәйкес кәсiби даярлық деңгейiн, лауазымға (кәсiпке) қойылатын бiлiктiлiк талаптарын айқындау тәртiбiн уәкiлеттi орган белгiлейдi. 
      3. Тасымалдаушының және магистральдық темiр жол желiсi операторының кiрме жолдармен жүру қауiпсiздiгi талаптарының сақталуын, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың багажды, жүктi және жүк-багажды тиеу, түсiру (жүктен босату) жөнiндегi жұмыстарды жүзеге асырған кездегi тексеруге қатысу тәртiбiн уәкiлеттi орган белгiлейдi.

       128-бап. Темiр жол көлiгінiң, жылжымалы құрамның жүктерiн және объектiлерiн күзету

      1. Тасымалдаушы және магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы:
      1) тасымалдау кезiнде жүктердiң сақталуын;
      2) уәкiлеттi орган бекiтетiн тiзбеге сәйкес өздерiнiң қарауындағы темiр жол көлiгi объектiлерiнiң күзетiлуiн;
      3) темiр жол көлiгiнде өртке қарсы алдын алу жұмыстарының жүргізiлуiн және өрт сөндiрудi қамтамасыз етуге мiндеттi.
      2. Темiр жол көлiгiмен тасымалдау кезiнде тасымалдаушы немесе жүк жөнелтушi жүктердiң тасымалдарын ұйымдастыру туралы шарт бойынша Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен әскерилендiрiлген күзетпен алып жүруге жататын жүктердiң күзетiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      3. Жүк жөнелтушi, жүк алушы тасымалдау ережелерiнде белгiленген тiзбе мен тәртiпке сәйкес жүктердiң жекелеген түрлерiн өз өкiлдерiнiң (жолсерiктердiң) жолбасшылығы арқылы тасымалдауды қамтамасыз етуге мiндеттi.
      4. Жүк жөнелтушi, жүк алушы осы бапта көзделген тiзбеге енбейтiн жүктердi күзетудi және оларға жолбасшылық жасауды тасымалдау ережелерiнде белгiленген тәртiппен жүзеге асыра алады.
      5. Темiр жол көлiгiнде қоғамдық тәртiптiң сақталуын және қылмысқа қарсы күрестi iшкi iстер органдары қамтамасыз етедi.

       129-бап. Ерекше жағдайларда жұмысты ұйымдастыру

      1. Табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайлардың зардаптарын жоюға темiр жол көлiгiн жұмылдыру және тасымалдаушыны, магистральдық темiр жол желiсiнiң операторын, тармақ иеленушiнi тарту осы Кодекстiң Жалпы бөлiмiмен көзделген тәртiпте жүзеге асырылады. 
      Төтенше жағдайлардың зардаптарын жою жөнiндегi шараларды жүзеге асыру және қолдану үшiн оларда тiзбесiн уәкiлеттi орган айқындайтын материалдық және техникалық құралдардың қажетті қоры болуы тиiс.
      2. Табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайлар туындаған кезде, сондай-ақ төтенше жағдай енгiзiлген және тасымалдауға кедергi келтiретiн өзге де жағдайлар кезiнде магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы темiр жол қатынасының жекелеген бағыттарында тасымалдауға байланысты қызметтер көрсетудi уақытша тоқтату не шектеу туралы шешiм қабылдай алады.
      Магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы мұндай шешiмнiң қолданылу мерзiмiн белгiлеуге, сондай-ақ уәкiлеттi органды, тасымалдаушыларды, клиенттердi және өзге де мүдделi тұлғаларды шұғыл түрде хабардар етуге мiндеттi.
      3. Клиентке багажды, жүктi және жүк-багажды жеткiзiп беру, беру жөнiндегi шартты тиiстi тұрғыда орындамауға әкеп соқтырып, сақтаудың шектi мерзiмiнiң өтiп кетуiне ұрындырған осы Кодекстiң 45-бабының 1-тармағында және осы баптың 2-тармағында аталған мән-жайлар туындаған кезде тасымалдаушы багажды, жүктi және жүк-багажды жөнелтушiге, жүк жөнелтушiге олардың есебiнен қайтаруға құқылы.

4-параграф. Жылжымалы құрамды тiркеу

       130-бап. Жылжымалы құрамды тiркеу

      Жылжымалы құрам уәкiлеттi орган белгілеген тәртiппен мiндеттi мемлекеттiк тiркелуге жатады.
      Жылжымалы құрамды тiркеу (қайта тiркеу), сондай-ақ мемлекеттiк тiркеудi растайтын құжаттың телнұсқасын алу кезiнде көлiк құралдарын мемлекеттiк тiркеу үшiн Қазақстан Республикасының салық заңнамасымен белгiленген тәртiппен алым алынады.

5-параграф. Жүктердi, жолаушыларды, багажды,
жүк-багажды және почта жөнелтiлiмдерiн темiр жол
көлiгiмен тасымалдауды ұйымдастыру ерекшелiктерi

       131-бап. Жүктердi, жолаушыларды, багажды, жүк-багажды және почта жөнелтiлiмдерiн темiр жол көлігімен тасымалдау негiздерi

      1. Жолаушыларды, багажды, жүк-багажды және почта жөнелтiлiмдерiн темiр жол көлiгiмен тасымалдау осы Кодекспен белгiленген тәртiпте және жағдайларда жүзеге асырылады.
      2. Халықаралық және облысаралық қатынастарда жолаушылар тасымалдауды ұйымдастыруды Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайды.
      Облысiшiлiк және қалалық (қала маңындағы) қатынастарда жолаушылар тасымалдарының ұйымдастырылуын облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергiлiктi өкiлеттi және атқарушы органдары немесе тасымалдаушы айқындайды.
      3. Өзiне меншiктi тартқыш көлiгi (локомотивi) жоқ тасымалдау процесiне қатысушы локомотивтiк тартқыштың операторымен жасалған шарт негiзiнде локомотивтiк тартқыш көрсететiн қызметтердi пайдаланады не болмаса экипажбен көлiк құралын жалға алу шарты бойынша басқару және техникалық пайдалану бойынша қызмет көрсету арқылы тартқыш көлiк құралын (локомотивтi) уақытша иелiкке және пайдалануға алады.
      4. Локомотивтiк тартқыш операторы шарттар негiзiнде және уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiппен локомотивтiк тартқыш қызметтерiн көрсетедi.
      Локомотивтiк тартқыш операторы экипажбен көлiк құралын жалға алу шарты негiзiнде және Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртіпте басқару және техникалық пайдалану бойынша қызмет көрсету арқылы тартқыш көлiк құралын (локомотивтi) уақытша иелiкке және пайдалануға бередi.
      Тартқыш көлiк құралының (локомотивтiң) иесi бiрiншi кезекте арнайы және әскери тасымалдарды орындау үшiн Ұлттық тасымалдаушыға локомотивтiк тартқыш көрсететiн қызметтердi ұсынуға мiндеттi.

       132-бап. Жолаушыларды, багажды және жүк-багажды тасымалдау ережелер

      Осы Кодекстiң 21-бабының 3-тармағымен көзделген шарттармен қатар жолаушыларды, багажды және жүк-багажды тасымалдау ережелерiмен:
      1) жолаушылар вагонының санаты, оның iшiнде жайлылық деңгейi бойынша санаты;
      2) жолаушыларға жолаушылар поездары мен вокзалдарда жедел медициналық көмек көрсетудi қоса алғанда, мiндеттi түрде көрсетiлетiн қызметтердiң тiзбесi;
      3) жолаушылардың жол жүру жағдайының өзгеру, поездарда төсеқорын жабдықтарын беру және басқа қызметтер көрсету шарттары мен тәртiбi;
      4) жолаушының жол бойында аялдама жасауын (он күнге дейiн) ресiмдеудiң тәртiбi;
      5) қол жүгiн алып жүру тәртiбi мен шарттары;
      6) тасымалдауға рұқсат етiлетiн жануарлардың тiзбесi, оларды тасымалдаудың тәртiбi мен талаптары;
      7) жол бойында багаж бен жүк-багажды берудiң тәртiбi;
      8) багаж бен жүк-багажды қайта жөнелтудiң тәртiбi мен талаптары;
      9) багаж бен жүк-багажды сақтау, ұстап қалу, беру тәртiбi;
      10) қауiптi заттарды тасымалдаудың тәртiбi;
      11) кәмелетке толмаған жолаушылардың жол жүру ережелерi;
      12) әскери қызметшiлердiң әскери құжаттар бойынша жол жүру тәртiбi;
      13) жолаушыларды ұйымдасқан топ болып жол жүру тәртiбi белгiленедi.

       133-бап. Жолаушының құқықтары мен мiндеттерi

      1. Жолаушының осы Кодекстiң 24-бабымен көзделген құқықтар мен мiндеттерi бар, сондай-ақ оның:
      1) бiр толық жол жүру құжатына немесе баланың жол жүру құжатына салмағы отыз бес килограмнан аспайтын қол жүгiн өзiмен бiрге ақысыз алып жүруге;
      Салмағы бұдан асатын қол жүгі багаж вагонына тапсырылуға жатады;
      2) бос орындар болған және сатып алынған жол жүру құжатына (билетiне) өзгерiстер енгiзген жағдайда, жол жүру құжаты (билет) сатып алынған поездан бұрын жүретiн жолаушы поезымен жүруге құқығы бар.

       134-бап. Багажды және жүк-багажды тасымалдау

      1. Тасымалдаушы жолаушыдан немесе жөнелтушіден багажды және жүк-багажды қабылдап алуға және осы операциялар үшiн ашық кез келген темiр жол станциясына дейiн жөнелтуге мiндеттi.
      Жөнелтушiнiң багажы, жүк-багажы таяу арада жүретiн багаж вагоны бар поезбен жөнелтiледi. Бұл орайда тасымалдаушы жолаушының багажын, жүк-багажын бiрiншi кезекте жөнелтудi қамтамасыз етуге мiндеттi. Жолаушының жол жүру құжатында (билетiнде) көрсетiлген маршрут бойынша жеткiзiлетiн багаж, жүк-багаж жолаушы отырған поезбен немесе таяу арада жүретiн багаж вагоны бар поезбен жөнелтiлуге тиiс.
      2. Жолаушы (жөнелтушi) багажды тапсыру кезiнде оның құнын жариялауға құқылы, ал жүк-багажды тапсыру кезiнде оның құнын жариялауға мiндеттi.
      3. Багажбен, жүк-багажбен тасымалдауға өзiнiң мөлшерiне, буып-түйiлуiне және қасиеттерiне қарай багаж вагонына қиындықсыз тиелiп, орналастырылатын және тасымалдаушының мүлкiне және басқа жолаушылардың (жөнелтушiлердiң) багажына, жүк-багажына зиян келтiрмейтiн заттар мен нәрселер қабылданады.

       135-бап. Багаж бен жүк-багажы жеткiзiп беру мерзiмi

       1. Багаж бен жүк-багажды жеткiзiп беру мерзiмi тасымалдауды жүзеге асыратын поездың қозғалыс кестесiне сәйкес баратын темiр жол станциясына дейiн жүру уақытымен айқындалады.
      Егер багажды, жүк-багажды тасымалдау жол жүру барысында ауыстырып тиеу арқылы жүзеге асырылса, онда жеткiзiп беру мерзiмi әрбiр ауыстырып тиеу үшiн бiр тәулiкке арттырылады.
      2. Жолаушыға, алушыға багаж, жүк-багаж баратын станцияда багаж, жүк-багаж квитанциясын және жеке басын куәландыратын құжатты көрсеткеннен кейiн берiледi.
      3. Багажды, жүк-багажды беру жолаушылар тасымалы жөнiндегi операциялар үшiн станция ашық болған уақыт iшiнде жүргізiледi.

       136-бап. Жүк тасымалдау ережелерi

      1. Жүк тасымалдау ережелерi осы Кодекстiң 28-бабының 2-тармағымен көзделген жалпы ережелердi қамтиды, сондай-ақ мыналардың шарттары мен тәртiбiн:
      1) тасымалдау жоспарын орындаудың есеп карточкасын жасау;
      2) жүктердi беру;
      3) вагондар мен контейнерлердi пломбалау үшiн бекiту-пломбалау құрылғыларын қолдану;
      4) жаппай тасымалданатын жүктердi маршруттармен және вагондар тобымен бiр жүкқұжаты бойынша тасымалдау;
      5) құндылығы жарияланған жүктердi тасымалдау;
      6) жүк массасының табиғи азаю нормаларын;
      7) вагондарды беруге-алып кетуге шарттар жасасу және осындай шарттардың мiндеттi талаптары;
      8) жеткiзiп беру мерзiмдерiнiң және жеткiзiп беру мерзiмдерiн есептеу ережелерiн;
      9) сақтау;
      10) жүктi ұстап қалу, жүктердi мемлекеттiк органдарға тапсыру;
      11) бос және үйiп тиелген жүктi тасымалдау;
      12) ашық жылжымалы құраммен тасымалдау;
      13) жолсерiктердiң жолбасшылығы арқылы тасымалдау;
      14) жөнелтушi маршруттарымен тасымалдау;
      15) ұсақ және шағын тонналық жөнелтiлiмдермен тасымалдау;
      16) контейнерлермен және көлiктiк пакеттермен тасымалдау;
      17) мұз болып тоңазыған жүктердi тасымалдау;
      18) тез бүлiнетiн жүктердi тасымалдау;
      19) жануарлар мен құстарды тасымалдау;
      20) ветеринариялық, фитосанитариялық бақылауға жататын жүктердi тасымалдау;
      21) тар табанды темiр жолдармен тасымалдау;
      22) вагондар, контейнерлер, түсiретiн тасымалдау аспаптары бөлiктерiнiң құнын өтеу;
      23) сұйық жүктердi құйып алу арқылы вагон-цистерналарда және бункерлiк жартылай вагондарда тасымалдау;
      24) арнайы зерттеулер мен сараптамалар жүргізу талаптары мен тәртiптерiн;
      25) тасымалдарды жоспарлау;
      26) жүктердi тасымалдауға қабылдау;
      27) жүк қағазы мен тасымалдау құжаттарын ресiмдеу;
      28) вагон таразыларында жүктердi өлшеу дәлдiгi нормаларын;
      29) тасымалдау ақысы мен тасымалдау жөнiндегi есептеулердi;
      30) жүктердi тиеу және түсiру (босату) мерзiмдерiн;
      31) барар жерiн өзгерту, жүк жөнелтушiге қайтару;
      32) актiлер жасау;
      33) қауiптi жүктердi тасымалдау;
      34) Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес өзге де шарттарды белгiлейдi.

       137-бап. Жүктi тиеу, түсiру (жүктен босату)

      1. Жүктi тиеудi және түсiрудi (жүктен босатуды) тасымалдаушы немесе жүк жөнелтушi (жүк алушы) тасымалдау ережелерiнде немесе шарттарында көзделген тәртіппен және мерзiмде жүзеге асырады.
      1-1. Кедендiк тексерiп қарау мақсатында орналасуы кеден органдарымен келiсiлген ортақ пайдаланылатын кiрме жолдарда жүктi, жүк-багажды вагондарға, контейнерлерге тиеудi, сондай-ақ олардан түсiрудi тасымал процесiне қатысушылар жүзеге асыруы мүмкiн.
      Бұл қызмет Қазақстан Республикасының кеден заңдарында көзделген кедендiк тексерiп қарау актiсi көрсетiлген кезде ғана жүзеге асырылады. 
      Тасымалдау процесiне қатысушылардың тауарларды тиеуге (түсiруге), зақымдалған буманы жөндеуге, буманы ашуға, буып-түюге немесе қайта буып-түюге, сондай-ақ вагондарды, контейнерлердi беруге және алып кетуге, санитарлық паспорттар беруге, жүктердi, контейнерлердi сақтауға байланысты шығыстары және кеден органдарының не өзге де мемлекеттiк бақылау және қадағалау органдарының бастамасы немесе нұсқауы бойынша осы жұмыстарды орындауға байланысты туындаған басқа да шығыстары Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес белгiленген мөлшерде жүк жөнелтушiлер, жүк алушылар есебiнен өтеледi.
      2. Жүк жөнелтушi жүктi тасымалдауға жүру қауiпсiздiгi, жүктiң және жылжымалы құрамның сақталуы қамтамасыз етiлетiндей етiп дайындауға мiндеттi.
      3. Тасымалдаушы жүк жөнелтушiнiң, жүк алушының құралдарымен жүктi тиеуге, түсiруге (жүктен босатуға) вагондар, контейнерлер беру уақыты туралы берерден кемiнде екi сағат бұрын оларды хабардар етуге мiндеттi.
      4. Егер тасымалдауды ұйымдастыру туралы шартта өзгеше  белгiленбесе, тасымалдауыш тасымалдау ережелерiнде көрсетiлген тәртiппен жүктiң баратын станцияға жеткiзiлгендiгi туралы жүк келген күннен кейiнгi тәулiкте күндiзгi сағат он екiден кешiктiрмей жүк алушыны хабарлар етуге мiндеттi.
      5. Егер шарт талаптарында көзделген болса, тасымалдаушы жүк алушыға немесе экспедиторға оның атына жүк келе жатқандығы туралы алдын ала хабар беруi мүмкiн.
      6. Жүк алушы өзiнiң атына келген жүктi қабылдап алуға, жылжымалы құрамды босатуға және оны тазалауды қамтамасыз етуге мiндеттi. 
      Жылжымалы құрамды тазалау тасымалдау ережелерiнде көрсетiлген талаптарға сәйкес жүзеге асырылады.

       138-бап. Жүк тасымалдарын жоспарлау

      1. Тасымалдаушы жүк тасымалдауды ұйымдастыру шарттарына және берiлген өтiнiмдердiң негiзiндегi тасымалдау шарттарына сәйкес жүзеге асырады.
      2. Жүктердi тасымалдауға берiлетiн өтiнiмнiң нысаны, оны ресiмдеу, толтыру, орындау, өзгерiстер енгiзу және есепке алу тәртiбi тасымалдау ережелерiмен белгiленедi.
      3. Халықаралық қатынастағы тасымалдарға өтiнiм беру Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының талаптарына сәйкес жүзеге асырылады.
      4. Тасымалдаушы, осы Кодекспен және тасымалдау ережелерiмен көзделген жағдайларда, жүктердi тасымалдау өтiнiмiн қабылдаудан бас тарта алады.

       139-бап. Вагондарды, контейнерлердi беру және алып кету

      1. Тасымалдаушы жүк жөнелтушiге вагондарды, контейнерлердi қабылданған өтiнiмде және (немесе) шартта белгiленген мерзiмдерде жүк тиеуге беруге және оларды алып кетуге мiндеттi. Берiлген вагондар, контейнерлер мәлiмделген жүктердi тасымалдау үшiн тасымалдау ережелерiне сәйкес (жарамды, iшi мен сырты тазаланған) болуға тиiс.
      2. Вагондарға жүк тиеу тасымалдаушының құралдарымен жүзеге асырылатын жағдайларды қоспағанда, мәлiмделген жүктердi тасымалдау үшiн жүк жөнелтушi вагондар мен контейнерлердiң коммерциялық тұрғыдан жарамдылығын анықтайды.
      Жүк жөнелтушi тиiстi жүктердi тасымалдауға берiлген жарамсыз көлiк құралдарынан бас тартуға құқылы.

       140-бап. Вагондарды, контейнерлердi пломбалау

      1. Жүк тиелген вагондар мен контейнерлер:
      1) егер жүктi тасымалдаушы тиеген болса, соның бекiту-пломбалау құрылғыларымен;
      2) егер жүктi жүк жөнелтушi, порт, айлақ тиеген болса, онда жүк жөнелтушiнiң, порттың, айлақтың бекiту-пломбалау құрылғыларымен пломбаланады.
      2. Вагондар, контейнерлер кедендiк тексеру үшiн ашылған жағдайда, оларды жаңа бекiту-пломбалау құрылғыларымен пломбалауды кеден органдары тасымалдау ережелерiне сәйкес, қолдануға рұқсат етiлген бекiту пломбалау құрылғыларының түрлерiмен жүзеге асырады.
      3. Кеден органдары қолданған бекiту-пломбалау құрылғылары жүк жөнелтушi мен тасымалдаушының бекiту-пломбалау құрылғыларына тең естiрiледi.

       141-бап. Тасымалдау ақысы

      1. Егер шартта өзгеше көзделмесе, жүк тасымалдау ақысын және тасымалдаушыға тиiстi өзге де төлемдердi жүк жөнелтушi, экспедитор жүк жөнелтiлгенге дейiн төлейдi.
      Бұл орайда жүк тасымалдау ақысы жүк тасымалы жүзеге асырылатын ең қысқа ара қашықтыққа есептеп алынады.
      2. Жүктi тасымалдауға және беруге байланысты түпкiлiктi есеп айырысуды жүк алушы жүк жеткiзiлген кезде жүргізедi.
      3. Жүк жөнелтушiнiң, жүк алушының, экспедитордың тасымалдар үшiн берешегі болған, сондай-ақ олар төлемдердi дер кезiнде жасамаған жағдайда, бұдан кейiн тасымалдаушы борыш өтелгенге дейiн тасымалдау шартын жасасудан бас тарта алады.
      4. Осы баптың 3-тармағында көзделген iс-әрекеттер жүзеге асырылған жағдайда, кiнәлi тарап (жүк жөнелтушi, жүк алушы, экспедитор) тасымалдаушыға вагондар мен контейнерлердi пайдаланғаны үшiн ақыны бүкiл кiдiрiс уақытына қоса төлейдi.
      5. Жүк тасымалына ақы жүктi тасымалдауға қабылдаған күнi, ал жүк жеткiзiлген кезде есеп айырысқан ретте жүк берiлген күнi төленедi.

       142-бап. Темiр жолдарда вагондарды, контейнерлердi пайдаланғаны және олардың бос тұрғаны (кідіртiлгенi) үшiн төлем

      1. Вагондарды, контейнерлердi пайдаланғаны үшiн ақы тасымалдаушыға төленедi, ал тиiстi шарт болғанда - жүк жөнелтушi, жүк алушы, тармақ иеленушi:
      1) вагондардың, контейнерлердiң өздерiнде болған уақыты үшiн, тиеу (түсiру) және маневрлiк жұмыстар үшiн қажеттi уақытты қоса алғанда; 
      2) жүк жөнелтушiлердiң, жүк алушылардың, тармақ иеленушiлердiң кiнәсiнен магистральдық, станциялық және кiрме жолдарда вагондардың бос тұрғаны және контейнерлердiң кiдiртiлгенi үшiн вагондарды иеленушiге төлем жасайды.
      2. Тасымалдаушы жылжымалы құрамның магистральдық, станциялық және кiрме жолдарда бос тұрғаны, сондай-ақ бос тұру салдарынан пайда болған тасымалдау процесiне қатысушыларға қайтаруға жататын зиянды аталған жолдардың иелерiне төлейдi.
      3. Жүк жөнелтушiлер, жүк алушылар, тармақ иеленушiлер немесе жылжымалы құрамның иелерi өздерiнiң кiнәларынан магистральдық, станциялық және кiрме жолдарда жылжымалы құрамның бос тұрғаны және бос тұру салдарынан тасымалдау процесiне қатысушыларға келтiрiлген зиянды осы баптың 2-тармағымен көзделген төлемдердi, егер аталған жолдардың иелерiмен жасасылған шарттар бойынша төлем тәртiбi белгiленбеген болса, өтеуге мiндеттi.
      4. Осы баппен көзделген төлем мөлшерi Қазақстан Республикасының көлiк заңнамасына сәйкес белгiленедi.

       143-бап. Жүктi беру кезiнде тексеру

      1. Тасымалдаушы жүктi беру кезiнде оны:
      1) бұзылған вагонда, контейнерде келген;
      2) жолдағы темiр жол станцияларының бекiту-пломбалау құрылғыларымен бекiтiлген, сондай-ақ бекiту-пломбалау құрылғылары бұзылған вагондарда, контейнерде келген;
      3) ашық жылжымалы құрамда немесе бекiту-пломбалау құрылғылары жоқ жабық вагондарда тасымалданған кезде, егер мұндай тасымалдар тасымалдау ережелерiнде көзделген болса, жетiспеу, бұзылу (бүлiну) белгiлерiмен келген;
      4) тез бүлiнетiн жүктердi рефрижератор вагондарда тасымалдаған кезде жеткiзiп беру мерзiмi бұзылып немесе температуралық режим бұзылып келген;
      5) тасымалдаушы тиеген;
      6) вагондар, контейнерлер түсiрудi тасымалдаушы жүзеге асырған жағдайларда тексередi.
      2. Тасымалдаушы ыдыстағы және жеке-дара жүктердi тек бүлiнген жерлердегi жүктiң салмағы мен жай-күйiн тексерiп бередi. Ыдыстың бұзылғаны немесе жүктiң жай-күйiне әсер етуi мүмкiн басқа да жағдайлар байқалған кезде, тасымалдаушы бұзылған жерлердегі жүкке тексеру жүргiзедi.
      3. Жүктi беру кезiнде оның салмағын тексеру оны тиеген кездегі салмағын анықтау тәсiлiмен жүргiзiледi.
      Егер жүктiң жөнелту станциясында анықталған салмағы баратын станциясындағы салмағымен салыстырғанда тасымалдау ережелерiне сәйкес белгiленген салмақтың шектi ауытқу және табиғи азаю нормасынан аспаса, жүктiң салмағы дұрыс деп есептеледi.
      4. Жүк алушы мен тасымалдаушыда вагонды өлшейтiн таразылар болмаған жағдайда, егер тасымалдаушы келiп түскен жүктi салмағы бойынша қабылдауды өз есебiнен жүргiзудi талап етпесе, бос және үйiп тиелген жүктер салмақтары тексерiлмей берiледi.

6-параграф. Темiр жол тасымалдарынан туындайтын
мiндеттемелер бойынша жауапкершiлiк

       144-бап. Жалпы ережелер

       Осы тараудың регламенттелмеген ережелерi бөлiгiнде темiр жол тасымалынан туындайтын мiндеттемелердi орындамағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшiн осы Кодекстiң Жалпы бөлiмiнiң 7-тарауына сәйкес жауапкершiлiк туады.

       145-бап. Магистральдық темiр жол желiсiн пайдаланған кезде туындайтын мiндеттемелердi бұзғаны үшiн жауапкершiлiк

      Магистральдық темiр жол желiсiн пайдаланған кезде туындайтын мiндеттемелердi орындамаған немесе тиiсiнше орындамаған жағдайда тараптар Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында, магистральдық темiр жол желiсiн пайдалану ережелерiнде, сондай-ақ осылардың негiзiнде жасалған шарттарда белгiленген негiздер бойынша және мөлшерде жауапты болады.

       146-бап. Жүк тасымалдау жоспары бойынша өтiнiмдердi орындамағаны үшiн жауапкершiлiк

      1. Тасымалдаушы қабылданған өтiнiмге сәйкес көлiк құралдарын бермегенi, ал жүк жөнелтушi жүктi ұсынбағаны, сондай-ақ берiлген көлiк құралдарын пайдаланбағаны үшiн, айлық есептiк көрсеткiш шамасынан мынадай мөлшерде пайызбен есептелетiн айыппұл түрiнде өзара мүлiктiк жауапкершiлiкте болады:
      1) жүктi контейнерлермен тасымалдағанда:
      брутто салмағы қоса алғанда бес тоннаға дейiн әр контейнер үшiн он бес пайыз;
      брутто салмағы қоса алғанда бес тоннадан он тоннаға дейiн әр контейнер үшiн отыз пайыз;
      брутто салмағы он тоннадан артық әр контейнер үшiн алпыс пайыз;
      2) жүктi рефрижератор вагондардан, транспортерлерден басқа вагондарда тасымалдаған кезде - әр вагон үшiн бiр жүз елу пайыз;
      3) рефрижератор вагондарда, транспортерлерде тасымалдаған кезде - әр вагон, транспортер үшiн екi жүз тоқсан пайыз.
      2. Жүктi (вагондармен ғана тасымалдау белгiленген) тар табанды темiржол желiлерiмен тасымалдаған кезде - осы баптың 1-тармағында көзделген айыппұлдардың елу пайызы мөлшерiнде мүлiктiк жауапкершiлiкте болады.
      3. Жүк тасымалдау өтiнiмiн орындамағаны үшiн айыппұл вагондарды, контейнерлердi пайдаланғаны үшiн төлемге қарамастан алынады.
      4. Тасымалдаушының қабылданған өтiнiмге сәйкес жылжымалы құрамның берiлмегенi үшiн айыппұл төлеуi оны жылжымалы құрамды бepу жөнiндегі одан әрi атқаратын мiндеттемелерден босатпайды. Жылжымалы құрам жүк жөнелтушімен келiсiлген ұзартылған мерзiмде берiлмеген жағдайда, егер тасымалдаушы жылжымалы құрамның берiлмеуi өзiнiң кiнәсiнен болмағанын дәлелдемесе, тасымалдаушы тиiстi қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгiленген 5 еселенген айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнде тұрақсыздық айыбын төлеуге мiндеттi.

       147-бап. Вагондар мен контейнерлердi өз бетiмен иеленiп алғаны, бұзғаны немесе жоғалтқаны үшiн жауапкершiлiк

       1. Тасымалдаушы, жүк жөнелтушi, жүк алушы, сондай-ақ басқа да тұлғалар өздерiне тиесiлi емес вагондарды, контейнерлердi өздерiнiң тасымалдары, жүктерiн сақтауы үшiн пайдалануға, сондай-ақ олардың иелерiнiң рұқсатынсыз, егер бұл тиiстi шарттарда көзделмесе, тиеу үшiн пайдалануға құқығы жоқ.
      2. Мұндай талапты сақтамағаны үшiн кiнәлi тарап вагондарды, контейнерлердi пайдаланғаны үшiн ақы төлеумен қатар көлiк құралдары иесiнiң алдында вагондарды, контейнерлердi пайдаланғаны үшiн төленетiн ақы мөлшерiндегi айыппұл түрiнде мүлiктiк жауапкершiлiкте болады. 
      3. Осы баптың 2-тармағында көзделген айыппұлды төлеу кiнәлi тарапты Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiмен белгiленген иеленушi алдындағы мүлiктiк жауапкершiлiктен босатпайды.

       148-бап. Жүктердi жеткiзiп беру мерзiмдерiн бұзғаны үшiн жауапкершiлiк

      1. Жүктi жеткiзiп беру мерзiмiнiң өтiп кеткен әр тәулiгi үшiн, соның iшiнде тiкелей аралас қатынаста тасымалдаған кезде жолдың темiр жол бөлiгi үшiн, егер тасымалдаушы мерзiмнiң өтiп кеткенi өзiнiң кiнәсiнен болмағанын дәлелдей алмаса, жүк алушыға темiр жол көлiгiмен тасымалдағаны үшiн тасымал төлемiнiң бес пайызы мөлшерiнде, бiрақ тасымал төлемiнiң елу пайызынан аспайтын мөлшерде айыппұл төлейдi. Тасымалдаушыға тиесiлi емес бос вагондарды жеткiзiп беру мерзiмiн өткiзiп жiбергенi үшiн де тасымалдаушыдан осы мөлшерде айыппұл алынады.
      2. Жүк жөнелтушi, жүк алушы, экспедитор Қазақстан Республикасы заңдарының тауарлар экспортына, импортына, транзитiне арналған құжаттарды ресiмдеу жөнiндегi талаптарын бұзғаны, оның салдары кеден, шекара немесе бақылау жасау түрлерiнiң басқа да органдарының вагондар мен контейнерлердi кiдiртiп қоюына әкеп соққаны үшiн тасымалдаушының пайдасына вагондарды, контейнерлердi пайдалану ақысы мөлшерiнде айыппұл алынады.

       149-бап. Вагондарға, контейнерлерге артық жүк тиегенi үшiн жауапкершiлiк

       Вагонға, контейнерге жүк көтерiмдiлiгiнен (сыйымдылығынан) артық жүк тиегенi үшiн жүк жөнелтушiден тасымалдаушының пайдасына келтiрiлген залалдарды өтеумен қатар, тасымал ақысының елу пайызы мөлшерiнде айыппұл өндiрiп алынады.

       150-бап. Вагондарды, контейнерлердi жүктi түсiргеннен кейiн тазаламағаны үшiн жауапкершiлiк

      1. Тасымалдаушының тазаланбаған вагонды, контейнердi қабылдаудан бас тартуға құқығы бар. Вагонның, контейнердiң тазалауда тұрған уақытына жүк алушы тасымалдаушыға пайдаланғаны үшiн ақы төлейдi.
      2. Вагонды, контейнердi тазалаудан бас тартқаны үшiн жүк алушыдан тасымалдаушының пайдасына тазалау жөнiндегі жұмыс құнының екi есе мөлшерiнде айыппұл өндiрiп алынады.

       151-бап. Жылжымалы құрамның, контейнерлердiң, вагондардың және контейнерлердiң алынатын қарапайым тасымалдау құралдарын, алынатын тораптары мен бөлшектерiн бүлiнгенi немесе жоғалтылғаны үшiн жауапкершiлiк

       Жылжымалы құрамды, контейнерлердi, вагондардың және контейнерлердiң алынатын қарапайым тасымалдау құралдарын, алынатын тораптары мен бөлшектерiн, пакеттеу құралдарын бұзғаны немесе жоғалтқаны үшiн кiнәлi тараптан меншiк иесiнiң (иеленушiнiң) пайдасына жоғалған мүлiктiң немесе қажеттi жөндеудiң құны, сондай-ақ жоғалған мүлiк немесе қажеттi жөндеу құнының елу пайызы мөлшерiнде айыппұл өндiрiп алынады.

       152-бап. Вагондарды кiрме жолдарға берудi, олардан алып кетудi кешiктiргенi үшiн жауапкершiлiк

       1. Вагондарды кiрме жолдарға беру және олардан алып кету, кiрме жолдарды пайдалану шарттары бойынша тасымалдаушы темiр жолдардың кiрме жолдарындағы тиеу және түсiру (жүктен босату) орындарына (орындарынан) вагондарды берудi, алып кетудi, қабылдауды кешiктiргенi үшiн әр вагонға сағатына айлық есептiк көрсеткiш шамасының 1,7 пайызы мөлшерiнде айыппұл төлеу түрiнде жауапты болады.
      Айыппұл аталған шарттарда көзделген вагондарды беру, алып кету мерзiмiн бұзған кезден бастап кешiктiрiлген бүкiл уақытқа есептеледi.
      2. Вагондарды отыз минуттан аз уақытқа кешiктiру есепке алынбайды. Вагондарды отыз минуттан бiр сағатқа дейiнгi мерзiмге кешiктiру толық бiр сағатқа есептеледi.

       153-бап. Тасымалдаушыны жауапкершiлiктен босату

      1. Тасымалдаушы осы Кодекстiң 57-бабында көрсетiлген негiздерден басқа мынадай:
      1) жолаушының, жөнелтушінiң, (жүк жөнелтушiнiң), алушының (жүк алушының), экспедитордың, тасымалдау процесiне басқа қатысушылардың кiнәсiнен мiндеттемелер орындалмаған немесе тиiсiнше орындалмаған;
      2) онкүндiктiң жекелеген күндерiнде вагондарды, контейнерлердi бермеудiң орнын осы күнтiзбелiк онкүндiк iшiнде жүк жiберушiнiң келiсiмi бойынша толтырған;
      3) вагондар мен контейнерлердi беру осы Кодекстiң 145-бабының 3-тармағымен көзделген негiздер бойынша тоқтатылған немесе жүктердiң жөнелтiлуi кiдiртiлген;
      4) жүк алушының жүктi дер кезiнде түсiрмеуi және алып кетпеуi салдарынан жүк бұзылған (бүлiнген);
      5) жүк ерекше табиғи қасиеттерiне байланысты, сондай-ақ оны тасымалдау құжаттарында тасымалдау немесе сақтау кезiнде ерекше жағдайды немесе алдын ала сақтандыру шараларын қажет ететiн ерекше қасиеттерiн көрсетпей тапсыру салдарынан сақталмаған;
      6) егер тиеу немесе түсiру (жүктен босату) жүк жөнелтушiнiң немесе жүк алушының құралдарымен жүргiзiлiп, жүк жабық вагонға, контейнерге тиелген, түсiрiлген (жүктен босатылған);
      7) жүк ашық жылжымалы құраммен тасымалдануына байланысты табиғи себептердiң салдарынан сақталмаған;
      8) жүк жүк жөнелтушiнiң немесе жүк алушының жолсерiгiнiң жолбасшылығымен тасымалданған;
      9) жүк жөнелтушi темiр жол көлігі жүк құжатында көрсеткен мәлiметтер қате, дәл емес немесе толық емес болған;
      10) жүк салмағындағы табиғи азаю, ылғалдылықтың төмендеу нормалары шегiндегi айырмашылық және таразылар көрсетуiндегi нормалардың алшақтауы, сондай-ақ жүк тасымалдаушының қатысуынсыз жүк жөнелтушi белгiлеген салмақ бойынша тасымалдауға қабылданған жүк салмағында айырмашылық болған;
      11) тез бүлiнетiн жүк тасымалдаудың шектi мерзiмi және температуралық режим сақталған кезде бүлiнген;
      12) көлік ыдысының немесе олардың қасиеттерiнiң көзге көрiнбейтiн кемшiлiктерiнен багаж, жүк, жүк-багаж сақталмаған жағдайларда жауапкершiлiктен босатылады.
      2. Тасымалдаушының кiнәсiнен багаждың бүлiну жағдайларын қоспағанда, жолаушы қол жүгі ретiнде өзiмен бiрге алып жүретiн багаждың сақталуына тасымалдаушы жауапты болмайды.

       154-бап. Жүк жөнелтушiнi, жүк алушыны жауапкершiлiктен босату

       Жүк жөнелтушi немесе жүк алушы осы Кодекстiң 57-бабының 2-тармағында көрсетiлген негiздерден басқа мынадай:
      1) өзiнiң алдын ала келiсiмiнсiз берiлген вагондар, контейнерлер пайдаланылмаған;
      2) онкүндiктiң жекелеген күндерiнде жүктiң жол берiлген кем тиелуiн осы күнтiзбелiк онкүндiк iшiнде тасымалдаушының келiсiмiмен толтырған;
      3) тығыздап тиеу нәтижесiнде вагондарды, контейнерлердi өтiнiмде көзделген мөлшерден аз пайдаланған;
      4) тасымалдаушыны вагондарды, контейнерлердi пайдаланбайтындығы туралы жүк тиейтiн күннен кем дегенде үш тәулiк бұрын ескерткен жағдайларда жауапкершiлiктен босатылады.

7-параграф. Ұлттық темiр жол компаниясы

       155-бап. Ұлттық темiр жол компаниясы

      1. Ұлттық темiр жол компаниясы - жалғыз акционерi ұлттық холдинг болып табылатын Yкiметтiң шешiмiмен құрылған және магистральдық темiр жол желiсiн күтiп ұстауды және пайдалануды жүзеге асыратын, сондай-ақ магистральдық темiр жол желiсi қызметтерiн көрсететiн акционерлiк қоғам. 
      2. Ұлттық темiр жол компаниясы магистральдық темiр жол желiсi операторының функцияларын орындайды:
      тасымалдау процесiн орталықтандырылған басқаруды және ұйымдастыруды жүзеге асырады;
      магистральдық темiр жол желiсiн пайдалану ережелерiне сәйкес тасымалдаушылармен шарттар жасасады;
      техникалық пайдалану ережелерiне сәйкес келмейтiн жылжымалы құрамды магистральдық темiр жол желiсiне жiбермейдi.
      3. Жолаушылар тасымалын ұйымдастырған кезде Ұлттық темiр жол компаниясы мен тасымалдаушылардың мемлекеттiк басқару органдарымен өзара қарым-қатынасы Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес шарт талаптарымен жүзеге асырылады.

8-параграф. Ұлттық темiр жол тасымалдаушысы

       156-бап. Ұлттық темiр жол тасымалдаушысы

      Ұлттық темiр жол тасымалдаушысы - мәртебесiн Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайтын, арнайы және әскери тасымалдарды орындайтын және жылжымалы құраммен жолаушыларды, багажды, жүк-багажды, почта жөнелтiлiмдерiн және (немесе) жүктердi тасымалдау жөнiнде қызметтер көрсететiн тасымалдаушы.

9-параграф. Магистральдық темiр жол желiсi

       157-бап. Магистральдық темiр жол желiсi

      1. Магистральдық темiр жол желiсi Қазақстан Республикасының бүкiл аумағында ортақ пайдаланылатын темiр жол көлiгiнiң объектiсi болып табылады, жекешелендiруге жатпайды және Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейтiн шарттармен және тәртiппен Ұлттық темiр жол компаниясына берiледi.
      2. Магистральдық темiр жол желiсi бойынша тасымалдау магистральдық темiр жол желiсiн пайдалану ережелерiне сәйкес жүзеге асырылады. 
      3. Тасымалдаушы магистральдық темiр жол желiсi көрсеткен қызметтер үшiн магистральдық темiр жол желiсiнiң операторына Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес белгiленген мөлшерде ақы төлейдi.
      4. Егер Қазақстан Республикасының заңдарында өзгеше белгiленбесе, өткiзу қабiлетiнiң шектелуiне байланысты тасымалдаушыларға поездар қозғалысының нақты бағытында магистральдық темiр жол желiсiн пайдалануға беру мүмкiндiгi болмаған кезде, тасымалдау тасымалдаушылардың магистральдық темiр жол желiсi көрсететiн қызметтерге кемсiтусiз қол жеткiзу ережелерiнде көзделген тәртiппен конкурстық негiзде жүзеге асырылады.
      5. Ұлттық темiр жол компаниясы магистральдық темiр жол желiсiн салуды, күтiп ұстауды және жаңғыртуды Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiткен бағдарлама бойынша жүзеге асырады. Жаңа магистральдық жолдар салу Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң шешiмi бойынша жүзеге асырылады. Магистральдық жолдарды салу, пайдалану және қолдану концессиялық келiсiмнiң негiзiнде жүзеге асырылады.

       158-бап. Магистральдық темiр жол желiсiн пайдалану кезiнде туындайтын мiндеттемелер

       Магистральдық темiр жол желiсiн пайдалану кезiнде туындайтын мiндеттемелер орындалмаған немесе тиiсiнше орындалмаған жағдайда, тараптар Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында, мемлекетаралық және/немесе ведомствоаралық келiсiмдерде, магистральдық темiр жол желiсiн пайдалану ережелерiнде, сондай-ақ осылардың негiзiнде жасалатын шарттарда белгiленген негiздер бойынша және мөлшерде жауаптылықта болады.

       159-бап. Магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы

       1. Магистральдық темiр жол желiсiнiң қызметтерiн көрсететiн және тасымалдау процесiн басқаратын заңды тұлға магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы болып танылады.
      2. Магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы:
      1) магистральдық темiр жол желiсi көрсететiн қызметтерге кемсiтусiз қол жеткiзудi қамтамасыз етуге және тасымалдаушыларға магистральдық темiр жол желiсiн пайдалануға бiрдей құқық беруге;
      2) техникалық пайдалану ережелерiнiң, магистральдық желiдегi қозғалыс қауiпсiздiгiнiң және қоршаған ортаны қорғаудың талаптарына сәйкес келмейтiн жылжымалы құрамды магистральдық темiр жол желiсiне жiбермеуге;
      3) жылжымалы құрамға қызмет көрсететiн персоналды, ол бiлiктiлiк талаптарына сәйкес келмеген жағдайда, тасымалдау процесiне жiбермеуге мiндеттi.

10-параграф. Кiрме жолдар

       160-бап. Кiрме жолдарды пайдалану шарттары

      1. Кipмe жолдар, олардың құрылыстары мен құрылғылары құрылыс нормалары мен ережелерiнің талаптарына сай келуге, жылжымалы құрамды магистральдық жолдарда рұқсат етiлетiн техникалық жүктеме нормасымен өткiзудi қамтамасыз етуi тиiс.
      2. Кiрме жолдар, олардың құрылыстары мен құрылғылары жүктi ырғақты тиеудi, түсiрудi (жүктен босатуды), жүк айналымына сәйкес маневрлiк жұмысты, сондай-ақ жылжымалы құрамды ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуi тиiс.
      3. Кiрме жолды оны салу немесе шұғыл жөндеу жұмыстарын жүргiзу кезеңiнде пайдалану қысқа мерзiмдi шарт талаптарымен жүзеге асырылуы мүмкiн.
      4. Кiрме жолдардағы қозғалысқа қызмет көрсету және оны ұйымдастыру тәртiбi туралы нұсқаулық тасымалдау ережелерiне сәйкес әзiрленедi және бекiтiледi.
      5. Тармақ иеленушi әрбiр кiрме жолға техникалық паспортты, жолдың егжей-тегжейлi бойлық пiшiнiн, жасанды құрылыстардың сызбаларын және оған жүк тиеу-түсiру (жүктен босату) орындары түсiрiлген, жолдар мен қойма жайларының мамандандырылуы көрсетiлген жоспардың осындай құжаттарды жасауға мемлекеттiк лицензиясы бар кәсiпорын жасаған масштабтық схемасын бередi.

       161-бап. Кiрме жолдардың жалғасуы

      1. Кiрме жолдардың магистральдық және станциялық жолдарға жалғасуы уәкiлеттi органның рұқсатымен жүзеге асырылады.
      2. Жаңадан салынып жатқан кiрме жолдардың жұмыс iстеп тұрған кiрме жолдарға жалғасуына тармақ иеленушінiң келiсiмiмен рұқсат берiледi.
      3. Жаңа салынып жатқан кiрме жолдар жалғасқан немесе пайдаланылып жүрген көрме жолда тасымалдау көлемi ұлғайған жағдайда, кірме жолдар, тeмip жол станцияларын салу, магистральдық темiр жол желiсiнiң бұрыннан бар темiр жол станцияларын дамыту құрылыс бастамашысының қаражаты есебiнен жүзеге асырылуы мүмкiн.

       162-бап. Кiрме жолдар қызметтерiн көрсету

      1. Тармақ иеленушiлер жылжымалы құрамды өткiзу, оның тұруы, вагондарды, контейнерлердi беру-алып кету және кiргiзу-шығару үшін, жүктердi қабылдау, тиеу (түсiру), беру жөнiндегi операцияларды, маневрлiк жұмыстарды және өзге де операцияларды жүзеге асыру үшiн тасымалдау процесiне қатысушыларға кірме жолдар қызметтерiн көрсету жөнiндегi шарттың негiзiнде кiрме жолдар қызметтерiн көрсетуге құқылы. 
      2. Тармақ иеленушiлер кiрме жолдар қызметтерiн көрсеткенi үшiн Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес төлем алады.
      3. Тармақ иеленушiлер кiрме жолдар қызметтерiн көрсетудi тасымал процесiне қатысушылардың тең құқықпен пайдалануын қамтамасыз етуге мiндеттi.

       163-бап. Кiрме жолдар бойынша қозғалыс қауiпсiздiгi талаптарының сақталуын тексеру ерекшелiктерi

      1. Магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы кiрме жолдар бойынша қозғалыс қауiпсiздiгi талаптарының сақталуын, сондай-ақ тиеу (түсiру) жөнiндегi қызметтi жүзеге асыру және маневрлiк жұмыс кезiнде қауiпсiздiк талаптарының сақталуын тексеруге құқылы.
      2. Уәкiлеттi орган, магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы кiрме жолдарда қозғалыс қауiпсiздiгiне, жылжымалы құрамның, контейнерлердiң, жүктiң сақталуына қатер төндiретiн ақаулар тапқан жағдайда, анықталған бұзушылықтар туралы акт жасайды. Тармақ иеленушi аталған актiнiң негiзiнде кiрме жолдар қызметiн көрсетудi тоқтата тұруға мiндеттi.
      Тармақ иеленушi анықталған бұзушылықтарды актiде көрсетiлген мерзiмдерде жоймаған жағдайда, магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы кiрме жолдарға жылжымалы құрамды берудi және оны алып кетудi тоқтатуға құқылы.
      3. Анықталған жолсыздықтар актiде көрсетiлген мерзiмде жойылмаған жағдайда уәкiлеттi орган кiрме жолды одан әрi пайдалануды тоқтату туралы шешiм қабылдайды. Анықталған жолсыздықтар жойылғаннан кейiн уәкiлеттi органның шешiмi негiзiнде кiрме жолды қайтадан пайдалануға жол берiледi.
      4. Кiрме жолдардағы жылжымалы құрамды және контейнерлердi беру мен алып кетудiң, маневрлiк жұмыстарды тоқтата тұрудың әрбiр жағдайы туралы магистральдық темiр жол желiсiнiң операторы немесе тасымалдаушы мемлекеттiк көлiк бақылау органына жазбаша хабарлауға және кiрме жолдағы қауiпсiздiктiң бұзылуы туралы акт жасалған кезден бастап бiр тәулiктен кешiктiрмей осы актiнi жiберуге мiндеттi.
      Аталған жағдайда тармақ иеленушi шарт бойынша, оның iшiнде контрагентпен жасалған шарт бойынша мiндеттемелердi орындамағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшiн толық мүлiктiк жауаптылықта болады.

       164-бап. Магистральдық темiр жол желiсi операторының өкiмдерiн кiрме жолдарда орындаудың мiндеттiлiгі

      Кiрме жолдарда қызметтік мiндеттерiн атқаратын қызметкерлер магистральдық темiр жол, желiсi операторының маневрлiк жұмыстарды ұйымдастыру мәселелерi жөнiндегi өкiмiн орындауға міндеттi.

       165-бап. Кірме жолдар қызметтерiн көрсетуге жасалатын шарттар

      1. Тасымалдау процесiне қатысушылардың кiрме жолдар қызметтерiн көрсету жөнiндегi өзара қатынастары шартпен айқындалады.
      2. Тармақ иеленушi бiр жақты тәртiппен:
      1) кiрме жолдар қызметтерiн көрсетуге жасалатын шарт талаптарын өзгертуге;
      2) кiрме жолдар қызметтерiн көрсетуге жасалатын шартты бұзуға;
      3) тасымалдау процесiне қатысушылар кiрме жолдар қызметтерiн көрсету шартын өздерi бұзған жағдайларды қоспағанда, олардың тең қол жеткiзу принципiн бұзатын өзге де iс-әрекеттер жасауға құқылы емес.
      3. Кiрме жолдарды пайдалануға, вагондарды беруге-алып кетуге шарт жасасу кезiнде туындаған дауларды, сондай-ақ оларды өзгерту мен толықтыру жөнiндегi келiспеушiлiктердi сотқа дейiн реттеу тасымалдау ережелерiнде көрсетiлген тәртіппен және мерзiмдерде жүзеге асырылады.

       166-бап. Кiрме жолдарда вагондар мен контейнерлердiң сақталуы үшiн жауапкершiлiк

      Кiрме жолдарда жүктер мен жылжымалы құрамның сақталуына қабылдаушы тарап жауапты болады.
      Тармақ иеленушiнiң алдындағы контрагенттiң жауаптылығы тармақ иеленушiнiң тасымалдаушы алдында жауап беретiн ережелерi сияқты ережелермен белгiленедi.

       167-бап. Вагондар мен контейнерлердiң кiрме жолдарда тұру уақытын есепке алу

      Вагондар мен контейнерлердiң кiрме жолдарда тұру уақытын есепке алу тасымалдау ережелерiне сәйкес жүзеге асырылады. Вагондар мен контейнерлердi кiрме жолдарда қабылдау орны және тәртiбi шартпен белгіленедi.

       11-тарау. Әуе көлiгi саласындағы мемлекеттiк реттеу
және бақылау ерекшелiктерi

1-параграф. Азаматтық авиацияны мемлекеттік реттеу

       168-бап. Авиация қызметi және әуе кеңiстiгін пайдалану саласындағы мемлекеттік басқару мен бақылау

       1. Азаматтық, эксперименттiк авиация саласындағы мемлекеттiк басқару мен азаматтық, эксперименттiк авиация қызметiне бақылауды уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      Мемлекеттiк авиация саласындағы мемлекеттiк басқару мен бақылауды өз құзыретi шегiнде қорғаныс саласындағы уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      2. Уәкiлеттi орган мен қорғаныс саласындағы уәкiлеттi органның өзара ic-қимылын аталған мемлекеттiк органдардың шешiмiмен құрылған ведомствоаралық комиссия жүзеге асырады.
      3. Уәкiлеттi орган Азаматтық авиацияның халықаралық ұйымының (ИКАО) талаптарына сәйкес келесi құжаттардың:
      азаматтық әуе кемелерi мен аса жеңiл авиация әуе кемелерiн пайдаланушы сертификатының;
      үлгi сертификатының;
      әуежайдың жарамдылығы сертификатының;
      ұшуға жарамдылығы сертификатының;
      дана сертификатының берiлуiн жүзеге асырады.
      Аталған құжаттарды беру Қазақстан Республикасының техникалық реттеу саласындағы заңнамасымен реттелмейдi.

       169-бап. Уәкiлеттi органның азаматтық авиация саласындағы мемлекеттiк реттеу және бақылау мәселелерi жөнiндегі құзыретi

      1. Уәкiлеттi органның құзыретiне:
      1) азаматтық авиация қызметiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердi әзiрлеу және бекiту;
      2) халықаралық азаматтық авиация ұйымдарында халықаралық ынтымақтастықты, оның iшiнде Қазақстан Республикасының атынан өкiлдiк етудi жүзеге асыру;
      3) әуе қатынасы мәселелерi жөнiндегi Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын iске асыру;
      4) Қазақстан Республикасының лицензиялау туралы заңнамасына сәйкес азаматтық авиация саласындағы қызметтi лицензиялау;
      5) сертификаттау және азаматтық әуе кемелерi мен аса жеңiл авиация әуе кемелерiн пайдаланушы сертификаттарын, үлгi сертификаттарын, әуежайдың жарамдылығы сертификаттарын, ұшуға жарамдылығы сертификаттарын және дана сертификаттарын беру;
      6) тұрақты тасымалдар маршруттары кестесiн бекiту;
      7) облысаралық, облысiшiлiк қатынастардағы маршруттарын бекiту;
      8) тұрақты емес авиатасымалдарын орындауға рұқсаттар беру, сондай-ақ әуе көлiгiне тұрақты емес тасымалдарды рұқсаттар беру ережелерiн және осы рұқсаттарды беруден бас тарту негіздерiн бекiту;
      9) Қазақстан Республикасының Үкiметiмен келiсе отырып уақытша басқаруды енгiзу және уақытша әкiмшiлiктi жасақтау;
      10) азаматтық әуе кемелерiнiң техникалық пайдаланылуын бақылау ережелерiн бекiту;
      11) әуе тасымалы маршруттарын пайдалану шарттарын бекiту;
      12) әуе тасымалы маршруттарына куәлiктер беру;
      13) азаматтық авиация саласындағы техникалық регламенттердi әзiрлеу;
      14) Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiн, оларға берiлетiн құқықтарды және олармен жасалған мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу;
      15) аса жеңiл авиация аэродромдарының жарамдылығын анықтау тәртiбiн бекiту және аса жеңiл авиацияның авиациялық персоналын аттестаттаудан өткiзу;
      16) флагмандық әуе тасымалдаушысын айқындау ережелерiн әзiрлеу;
      17) ұшу қауiпсiздiгімен авиациялық қауiпсiздiк талаптарының бұзылу есебiн жүргiзу;
      18) өз құзыретi шегiнде әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы iстердi қарау;
      19) азаматтық авиация саласында ғылыми зерттеулер ұйымдастыру;
      20) авиациялық персоналды қайта даярлау бағдарламаларын бекiту;
      21) авиациялық персонал қызметтерiнiң басшысы мен мамандары лауазымына бiлiктiлiк талаптарын бекiту;
      22) азаматтық авиацияның жердегi радиосәулелендiру құралдарын мемлекеттік тiркеу ережелерiн бекiту және олардың жарамдылық куәлiктерiн беру;
      23) азаматтық авиация саласындағы еңбек қауiпсiздiгiн және өндiрiс санитариясын қамтамасыз ету тәртiбiн айқындайтын, сондай-ақ ұшуларға аэронавигациялық қызмет көрсету жөнiндегі нормативтiк құқықтық актiлердi бекiту;
      24) өз құзыретi шегiнде әуежай қызметiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердi бекiту;
      25) азаматтық авиация саласында авариялық-құтқару жұмыстарын жүргiзу жөнiндегi нормативтік құқықтық актiлердi бекiту;
      26) әуе кемелерiн есептен шығару ережелерiн бекiту;
      27) азаматтық авиация саласында инспекциялық қарауды және инспекциялық тексерудi жүзеге асыратын уәкiлеттi органның лауазымды тұлғаларына, авиациялық персоналдың қолданылып жүрген куәлiктерi бар, ұшуларды техникалық жағынан қамтамасыз ететiн экипаж мүшелерiне, бортсерiктерге, инженерлiк техникалық құрамға және ұлттық қауiпсiздiк органдарымен келiсiлгеннен кейiн әуе кемесiнiң ұшу кезiндегi қауiпсiзден қамтамасыз ететiн персоналға халықаралық үлгiдегi сәйкестендiру карточкаларын беру;
      28) Қазақстан Республикасының аумағында әрекет ететiн шетел авиакомпанияларын, олардың филиалдары мен өкiлдiктерiн аккредиттеу;
      29) табиғи монополия салаларындағы және монополияға қарсы саясат саласындағы қызметтi бақылауды және реттеудi жүзеге асыратын орталық мемлекеттiк органмен келiсе отырып, әуежайлар көрсететiн қызметтер құрамына кipeтiн операциялар тiзбесiн бекiту;
      30) Қазақстан Республикасының азаматтық аэродромдарын пайдалануға жарамдылық нормаларына сәйкес пайдалануға және бағалау әдiстемелерiне жарамдылық нормаларын бекiту;
      31) қатысты құзыреттi мемлекеттiк органдардың келiсуi бойынша халықаралық қатынастағы ұшуларға жiберiлмеген әуежайлардан халықаралық қатынастағы ұшуларды орындайтын әуе кемелерiн қабылдауға, шығаруға және оларға қызмет көрсетуге уақытша рұқсаттар беру;
      32) азаматтық және эксперименттiк авиация аэродромдарын, сондай-ақ бiрлесiп пайдалану және бiрлесiп орналасу аэродромдарын мемлекеттiк тiркеу және олардың мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу;
      33) азаматтық және эксперименттiк авиацияның аттестаттауға жататын авиациялық персоналы лауазымдарының (кәсiптерiнiң) тiзбесiн бекiту;
      34) азаматтық және эксперименттiк авиацияның айырым белгiлерiмен нысанды киiм киiп жүруге құқығы бар авиациялық персоналы лауазымдарының тiзбесiн бекiту және оларды беру тәртiбiн айқындау;
      35) сертификаттау және азаматтық әуе кемелерi мен аса жеңiл авиация әуе кемелерiн пайдаланушы сертифакаттарын, үлгi сертификаттарын әуежайдың жарамдылығы сертификаттарын, ұшуға жарамдылығы сертификаттарын және дана сертификаттарын беру;
      36) Қазақстан Республикасының көлiк құралдарын, жылжымайтын мүлiкке және олармен мәмiлелер жасауға арналған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу үшiн алымдар алынуын қамтамасыз ету бөлiгiндегi салық заңнамасын орындау;
      37) табиғи монополия салаларындағы және монополияға қарсы саясат саласындағы қызметтi бақылауды және реттеудi жүзеге асыратын орталық мемлекеттік органдармен келiсе отырып, әуежайлар көрсететiн қызметтердiң (әуежай қызметтерiне) құрамына кiретiн операциялар тiзбесiн бекiту жатады.
      2. Уәкiлеттi органның лауазымды адамдарының:
      1) азаматтық авиация ұйымдарының лауазымды адамдары мен пайдаланушыларға авиациялық қауiпсiздiктi және үшін қауiпсiздiгін қамтамасыз ету мәселелерi бойынша орындалу мерзiмiн белгiлей отырып нұсқаулар және инспекторлық нұсқамалар беруге;
      2) азаматтық авиация ұйымдарының лауазымды адамдары мен пайдаланушылардан қажетті ақпарат, құжаттар, соның iшiнде қаржылық құжаттар сұратуға, сондай-ақ өз функцияларын орындау үшiн қажеттi түсiнiктемелер мен материалдар талап етуге;
      3) авиациялық персонал куәлiктерiн, кеме, ұшу аэродром құжаттамасын және өзге де құжаттаманы тексеруге;
      4) борттық құжаттаманың болуын, сондай-ақ, шетелдiк әуе кемелерiн қоса алғанда, азаматтық әуе кемелерiнiң ұшу жарамдылығының талаптарына сәйкестiгін тексеруге құқығы бар.

       170-бап. Авиакомпаниялар

      1. Қазақстан Республикасының Yкiметi белгiлеген авиациялық жұмыстардың тiзбесiне сәйкес авиациялық жұмыстарды жүзеге асыратын авиакомпанияларды қоспағанда, азаматтық әуе кемелерiмен жолаушылар, багаж, жүк, почта тасымалдауды жүзеге асыратын және (немесе) азаматтық әуе кемелерiмен авиациялық жұмыстарды орындайтын авиакомпаниялар осы Заңда көзделген ерекшелiктер ескерiле отырып, Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде белгiленген тәртiппен акционерлiк қоғам нысанында ғана құрылады.
      2. Авиакомпанияның ресми мәртебесi әдiлет органдарында заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеумен, уәкiлеттi орган берген пайдаланушы сертификаты және тиiстi лицензиясы болуымен айқындалады.
      Авиакомпания деген ресми мәртебесi жоқ бiрде бiр заңды тұлға "авиакомпания" деп атала алмайды немесе өзiн авиациялық қызмет көрсетулердi және (немесе) жұмыстарды жүзеге асырушы ретiнде сипаттай алмайды.
      3. Шетелдiк авиакомпаниялар Қазақстан Республикасы аумағындағы өз қызметiн Қазақстан Республикасының заңдарына және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес жүзеге асырады.
      Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс iстейтiн шетел авиакомпаниялары, азаматтық авиация саласындағы қызметтi жүзеге асыратын шетел ұйымдары, олардың филиалдары мен өкiлдiктерi Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен аккредиттелуге жатады. 
      Уәкілеттi орган Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс iстейтiн шетел авиакомпанияларын, олардың филиалдары мен өкiлдiктерiн аккредиттеуден:
      1) Қазақстан Республикасының шет мемлекетпен жасасқан келiсiмдерiнiң қолданылуы тоқтатылған жағдайда немесе осындай келiсiмдердiң Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс iстейтiн шетел авиакомпанияларын, олардың филиалдары мен өкiлдiктерiн ашуға қатысты шарттарымен айқындалған өзге де негiздi;
      2) Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс iстейтiн шетелдiк авиакомпанияларды, олардың филиалдары мен өкiлдiктерiн аккредиттеудiң тәртiбi мен талаптары сақталмаған жағдайларда бас тартады.
      Шетел авиакомпанияларын аккредиттеу мерзiмi аккредиттеу үшiн қажеттi барлық құжаттар ұсынылған күннен бастап отыз күннен аспайды.
      4. Жолаушыларды, багажды, жүктi және почтаны тасымалдау жөнiндегi мiндеттемелер орындалмаған немесе тиiстi дәрежеде орындалмаған жағдайда авиакомпаниялар Осы Кодексте, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде, Қазақстан Республикасының өзге де заң актiлерiнде, сондай-ақ тараптардың келiсiмдерiнде белгiленген жауапкершiлiкте болады.

       171-бап. Әуе тасымалдары

      1. Әуе тасымалдары маршруттары Қазақстан Республикасының халықаралық келiсiмдерiне және уәкiлеттi орган белгiлейтiн iшкi авиамаршруттарға сәйкес белгiленетiн халықаралық қатынаста жүзеге асырылады.
      Авиамаршруттарды бөлу конкурстық негiзде жүзеге асырылады.
      2. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң немесе ол уәкiлеттiк берген мемлекеттiк органның шешiмдерi негiзiнде жүзеге асырылатын авиамаршруттар бойынша тұрақты тасымалдар, сондай-ақ жергiлiктi атқарушы органдардың шешiмдерi негізінде жүзеге асырылатын, авиамаршруттың тиiмдi жұмыс iстеуiне қажеттi кiрiс деңгейiн қамтамасыз етпейтiн тасымалдарға тиiстi бюджетте көзделген қаражат есебiнен субсидия берiлуге тиiс. 
      3. Авиамаршрутқа берiлген куәлiк авиакомпанияның белгiлi бiр авиамаршрутта жолаушылар, багаж, жүк және почта тасымалдарын орындау құқығын куәландырады.
      Авиамаршрут куәлiгiн тасымалдар түрлерi мен аталған куәлiктiң қолданылу мерзiмiн көрсетiп уәкiлеттi орган бередi. Авиамаршрут куәлiгiн иелiктен айыруға болмайды және ол басқа жеке және заңды тұлғаларға берiп жiберiлмейдi. Бiр авиамаршрутқа бiрнеше куәлiк берiлуi мүмкiн. Егер авиакомпанияда, болжамданған кiрiстi ескермегенде, бекiтiлген кестеге сәйкес бiр ай iшiнде ұшуды қамтамасыз ету үшiн қажеттi қаржы қаражаты болмаған жағдайда, авиамаршрутқа куәлiк беруден бас тартылуы мүмкiн.
      Авиамаршрут куәлiгiн беруге негіз болған шарттар бұзылған жағдайда, оны уәкiлеттi орган керi қайтарып алуы мүмкiн.
      4. Тұрақты емес ұшуды орындау уәкiлеттi органның рұқсатымен ғана жүзеге асырылады.
      5. Басқа мемлекеттiң немесе мемлекеттердiң тағайындалған тасымалдаушысына қатысты әуе еркiндiгiн, тасымалдау құқығын беру шарттары әуе қатынастары туралы халықаралық келiсiмдермен белгiленедi.

       172-бап. Ұлттық әуе және флагмандық әуе тасымалдаушылары

       Ұлттық тасымалдаушы - әуе қатынасы туралы екiжақты немесе көпжақты халықаралық келiсiмнiң шарттарына сәйкес әуе тасымалдарын жүзеге асыру үшiн Қазақстан Республикасының Yкiметi тағайындаған әуе тасымалдаушысы.
      Флагмандық әуе тасымалдаушысы - тұрақты және тұрақты емес халықаралық әуе тасымалдарын жүзеге асыру үшiн Қазақстан Республикасының Yкiметi тағайындаған әуе тасымалдаушысы.
      Флагмандық әуе тасымалдаушысын тағайындалған әуе тасымалдаушылары арасынан конкурстық негiзде Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайды және оған халықаралық авиамаршруттарды пайдалану кезiнде басымдық берiледi.

       173-бап. Азаматтық авиация ұйымдарының аудитi

       Азаматтық авиация ұйымдары жыл сайынғы аудиттi жүргiзуге мiндеттi.
      Бұл талап Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тiзбе бойынша авиациялық жұмыстарды жүзеге асыратын авиакомпанияларға қолданылмайды.

       174-бап. Қазақстан Республикасының азаматтық және мемлекеттiк әуе кемелерiн, оларға берiлетiн құқықтарды және олармен жасалған мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу

      1. Азаматтық және мемлекеттiк әуе кемелерi мiндеттi мемлекеттiк тiркеуге жатады. Азаматтық әуе кемелерiн уәкiлеттi орган Қазақстан Республикасы азаматтық әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiнде тiркейдi. Азаматтық әуе кемелерiн қорғаныс саласындағы уәкiлеттi орган Қазақстан Республикасы мемлекеттiк әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiнде тiркейдi. 
      Тиiстi тiзiлiмге енгiзiлген әуе кемесiнiң иесiне мемлекеттiк тiркеу туралы куәлiк берiледi.
      2. Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiне берiлетiн құқықтарды және олармен жасалатын мәмiлелердi уәкiлеттi органның Қазақстан Республикасының азаматтық авиацияны мемлекеттiк тiркеу туралы заңнамасына сәйкес Қазақстан Республикасы азаматтық әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiнде мiндеттi мемлекеттiк тiркеуiне жатады. 
      Қазақстан Республикасы азаматтық әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу тәртiбiн және Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiн, оларға берiлетiн құқықтарды және олармен жасалған мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу туралы куәлiктердi беру тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      3. Аса жеңiл авиацияның әуе кемелерiн мемлекеттiк тiркеу тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      Қазақстан Республикасы мемлекеттiк әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу ережесiн және мемлекеттiк тiркеу туралы куәлiктердi беру тәртiбiн қорғаныс саласындағы уәкiлеттi орган белгілейдi.
      4. Азаматтық әуе кемелерiн, оларға берiлетiн құқықтарды және олармен жасалған мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу және/немесе қайта тiркеу, сондай-ақ мемлекеттік тiркеудi растайтын құжаттың телнұсқасын алу кезiнде Қазақстан Республикасының салық заңнамасымен белгiленген тәртiпте алымдар өндiрiледi.
      5. Эксперименттiк әуе кемелерi Мемлекеттiк тiзiлiмге енгiзусiз уәкiлеттi органның есебiнде тұрады.
      6. Шетелдiк әуе кемесi оны тиiстi шет мемлекеттiң әуе кемелерiнiң тiзiлiмiнен шығарғаннан кейiн Қазақстан Республикасының тиiстi тiзiлiмiне енгiзiледi. Егер Қазақстан Республикасының әуе кемесi белгiленген тәртiппен Қазақстан Республикасының тиiстi тiзiлiмiнен шығарылмаса, онда бұл кеменiң кез келген шет мемлекеттiң әуе кемелерiнiң тiзiлiмiне енгiзiлгенi танылмайды.

       175-бап. Уақытша басқару

      1. Ұлттық қауiпсiздiк мүдделерiне, азаматтардың өмiрi мен денсаулығына қатер төнген жағдайда және азаматтық авиацияның тұрақты жұмыс iстеуiн қамтамасыз ету мақсатында уәкiлеттi органның Қазақстан Республикасы Үкiметiмен келiсе отырып халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдалануға қатысты уақытша басқаруды енгiзуге құқығы бар.
      Халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежай пайдаланушыны уақытша басқару халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыға қатысты әкiмшiлiк, заңдық, қаржылық, ұйымдастыру-техникалық және өзге де кешендi iс-шаралар мен рәсiмдердi мәжбүрлеп жүргізудi бiлдiредi.
      Лицензияның қолданылуы тоқтатыла тұрған жағдайда уақытша басқару лицензияның қолданылуы тоқтатыла тұрған мерзiмге енгiзiледi.
      2. Халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежай пайдаланушыны уақытша басқаруды уақытша әкiмшiлiк жүзеге асырады.
      Халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыны уақытша басқару оның қаражаты есебiнен жүзеге асырылады.
      3. Халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыға уақытша басқару кезеңiнде заңсыз әрекеттермен (әрекетсiздiкпен) келтiрiлген зиян үшін уақытша әкiмшiлiк мүшелерi Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде белгiленген жауаптылықта болады.
      4. Халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыға уақытша басқару енгiзу туралы уәкiлеттi органның шешiмi бұйрықпен ресiмделедi және мыналарды:
      1) халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының атауы, оның орналасқан жерi мен мекен-жайын;
      2) уақытша басқаруды енгізу негiздерiн;
      3) уақытша басқару iсiнiң басталуы және оның мерзiмiн;
      4) халықаралық авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген уақытша басқару режимiндегi әуежайды пайдаланушының басшы қызметкерлерiне өз жұмысы жөнiнде есеп дайындау және осы құжаттарды уақытша әкiмшiлiкке беру туралы нұсқаманы қамтуы тиiс.
      5. Уақытша басқаруды енгiзу туралы шешiмге сот тәртiбiмен меншiк иесi, әуежайды пайдаланушы немесе пайдаланушы акционерлерiнiң жалпы жиналысы уәкiлеттiк берген адам шағым жасауы мүмкiн. Аталған шешiмге шағым жасау уақытша басқаруды енгiзу туралы шешiмiнiң қолданылуын тоқтата тұрмайды.
      6. Уәкiлеттi органның уақытша басқаруды енгiзу туралы шешiмi үш жұмыс күнi iшiнде осы баптың 2-тармағының екiншi бөлiгiнде аталған қаражат есебiнен, мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде кемiнде екi республикалық бұқаралық ақпарат құралында жарияланады.

       176-бап. Уақытша әкiмшiлiк

      1. Уәкiлеттi орган уақытша әкiмшiлiктi құрады, оның құрамына меншiк иесi мен уақытша басқару енгiзiлетiн әуежайды пайдаланушының өкiлдерi кiруi мүмкін.
      2. Халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының уақытша басқаруы қолданылатын кезеңде:
      1) әуежайды пайдаланушының басқару жөнiндегi барлық өкiлеттiгi уақытша әкiмшiлiкке өтедi;
      2) халықаралық қатынаста - авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының басқару жөнiндегi құқықтары тоқтатыла тұрады;
      3) халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының басқару органдарының және оның басшы қызметкерлерiнiң өкiлеттiгi тоқтатыла тұрады;
      4) халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының атынан және есебiнен уақытша әкiмшiлiктiң сыртынан және жазбаша келiсiмiнсiз жасалған мәмiлелер жарамсыз деп танылады.
      3. Уақытша әкiмшiлiк:
      1) осы Заңмен айқындалған құзыретi шегiнде халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушы қызметінiң барлық мәселелерi бойынша дербес шешiм қабылдауға;
      2) халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының атынан шарттар жасасуға және құжаттарға қол қоюға;
      3) халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының атынан және оның мүддесiнде өкiлдiктi, оның iшiнде сотта да жүзеге асыруға;
      4) халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдалануға байланысты өндiрiстiк мәселелердi бағалау үшiн тәуелсiз сарапшыларды тартуға;
      5) халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыны уақытша басқару кезеңiнде Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес өз құзыретi шегiнде бұйрықтар шығаруға құқылы.
      4. Халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының уақытша басқару мерзiмi iшiнде уақытша әкiмшiлiктiң қызметiн бақылауды:
      1) халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыны уақытша басқару кезеңiндегi қызметтiң негiзгi бағыттары туралы уақытша әкiмшiлiкке ұсыныстар беруге;
      2) Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес уақытша әкiмшiлiктiң өз қызметi және халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушының қызметi туралы ақпарат беруiн талап етуге;
      3) уақытша әкiмшiлiктiң атқарылған жұмыс туралы есебiн тыңдап, бекiтуге құқылы уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      5. Уақытша әкiмшiлiктi құрудың, оның қызметiн ұйымдастырудың өзге де мәселелерi Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленедi.
      6. Уақытша әкiмшiлiк мүшелерi мен азаматтық авиация ұйымдары қызметкерлерiнiң еңбек қатынастары Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңнамасымен реттеледi.

       177-бап. Уақытша басқаруды тоқтату

      1. Халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыны уақытша басқару мынадай негiздер:
      1) уәкiлеттi органның шешiмiмен белгiленген уақытша басқару мерзiмiнiң аяқталуы;
      2) уәкiлеттi органның уақытша басқаруды мерзiмiнен бұрын аяқтау туралы шешiм қабылдауы;
      3) сот шешiмiнiң заңды күшiне енуi бойынша тоқтатылады.
      2. Халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыны уақытша басқаруды оның енгiзiлуiн туғызған себептердiң жойылуына байланысты (соның iшiнде мерзiмiнен бұрын) тоқтату халықаралық қатынаста авиарейстердi орындауға рұқсат берiлген әуежайды пайдаланушыға қатысты уәкiлеттi орган немесе уақытша әкiмшiлiк белгiлеген барлық шектеулердiң жойылуына негiз болады.

       178-бап. Әуежайлар мен авиакомпаниялардың авиациялық қауiпсiздiк қызметтерiнiң қызмет ерекшелiктерi

      1. Әрбiр әуежай мен авиакомпанияның өз құрылымында тиiстi қажеттi техникалық құралдармен және кадр құрамымен жасақталған авиациялық қауiпсiздiк қызметi болуы мiндеттi. Азаматтық авиация ұйымдарының авиациялық қауiпсiздiк қызметкерiнiң қызметi уәкiлеттi органмен, Қазақстан Республикасының ұлттық қауiпсiздiк органдарымен, құқық қорғау және өзге де мемлекеттiк органдармен олардың құзыретiне сәйкес өзара қатынаста жүзеге асырылады.
      Авиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету үшiн әуежай мен авиакомпанияның бiрiншi басшысы, сондай-ақ авиациялық қауiпсiздiк қызметтерiнiң басшылары дербес жауапкершiлiкте болады.
      2. Азаматтық авиацияның барлық ұйымдары авиациялық қауiпсiздiк қызметтерiне, олар авиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiнде өздерiне жүктелген мiндеттердi орындауы үшiн, қажеттi жағдайлар жасауға мiндеттi.
      Азаматтық авиация ұйымдары авиациялық қауiпсiздiк қызметiнiң қызметтiк мiндеттердi орындауына кедергi жасауға құқығы жоқ.
      3. Әуежайлар мен авиакомпаниялардың авиациялық қауiпсiздiк қызметтерi, авиациялық қауiпсiздiк жөнiнде белгiленген ережелерге сәйкес, азаматтық авиация қызметiне заңсыз араласу әрекетiнен қорғауды қамтамасыз етуге мiндеттi.
      4. Қазақстан Республикасының азаматы ғана авиациялық қауiпсiздiк қызметiнiң басшысы болуы мүмкiн. Әуежайлар мен авиакомпаниялардың авиациялық қауiпсiздiк қызметiнiң басшысын тағайындау мен қызметтен босату уәкiлеттi органмен және ұлттық қауiпсiздiк органдарымен келiсе отырып жүргiзiледi.
      5. Азаматтық авиация ұйымдары авиациялық қауiпсiздiк қызметтерiнiң басшысы мен мамандарының лауазымдарына қойылатын бiлiктiлiк талаптарын Қазақстан Республикасының ұлттық қауiпсiздiк органдарымен келiсе отырып уәкiлеттi орган белгiлейдi

2-параграф. Авиация қызметшiлерiнiң құқықтық жағдайы

       179-бап. Авиация қызметшiлерiнiң жiктелуi

      Авиацияның персоналына қызметi ұшуды ұйымдастырумен, орындаумен және қамтамасыз етумен, сондай-ақ әуе қозғалысына қызмет көрсетумен байланысты адамдар жатады.
      Авиация персоналы авиация түрлерiне жатуына қарай азаматтық, мемлекеттiк және эксперименттiк авиация қызметшiлерi болып бөлiнедi.
      Азаматтың, мемлекеттік және эксперименттiк авиация қызметшiлерiнiң қызмет тiзбелерiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi. 

       180-бап. Авиация қызметшiлерiн кәсiптiк қызметке даярлау және жiберу

      Авиация қызметшiлерiн кәсiби қызметке даярлау белгiленген тәртiппен тiркелген бiлiм беру мекемелерiнде жүргiзiледi.
      Авиация персоналына жататын адам өзiнде қажеттi бiлiмi мен дағдысы бар екенiн, сондай-ақ денсаулығы қойылатын талаптарға сай келетiнiн растайтын кәсiби қызметтi жүзеге асыру құқығына уәкiлеттi орган беретiн куәлiгi (сертификаты) болған жағдайда ғана дербес кәсiби қызметке жiберiледi.
      Ұшу қауiпсiздiгiне тiкелей байланысты азаматтық және эксперименттiк авиацияның авиация персоналының жұмыс уақыты режимiнiң ерекшелiктерiн Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңдарына сәйкес уәкiлеттi орган белгiлейдi.
      Азаматтық және эксперименттiк авиацияның аттестаттауға жататын авиация персоналы лауазымдарының (кәсiптерiнiң) тiзбесiн, сондай-ақ азаматтық және эксперименттiк авиацияның айырым белгiсi бар нысанды киiмiн киiп жүруге құқығы бар авиация персоналы лауазымдарының тiзбесiн, сондай-ақ оларды беру тәртiбiн уәкiлеттi орган бекiтедi. Аттестаттаудан өтпеген адамдар кәсiби мiндеттерiн орындауға жiберiлмейдi.
      Аттестаттау ережесiн, оны өткiзу кезеңдiлiгiн, сондай-ақ авиация персоналына қойылатын талаптарды Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайды.

       181-бап. Шет мемлекеттiң авиация персоналының куәлiктерiн тану

      Шет мемлекет берген авиация персоналының куәлiктерi Қазақстан Республикасында осындай куәлiктердiң берiлуiне қойылатын талаптар Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) белгiлеген стандарттық ең төменгi деңгейiне сай немесе олардан асып түскен жағдайларда жарамды деп танылады.

       182-бап. Әуе кемесiнiң экипажы

      Әуе кемесiнiң экипажы - тиiсiнше уәкiлеттi орган немесе қорғаныс саласындағы уәкілеттi орган белгiлеген тәртiппен ұшуды орындау кезiнде әуе кемесiн басқару мен оған қызмет көрсету жөнiнде белгiлi бiр мiндеттердi атқару тапсырылған авиация қызметiнiң адамдары.
      Әуе кемелерiнiң түрi мен атқаратын iсiне, оларды пайдаланылу мақсаттары мен жағдайларына қарай азаматтық және мемлекеттiк әуе кемелерi экипаждардың құрамын әуе кемесiн жасап шығарушы мен тапсырыс берушi айқындайды және әрбiр үлгiдегі әуе кемесiн ұшуға пайдалану жөнiндегi құжаттарда көрсетiледi.
      Экипаж құрамы толық болмаған жағдайда азаматтық әуе кемесiнiң ұшуына жол берiлмейдi.

       183-бап. Азаматтық әуе кемесiнiң экипажы мүшелерiнiң құқықтары және оларды қамтамасыз ету жөнiндегi пайдаланушының мiндеттерi

      Экипаждың әрбiр мүшесi ұшуға берiлген тапсырманы орындау кезiнде, егер оның пiкiрiнше, ұшудың ойдағыдай аяқталатынына дәлелдi күйде болса, оны орындаудан бас тартуға құқылы.
      Әуе кемесiнiң ұшуы кезiнде экипаж мүшесi өз мiндеттерiн атқаруға байланысты жарақаттанған немесе оның денсаулығына өзге де зақым келген жағдайда, оның денсаулығы зақымдалғаннан кейiн алып жүрген жәрдемақысының немесе тағайындалған зейнетақысының және нақтылы алып жүрген жалақысының асатын сомасы бөлiгiнде пайдаланушы келтiрiлген залалдың орнын толтыруға мiндеттi. Экипаж мүшесi қызмет мiндеттерiн атқаруына байланысты қайтыс болған жағдайда пайдаланушы ұшу алдындағы дайындықтан бастап ұшудан кейiнгі талдау бiткенге дейiнгi залалдың орнын Қазақстан Республикасының заңнамасына белгiленген тәртiппен толтыруға мiндеттi.

       184-бап. Әуе кемесiнiң командирi

      1.   Пилот (ұшқыш) мамандығы бар және белгiленген тәртiппен осы үлгiдегi әуе кемесiн дербес басқаруға құқығы бар адам ғана әуе кемесiнiң командирi бола алады.
      Әуе кемесiнiң командирi экипаждың қызметiн басқарады, әуе кемесiнде тәртiп пен реттiлiктi, ұшу және әуе кемесiн пайдалану ережелерiнiң орындалуын қамтамасыз етедi.
      2. Өзiнiң кәсiби қызметiн атқару барысында азаматтық әуе кемесiнiң командирi Қазақстан Республикасы әуе кеңiстiгiнде ұшудың Негiзгi ережелерiнде белгiленген құқықтарға сәйкес ұшудың қауiпсiздiгiн, әуе кемесiнiң және оның бортындағы адамдар мен мүлiктiң сақталуын қамтамасыз ету үшiн қажеттi кез келген шешiмдер қабылдап, шаралар қолданады.

       185-бап. Азаматтық авиация ұйымдарының ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн басшы қызметкерлерi

      Уәкiлеттi органмен келiсiм бойынша қызметке тағайындалатын ұшу қызметiнiң басшысы, аға пилот, ұшу қауiпсiздiгi жөнiндегi инспекцияның бастығы, инженерлiк-авиациялық қызмет басшысы азаматтық авиация ұйымының ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн басшы қызметкерлерi болып танылады.
      Ұшу қауіпсiздiгiн қамтамасыз ететiн басшы қызметкерлер уәкiлеттi органның келiсiмiн алмай өз мiндеттерiн үш айға дейiн атқара алады.

3-параграф. Әуе кемелерi

       186-бап. Әуе кемелерiнiң жiктелуi

       Авиация түрлерiне тиесiлiгiне қарай әуе кемелерi:
      1) азаматтық;
      2) мемлекеттiк;
      3) эксперименттік болып бөлiнедi.
      Азаматтық және эксперименттiк әуе кемелерi заңды және жеке тұлғалардың жеке меншiгiнде болуы мүмкiн.

       187-бап. Азаматтық әуе кемесiнiң үлгісiн сертификаттау

       1. Жаңа конструкциядағы (жаңа үлгiдегi) азаматтық әуе кемесi Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген ұшу жарамдылығының нормаларына сәйкестiгi бойынша сертификатталуға тиiс және зауыттық, мемлекеттiк және пайдалану сынақтарынан өткеннен кейiн оның үлгi сертификаты болуы керек.
      Үлгi сертификатын уәкiлетті орган бередi.
      Әуе кемесiн жасап шығарушы үлгi сертификатының иесi болып табылады.
      Әуе кемесiнiң бекiтiлген үлгi конструкциясы (үлгiлiк конструкциясы) өзгерген немесе оның ұшу жарамдылығына әсер ететiн пайдалану-техникалық құжаттамасы өзгерген жағдайда, әуе кемесiнiң бұл үлгiсi қосымша сертификаттаудан өтуi және үлгi сертификатына толықтыру алуы тиiс.
      2. Азаматтық әуе кемелерiн сертификаттау, сондай-ақ оларды жарамдылық нормаларына сәйкестiгiн бақылау Қазақстан Республикасының Yкiметi бекiтетiн Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiн сертификаттау ережелерi бойынша жүзеге асырылады.
      3. Ұшу қауiпсiздiгiне қатер төндiретiн кемiстiктер айқындалған жағдайда үлгi сертификатты берген мемлекеттiк орган оның күшiн жоюы мүмкiн немесе оның күшi уақытша тоқтатылуы мүмкiн.
      4. Уәкiлетті орган шет ел мемлекетi берген үлгi сертификатын оны беру талаптарының Қазақстан Республикасы белгiлеген стандарттарға сәйкес болған жағдайда ғана жарамды деп таниды.

       188-бап. Әрбiр азаматтық әуе кемесiнiң данасын сертификаттау

      Қазақстан Республикасында жасалып шығарылған әрбiр азаматтық әуе кемесi оның конструкциясының, сипаттамаларының және пайдалану-техникалық құжаттамасының Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiн сертификаттау ережелерiнде көзделген талаптарға сәйкес келуi бойынша сертификатталуға тиiс.
      Әуе кемесi Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiне тiркелгеннен кейiн ондай әуе кемесiнiң иесi уәкiлеттi органнан борттық құжат ретiнде оның ұшуға жарамдылығы туралы тиiстi куәлiк (сертификат) алуы тиiс.
      Азаматтық әуе кемесiнiң данасына сертификаттау жүргiзудi жеке меншiк немесе шартты негiзде сынау зертханалары (Орталықтары) бар азаматтық авиация саласында көрсетiлетiн қызметтердi сертификаттау жөнiндегi уәкiлеттi орган жүзеге асырады. Азаматтық әуе кемесiнiң данасына сертификат берудi уәкiлеттi орган жүзеге асырады.

       189-бап. Аса жеңiл авиация саласындағы сертификаттау

      Аса жеңiл авиация саласындағы сертификаттау азаматтық авиация саласында көрсетiлетiн қызметтердi сертификаттау жөнiндегi орган, әуе кемелерiн әзiрлеушiнiң қатысуымен тiркелген уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      Аса жеңiл авиацияның ұшу жарамдылығын куәландыру мақсатында сертификат беру, сондай-ақ пайдалану барысында ұшу жарамдылығын қолдауды бақылау Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiтетiн аса жеңiл авиация саласындағы сертификаттау ережелерiнде көзделген тәртiппен жүзеге асырылады.

       190-бап. Шетелдiк әуе кемелерiнiң ұшуға жарамдылығының сертификатын тану

      Әуе кемесiнiң ұшу жарамдылығына шетелдiк мемлекет берген сертификат, оның берiлуiне немесе күшiне енуiне қойылатын талаптар Қазақстан Республикасы белгiленген стандарттарға сәйкес келген жағдайда уәкiлеттi орган оны Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен Қазақстан Республикасында жарамды деп таниды.

       191-бап. Әуе кемелерiне салынатын белгiлер

      Тiркеу кезiнде әуе кемелерiне мемлекеттiк және тiркемелiк, танылым белгiлерi берiледi де, олар осы әуе кемелерiнiң сыртына салынады.
      Мемлекеттiк және тiркемелiк танылым белгiлерiнен басқа әуе кемелерiнiң сыртына қосымша белгілер де (рәмiздер, қысқа жазбалар, эмблемалар) салынады. Бұл белгiлер мемлекеттiк және тiркемелiк танылым белгiлерiнiң көзбен көргенде танылуын қиындатпайтындай етiлiп әуе кемелерiнiң сыртына салынады.
      Мемлекеттiк және тiркемелiк танылым белгiлерi мен қосымша белгiлердiң азаматтық және эксперименттiк әуе кемелерiнiң сыртына салыну тәртібiн уәкiлеттi орган белгілейдi.

       192-бап. Тiзiлiмнен шығару

      Азаматтық әуе кемесi Қазақстан Республикасының тиiстi тiзiлiмiнен мынадай жағдайларда:
      1) азаматтық әуе кемесi есептен шығарылса немесе пайдаланудан алынып тасталса;
      2) азаматтық әуе кемесi белгiленген тәртiппен шетел мемлекетiне, шетелдiк заңды немесе жеке тұлғаға сатылса немесе берiлсе;
      3) азаматтық әуе кемесi эксперименттiк кемелер қатарына ауыстырылса;
      4) азаматтық әуе кемелерiн тiркеу ресiмдерiмен көзделген басқа жағдайларда шығарылады.
      Азаматтық әуе кемесi Қазақстан Республикасының тиiстi тiзiлiмiнен шығарылған кезде әуе кемесiн тiркеу туралы куәлiктiң және осы әуе кемесiне қатысты тиiстi тiзiлiмге жазылған барлық жазбалардың күшi жойылады.

       193-бап. Пайдалануға жол беру

      Азаматтық әуе кемесiн азаматтық әуе кемелерiнiң ұшуға жарамдылығының қолданылып жүрген техникалық регламентiне сәйкестiгi анықталғанда және ұшуға жарамдылық сертификаты алынғанда ғана пайдалануға жол берiледi.
      Ұшу жарамдылығының сертификатын беру ережелерiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi. Әуе кемелерiне техникалық қызмет көрсетудi (жөндеудi) техникалық қызмет көрсетудiң сертификаттандырылған орталықтары ғана жүргiзедi.
      Әуе кемесiн ұшуға жарамдылық техникалық регламентiнiң талаптарына сәйкес күйде күтiп ұстау пайдаланушыға жүктеледi.
      Әуе кемесi күйiнiң ұшу жарамдылығы техникалық регламентiнiң талаптарына сәйкес болуына бақылау жасауды уәкiлеттi орган жүзеге асырады.

       194-бап. Азаматтық әуе кемелерiн пайдаланушының сертификаты

      Пайдаланушының сертификатын Қазақстан Республикасының жеке және заңды тұлғаларына мемлекеттiк уәкiлеттi орган бередi. Бұл орайда сертификатталған меншiктi немесе жалға алынған әуе кемелерiнiң, ұшу және техникалық қызмет орындарының (өздерiнiң немесе шарттық негізде пайдаланылатын), ұшу және техникалық пайдалануды қамтамасыз ететiн авиация персоналының, басқару құрамының және Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген құжаттардың болуы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiнде көзделген мiндеттi түрде сақтандырудың жүзеге асырылуы мұндай сертификатты алудың мiндеттi шарттары болып табылады.
      Уәкiлеттi орган сертификат иесi осы Кодекстiң талаптарын және Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiтетiн пайдаланушыларды сертификаттау ережелерiн сақтамаған жағдайда, оған сертификат беруден бас тартуға, оны керi қайтарып алуға, оның қолданылуын тоқтата тұруға құқылы.
      Тиiмсiз деген желеумен пайдаланушы сертификатын беруден бас тартуға тыйым салынады.
      Сертификатты беруден бас тартқан жағдайда сертификат бермеген органның тұрған жерi бойынша сотқа шағым жасалуы мүмкiн.
      Пайдаланушы сертификатын басқа бiреуге беруге болмайды және оның күшi белгiленген тәртiппен тоқтатылғанға дейiн немесе алынып қойылғанға дейiн сертификат күшінде болады.
      Пайдаланушы сертификатын беру тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      Шетелдiк азаматтарға немесе заңды тұлғаларға қатысты алғанда шетел мемлекетiнiң құзыреттi өкiмет органдары берген және Қазақстан Республикасында қойылатын талаптарға сай келетiн пайдаланушы сертификатын немесе соларға ұқсас құжаттарды уәкiлеттi орган Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен таниды.

       195-бап. Пайдаланушы сертификатын жарамсыз деп тану немесе пайдаланушы қызметiн шектеу

      Пайдаланушы сертификаты, егер:
      оның берiлген мерзiмi бiткен болса;
      пайдаланушы сертификатына немесе оның қосымшасына пайдаланушы сертификатын беруге негiз болған шарттарға әсер ететiн пайдаланушы қызметiне байланысты өзгерiстермен байланысты тиiстi толықтырулар мен өзгерiстер уақытында енгiзiлмеген болса;
      пайдаланушы мiндеттi түрде сақтандырудың түрлерi туралы Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiнің талаптарына сәйкес мiндеттi сақтандыру шарасын жасамаса, жарамсыз деп танылады.
      Пайдаланушы белгiленген талаптарға сай болмаған немесе осы Кодекстiң немесе Қазақстан Республикасының басқа да заңнамалық және нормативтiк құқықтық актiлерiнiң ережелерi сақталмаған жағдайда Қазақстан Республикасының Yкiметi белгiлеген тәртiппен пайдаланушы қызметi шектеледi немесе пайдаланушы сертификаты жарамсыз деп танылады.

       196-бап. Сертификаттау жөнiндегi жұмыстарды жүргiзу

      Осы Кодексте көзделген сертификаттау жөнiндегi жұмыстарды жүргiзу Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен өтiнiш берушiнiң қаражаты есебiнен шартты жағдайларда жүзеге асырылады.

       197-бап. Әуе кемесiн жалдау

      Қазақстан Республикасы әуе кемесiнiң меншiк иесi әуе кемесiн экипажымен немесе экипажсыз қазақстандық немесе шетелдiк пайдаланушыға жалға беруге құқылы.
      Жалдау мерзiмi, кеменi пайдалану сипаты, жалдау ақысының мөлшерi, әуе кемесiнiң кейiннен жалға алушының меншiгiне ауысу мүмкiндiгi және басқа да жағдайлар әуе кемесінің меншiк иесi (жалға берушi) мен жалға алушы арасындағы шартпен айқындалады.
      Осындай тәртiп Қазақстан Республикасының пайдаланушысы шетелдiк әуе кемесiн жалға алған жағдайда да қолданылады.

4-параграф. Әуе кемелерiнiң ұшуы, олардың қауiпсiздiгi

       198-бап. Ұшуды орындау ережелерi

      Әуе кемелерiнiң Қазақстан Республикасы аумағының үстiмен ұшуы Қазақстан Республикасының Yкiметi бекiткен Қазақстан Республикасының әуе кеңiстiгiнде ұшудың Негiзгi ережелерiне сәйкес орындалады.

       199-бап. Кеме құжаттары

      Ұшуды орындау кезiнде әуе кемесiнде Қазақстан Республикасының әуе кеңiстiгiнде ұшудың Негiзгi ережелерiнде және арнайы нормативтiк құжаттарда көзделген кеме құжаттары болуы тиiс.

       200-бап. Ұшуға әзiрлеу

      Әуе кемесiнiң ұшуы алдында әуе кемесi, оның экипажы мен басқа да авиация қызметшiлерi, ұшу және қону аэродромдары әзiрлiк жасауға тиiс.
      Ұшуға әзiрлемеу ережелерi мен ұшып шығуға рұқсат алу тәртiбiн азаматтық және эксперименттiк авиация үшiн - уәкiлеттi орган, мемлекеттiк авиация үшiн - қорғаныс саласындағы уәкiлеттi орган белгілейдi.

       201-бап. Әуе кемесi экипажының iс-қимылына араласпау

      Әуе кемесi бортындағы адамдардың, соның iшiнде кемеге ие адамдардың экипаж iс-қимылына араласуына, одан ұшуды орындаудың жоспары мен ретiн өзгертудi немесе аэронавигациялық ұйымның нұсқауларын орындамауды талап етуiне тыйым салынады.

       202-бап. Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшырған әуе кемесi экипажының iс-қимылы

      Апатқа ұшырау қаупi төнген әуе кемесi экипажының Қазақстан Республикасы әуе кеңiстiгiнде ұшудың Негiзгi ережелерiнде белгiленген тәртiппен қатерге ұшырау белгiсiн берiп, аэронавигациялық ұйымға қатер сипаты туралы хабарлауға және борттағы адамдардың өмiрi мен денсаулығын, мүлiктi сондай-ақ әуе кемесiнiң өзiн сақтауға мүмкiн болатын шаралардың бәрiн қолдануға тиiс.
      Апатқа ұшыраған әуе кемесiнiң экипажы өз өкiлеттiгiн құзiретті органдарға тапсырғанға дейiн борттағы адамдарды, мүлiктi құтқару мен олардың қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету, әуе кемесiнiң өзiн сақтау жөнiнде мүмкiн болған шаралардың бәрiн қолдануға мiндеттi. Әуе кемесiнiң барлық экипаж мүшелерi адамдарды, мүлiктi және әуе кемесiн құтқаруға қатысуға мiндеттi.
      Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемесiнiң командирi осындай жұмыстарды жүзеге асыруға уәкiлдiгi бар адамдар келгенге дейiн осы әуе кемесiнiң бортындағы адамдардың iс-қимылдарына басшылық етедi.

       203-бап. Қауiп төнген адамдарға көмек көрсету

      Қауiп төнген адамдар жайында қандай да бiр ақпарат алған әуе кемесiнiң командирi ол туралы аэронавигациялық ұйымға немесе өзге құзiреттi органға хабарлауға және, егер мұның өзi осы әуе кемесiнiң, жолаушылары мен экипажының қауiпсiздiгiне қатер туғызбаса, мүмкiн болатын көмегiн көрсетуге мiндетті.

       204-бап. Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемесi туралы ақпарат алған жағдайдағы аэронавигациялық ұйымның iс-қимылы

      Аэронавигациялық ұйым апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемесi туралы ақпарат, сондай-ақ әуе кемесiнiң командирiнен қауiптi жағдайға ұшыраған адамдар туралы кез келген өзге де ақпарат алған кезде, Қазақстан Республикасы әуе кеңiстiгінде ұшудың Негiзгi ережелерiнде белгiленген тәртiппен қажеттi жәрдем көрсетуге мүмкiн болатын шаралардың бәрiн қолдануға мiндеттi.

       205-бап. Әуе кемелерiнiң және олардың жабдықтарының қауiпсiздiгін қамтамасыз ету саласындағы техникалық қадағалау

      Мыналар техникалық қадағалау объектiлерi болып табылады:
      1) әуе кемесi және оның жабдығы;
      2) әуе кемесiн және оның жабдығын жобалау процесi;
      3) әуе кемесiн және оның жабдығын шығару процесi;
      4) әуе кемесiн және оның жабдығын пайдалану процесi;
      5) әуе кемесiн және оның жабдығын жобалау тасымалдау және сақтау процесi;
      6) әуе кемесiн және оның жабдығын сату процесi;
      7) әуе кемесiн және оның жабдығын кәдеге жарату және жою процесi.

5-параграф. Әуе кемелерiнiң ұшу қауiпсiздiгiн бақылау.
Авиациялық оқиғаларды тексеру

      206-бап. Әуе кемелерiнiң ұшу қауiпсiздiгiн бақылау

      Авиациялық оқиғалар мен тосын оқиғаларға жол бермеу мақсатында азаматтық және эксперименттiк авиациядағы әуе кемелерiнiң ұшу қауiпсiздігін бақылауды уәкiлеттi орган жүзеге асырады. Мемлекеттiк авиацияда - қорғаныс саласындағы уәкiлеттi орган жүзеге асырады.

       207-бап. Тексерудi ұйымдастыру мен жүргiзу

      Әрбiр авиациялық оқиға мiндеттi түрде тексерiлуге жатады. Азаматтық, эксперименттiк және мемлекеттiк авиациядағы авиациялық оқиғалардың тексерiлуiн әуе кемесiн пайдаланушының, сондай-ақ мүдделi мемлекеттердiң уәкiлеттi өкiлдерiнiң мiндеттi түрде қатысуымен ведомстводан тыс мемлекеттiк комиссия жүзеге асырады.
      Авиациялық оқиғаларды тексеру жөнiндегi комиссияның өкiлеттiгi мен жұмыс тәртiбi, сондай-ақ авиациялық оқиғаларға қызметтiк тексеру жүргiзудiң ережелерi Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiтетiн Ережемен белгiленедi.
      Авиациялық оқиғаны қызметтiк тексерудiң мақсаты оқиға себептерiн анықтау авиациялық оқиғаларды болдырмау және әуе қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету жөнiнде ұсыныстар жасау болып табылады.

       208-бап. Айғақтық заттарды сақтау

      Осы Кодекстiң 215-бабында көзделген жағдайларды қоспағанда, авиациялық оқиғаны немесе тосын оқиғаны тергеу жөнiндегi комиссияның мүшелерi келгенге дейiн әуе кемесi, оның құрамдас бөлшектерi, бортындағы және жер үстiндегi объективтiк бақылау құралдары, әуе кемесiндегi барлық заттар, сондай-ақ авиациялық оқиға немесе тосын оқиға болған аумақ пен ондағы заттар, әуе кемесiн жасауға, жөндеуге және пайдалануға әрi оның ұшуын қамтамасыз етуге қатысты бүкiл құжаттама ұйымдар мен азаматтар тарапынан ешбiр қолсұғусыз сақталуға тиiс.

       209-бап. Авиациялық оқиға болған жердегi жұмыс

      Авиациялық оқиға болған жерде жүргiзiлетiн тексеру табиғи зiлзала зардаптарын жою жөнiндегi жұмыстарға теңестiрiлетiн ерекше жағдайдағы жұмыстар санатына жатқызылады.
      Облыстардың (республикалық мәндегi қаланың, астананың) және аудандардың (облыстық мәндегі қаланың) жергiлiктi атқарушы органдары, заңды және жеке тұлғалар авиациялық оқиғаны тексеру жөнiндегi комиссияға үнемi жәрдем көpceтуге мiндетті.
      Авиациялық оқиға болған жерде комиссия жұмысын қамтамасыз етудiң тәртiбi осы Кодекстiң 208-бабында аталған авиациялық оқиғаларға тексеру жүргiзу ережелерiмен айқындалады.

       210-бап. Авиациялық оқиғаны тексеруге байланысты жұмыстарды қаржыландыру және шығындардың орнын толтыру тәртiбi

      Авиациялық оқиға болған жерде жүргiзiлетiн тексерумен байланысты барлық жұмыстарды пайдаланушы қаржыландырады.
      Ғылыми-зерттеу, конструкторлық, жөндеу және өнеркәсiптiк ұйымдар жүргiзетiн авиациялық оқиғаны тексеруге байланысты зерттеулер мен сынықтарды осы ұйымдар қаржыландырады да, кейiннен пайдаланушы шығындардың орнын толтырады.

6-параграф. Iздестiру және құтқару

       211-бап. Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемелерiнiң жолаушылары мен экипаждарын құтқару

      Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемесi Қазақстан Республикасының Yкiметi бекiтетiн Бiрыңғай авиациялық iздестiру-құтқару қызметi (БАIҚҚ) туралы ережеге сәйкес дереу iздестiрiлуі мен құтқаруға жатады.
      Аталған ережеде мыналар көзделуi тиiс:
      1) кез келген мемлекеттiң әуе кемелерiн, адамдарын (жолаушылары мен экипаж мүшелерiн), iздестiру және құтқару жөнiндегi жұмыстар, iздестiру-құтқару күштерi мен құралдануының орналастырылуы, осы жұмыстардың жүргiзiлуi кезiнде оларды қамтамасыз ету мен оларға қызмет көрсету әуе кемесiнiң қай ведомствоға және қай мемлекетке жататынына қарамастан, Қазақстан Республикасының республикалық бюджетi есебiнен жүргiзiледi;
      2) апат болған жерден әуе кемелерiнiң жолаушылары мен экипаж мүшелерiнiң көшiрiлуi апатқа ұшыраған әуе кемесiн пайдаланушының күшiмен және құралдарымен немесе пайдаланушы шығындарының орнын кейiн толтыратындай өзге де күштермен және құралдармен жүзеге асырылады;
      3) Облыстардың (республикалық мәндегi қаланың, астананың) және аудандардың (облыстық мәндегi қаланың) жергiлiктi атқарушы органдары мен ұйымдар әуе кемесiн iздестiру және құтқару жұмыстарын жүргiзуде кез келген мүмкiн болатын көмектерiн көрсетуге мiндеттi және iздестiру-құтқару органдары келiп жеткенше адамдарды құтқаруға, оларға медициналық және басқа көмек көрсетуге, сондай-ақ әуе кемесi мен оның бортындағы құжаттаманы, жабдықтар мен мүлiктi сақтауға қажеттi шараларды қолданады.

       212-бап. Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемелерiн iздестiру мен құтқаруды ұйымдастыру

      Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемелерiн iздестiру мен құтқаруды Қазақстан Республикасының Бiрыңғай авиациялық iздестiру-құтқару қызметi ұйымдастырады. Авиациялық iздестiру-құтқару жұмыстарын ұйымдастыру мен жүзеге асыру кезiнде Бiрыңғай авиациялық iздестiру-құтқару қызметiнiң өз құзыретiне сәйкес мемлекеттiк органдардың, сондай-ақ авиакомпаниялардың күштерi мен құралдарын тартуға және пайдалануға құқығы бар.
      Бiрыңғай авиациялық iздестiру-құтқару қызметi Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары негiзiнде басқа мемлекеттердiң органдарымен өзара iс-қимыл жасайды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiленген тәртiппен iздестiру-құтқару және авариялық жұмыстарды жүргiзуге жауапты Қазақстан Республикасының басқа органдарымен өз жұмысын үйлестiредi.
      Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемелерiне қажеттi көмегiн көрсету үшiн Қазақстан Республикасының аумағына кiруiне мыналарға:
      1) басқа мемлекеттердiң iздестiру-құтқару күштерi мен құралдарына;
      2) сол әуе кемелерiнiң иелерi мен пайдаланушыларына;
      3) апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемелерi тiркелген мемлекеттердiң өкiметiне рұқсат етiледi.
      Мұндай рұқсаттың берiлу тәртiбi Қазақстан Республикасының Әуе кеңiстiгiн пайдалану туралы ережемен белгiленедi.

       213-бап. Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемелерi туралы хабар беру

      Байланыс құралдары бар ұйымдар апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуe кемелерi туралы ақпараттың дереу өтуi үшiн сол құралдарды бepугe мiндеттi.
      Байланыс құралдарының берiлуi, апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемесiне, оның жолаушылары мен экипажына көмек беру туралы ақпараттың қабылдануы мен жiберiлуi әуе кемесiнiң пайдаланушысы есебiнен әдеттегi тариф бойынша ақы төлене отырып ешбiр кезек күтусiз жүргiзiледi. Бұл оқиға туралы алғашқы хабар тегiн берiледi.
      Апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған әуе кемелерi туралы хабар беру үшiн жалпы пайдаланудағы байланыс құралдарының пайдаланылу тәртiбiн уәкiлеттi орган қорғаныс саласындағы уәкiлеттi органмен бiрлесе отырып белгiлейдi.
      Облыстардың (республикалық мәндегi қаланың, астананың) және аудандардың (облыстық мәндегі қаланың) жергiлiктi атқарушы органдары мен ұйымдар әуе кемелерiнiң апатқа ұшырау туралы өздерiне белгiлi барлық жағдайлар туралы Бiрыңғай авиациялық iздестiру-құтқару қызметiне немесе жақын маңдағы аэродромға дереу хабар беруге мiндеттi.

       214-бап. Авариялық-құтқару жұмыстары

      Аумақта және аэродром ауданында авариялық-құтқару жұмыстарын жүргiзу апатқа ұшыраған әуе кемесiнiң пайдаланушысы есебiнен меншiк иелерiнiң немесе аэродромдар иелерiнiң күштерi мен құралдарымен жүзеге асырылады.
      Егер апатқа ұшыраған әуе кемесi оның бөлшектерi темiржол, автомобиль, су көлiгiнiң қозғалысына немесе әуе кемелерiнiң ұшуына кедергi келтiрсе, құтқару жұмыстарының басшысы олардың жатқан жерiн және жалпы күйiн алдын ала белгiлеп қойып, көлiк қозғалысын немесе ұшуларды қалпына келтiру мақсатында әуе кемесiнiң (оның бөлшектерiнiң) жатқан жерiнен басқа орынға ауыстырылуына шаралар қолдануға мiндеттi.

       215-бап. Әуе кемесiнiң, оның жолаушылары мен экипажын iздестiрудi тоқтату  

      Іздестiру жөнiндегi қолданылған шаралар нәтиже бермеген жағдайда апатқа ұшыраған әуе кемесiн iздестiрудi тоқтату туралы шешiмдi әуе кемесiнiң иесiмен және Бiрыңғай iздестiру-құтқару қызметi басшысымен келiсу бойынша тергеу жөнiндегi комиссияның төрағасы қабылдайды.
      Мұндай шешiм қолда бар iздестiру-құтқару күштерiмен және құралдарымен бұдан әрi iздестiру әуе кемесiн табуға қол жеткiзбейтiнiне жеткiлiктi дәлелдер болғанда және тiрi қалған адамдарды құтқаруға ешқандай нақтылы сенiм қалмағанда ғана қабылдануы мүмкiн.
      Апатқа ұшыраған әуе кемесiн iздестiру тоқтату туралы шешiмге осы әуе кемесiнiң иесi сотқа беру тәртiбiмен қарсылық бiлдiре алады.
      Осы бапқа сәйкес iздестiрілуi тоқтатылған әуе кемесi хабар-ошарсыз жоғалған болып есептеледi.
      Хабар-ошарсыз жоғалған әуе кемесiнiң экипажы мен жолаушыларын хабар-ошарсыз жоқ болып кеткендер деп тану және оларды қайтыс болғандар деп жариялау қолданылып жүрген заңнамамен белгiленген тәртiпте жүргізiледi.

       216-бап. Қазақстан Республикасының аумағынан тысқары жерлердегі iздестiру мен құтқару

      Қазақстан Республикасының аумағынан тысқары жерлерде апатқа ұшырау қаупi төнген немесе апатқа ұшыраған Қазақстан Республикасының әуе кемелерiн iздестiру мен құтқару осы Кодекстiң талаптарын ескере отырып, аумағында осы жұмыстар жүргiзiлетiн мемлекеттің iздестiру-құтқару жұмыстарын орындау ережелерiне және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес жүзеге асырылады.

       217-бап. Апаттық жағдайларға әуе кемелерiн жабдықтау және экипажды даярлау

      Әуе кемелерi борттық авариялық-құтқару құралдарымен жабдықталуы тиiс, олардың тiзбесiн әуе кемесiнiң үлгiсi мен ұшатын ауданына байланысты азаматтық және эксперименттiк авиацияның әуе кемелерi үшiн уәкiлеттi орган, мемлекеттiк авиацияның әуе кемелерi үшiн - олардың ұшу жарамдылығының нормаларына сәйкес қорғаныс саласындағы уәкiлеттi орган белгiлейдi.
      Әуе кемесi экипажының барлық мүшелерi авариялық-құтқару даярлығы және әуе кемесiнiң бортында түрлi физикалық-географиялық және климаттық жағдайларда авариялық ахуал туындаған кезде жолаушыларға көмек көрсету бағдарламасы бойынша арнайы оқудан өтуге мiндеттi, ал жолаушылар мұндай жағдайдағы iс-әрекеттер туралы әрi жеке және борттық авариялық-құтқару құралдарын пайдалану ережелерi туралы экипаж тарапынан мiндетті түрде нұсқаулар алуға тиiс.

7-параграф. Халықаралық ұшулардың ерекшелiгi

       218-бап. Әуе кемелерiнiң халықаралық ұшуларын орындаудың паспорттық, кедендiк және өзге де ережелерiн қолдану

      Қазақстан Республикасының аумағына келетiн және осы аумақтан кететiн немесе транзитпен өтетiн барлық әуе кемелерiне, олардың экипаждары мен жолаушыларына, сондай-ақ Қазақстан Республикасы аумағына әкелетiн немесе осы аумақтан әкетiлетiн олардың мүлiктерiне Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленетiн паспорттық, кедендiк, валюталық, санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалар қолданылады, егер өзгеше Қазақстан Республикасы бекiткен халықаралық шарттардан туындамаса.

8-параграф. Әуе тасымалдары

       219-бап. Жолаушыларды, багажды, жүк пен почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдауды жүзеге асыру құқығы

      1. Жолаушыларды, багажды, жүк пен почта жөнелтiлiмдерiн әуеде тасымалдауды жүзеге асыру құқығын пайдаланушының Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен уәкiлеттi орган берген қолданыстағы сертификаты бар тұлғалар иеленедi.
      2. Пайдаланушының сертификатпен белгiленген қызмет шарттарын және шектеулерiн сақтай отырып, пайдаланушының сертификатында белгiленген қызметi ғана жүзеге асыруға құқығы бар.
      3. Егер уәкiлеттi орган басқа мемлекет берген пайдаланушы сертификатын таныса, тиiстi мемлекеттiң пайдаланушысының Қазақстан Республикасы аумағында әуе тасымалдарын жүзеге асыруға құқығы бар.

       220-бап. Әуе тасымалдары саласындағы негiзгі ережелер

      1. Әуе тасымалдары шарт негiзiнде орындалады. Әуе тасымалының әрбiр шарты мен оның жағдайлары авиация ұйымы немесе уәкiлеттi тұлғалар (агенттер) тасымалдауға берген құжатпен куәландырылады. Әуе тасымалдары шартын жасасу жеке немесе топтық тасымал құжатымен ресiмделедi.
      2. Жолаушыларды, багажды, жүк пен почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдауды жүзеге асыру тәртiбi осы Кодекстiң Жалпы бөлiмiне сәйкес жүзеге асырылады.
      3. Әуе тасымалдары шарты тасымалдаушының бастамасы бойынша мынадай жағдайларда:
      жолаушы осы Кодекстің 233-бабымен белгiленген ұшар алдында әуе кемесiндегі арнайы тексеруден бас тартса;
      жолаушы тасымалдаушы белгiлеген ереженi бұзса және өзiнiң iс-әрекетiмен әуе кемесiнiң ұшу қауiпсiздiгіне қатер төндiрсе;
      бұл үстiменен әуе тасымалы жасалатын немесе сонда жөнелту пунктi, аялдайтын жерi немесе баратын пунктi орналасқан мемлекеттiң заң актiлерiндегi ережелердiң бұзылуын жою үшiн қажет болса;
      жолаушының әуе тасымалы кезіндегi көңiл-күйi немесе денсаулық жай-күйi немесе мiнез-құлқы осы жолаушының өзiнiң денсаулығына немесе әуе кемесiнiң бортындағы адамдар мен мүлiктiң қауiпсiздiгiне қатер төндiрсе, сондай-ақ басқа жолаушыларға ол медициналық қорытындылаумен расталуға тиiс, қолайсыз жағдай жасаса және олардың қарсылығын туғызса бiржақты тоқтатылады.
      Жолаушыны әуеде тасымалдаудың шарты жолаушыларды, багажды және жүктi әуеде тасымалдаудың ережелерiнде қарастырылған тәртiппен тоқтатылады және тасымал үшiн төлем қайтарылады.

       221-бап. Чартерлiк шарт

      1. Жалдау (чартер) шарты бойынша бiр тарап (жалданушы) басқа тарапқа (жалдаушыға) жолаушыларды, багажды және жүктердi бiр немесе бiрнеше рейске бiр немесе бiрнеше көлiк құралдарының сыйымдылығын беруге мiндеттенедi.
      2. Чартерлiк шартта тараптар атауы, әуе кемесiнiң үлгiсi, жалға берiлу мақсаты, тасымалданатын жолаушылардың ең жоғары саны, багаждың, жүк пен почтаның салмағы, тасымалданатын зат мөлшерi, тасымалдың жiберiлу пунктi, уақыты және баратын жерi көрсетiлуi тиiс.
      Чартерлiк шартқа басқа да жағдайлар енгiзiлуi мүмкiн.
      3. Жалдау шарты бойынша жалданушы егер ол әуе кемесiнiң ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету үшiн қажет болса:
      жалдаушыдан қосымша төлем талап етпей-ақ, тасымалдың басталу уақытын және қонатын жерiндегі жоспар бойынша қарастырылған әуе кемесiнiң ұшып шығу уақытын ауыстыруға;
      егер бұл әуе кемесiнiң қауiпсiз ұшуын қамтамасыз ету үшiн қажет болса, қосымша қонулар жасауға немесе ұшу маршрутын өзгертуге құқылы.
      4. Жалданушы:
      әуе кемесiнiң толық сыйымдылығын уақтылы беруге және шарт күшiнде тұрған кезде әуе кемесiн шартпен қарастырылған мақсаттарда пайдалануға болатындай күйде күтiп ұстауға мiндетті.
      5. Жалдау шарты бойынша жалдаушы жалданушының келiсiмiмен жалданған әуе кемесiн субчартерге беруге құқылы.
      6. Жалдаушы:
      1) шартта қарастырылған төлемдi уақытылы төлеуге;
      2) жолаушыларды, багажды; жүк пен почталық жөнелтiлiмдердi ұшып баратын жерiне уақытылы жеткiзудi қамтамасыз етуге мiндеттi.

       222-бап. Халықаралық әуе тасымалдары

      Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерiмен жолаушыларды, багаж бен жүктердi халықаралық әуе тасымалын жасаған кезде, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарынан өзгеше туындамаса, жолаушыларды, теңдеме жүк пен жүктi әуеде тасымалдау туралы жалпы ережелер қолданылады.
      Почта жөнелтiлiмдерiнiң халықаралық әуе тасымалдары Қазақстан Республикасы жасасқан халықаралық почта келiсiмдерiнiң ережелерiн сақтай отырып жүзеге асырылады.

       223-бап. Қазақстан Республикасы аумағындағы шетелдiк тасымалдаушылар қызметi

      Шетелдiк тасымалдаушылар Қазақстан Республикасының аумағындағы өз қызметiн Қазақстан Республикасының заңнамасына, халықаралық келiсiмдерге және шарттарға сәйкес жүзеге асырады.

9-параграф. Әуе тасымалдары саласындағы жауапкершiлiк

       224-бап. Жалпы ережелер

      Әуе тасымалдарынан туындайтын мiндеттемелердi орындағаны немесе тиiсiнше орындамағаны үшін жауапкершiлiк осы тараудың ережелерiмен регламенттелмеген бөлiгiнде осы Кодекстің 1-бөлiмiнiң 7-тарауына сәйкес пайда болады.

       225-бап. Рейс орындалмайтын немесе бөгелген кездегі тасымалдаушының жауапкершiлiгі

      Жойқын күштердiң әсерiнен болатын жағдайларды қоспағанда, рейс орындалмайтын немесе бөгелетiн болса жолаушының қалауы бойынша, тасымалдаушы: жолаушының билетте көрсетiлген бару мекенiне жақын арада болатын рейспен жөнелтiлуiн, ал оған дейiн қонақ үйге орналастырылуын және тамақтандырылуын қамтамасыз етуге; жолаушыға билеттiң толық құнын қайтаруға мiндеттi.

       226-бап. Әуе кемелерiнiң соқтығысу салдарынан туындаған зиян үшiн жауапкершiлiк

      1. Егер Қазақстан Республикасының аумағында екi немесе бiрнеше әуе кемелерi соқтығысқан болса, немесе қайсы бiр әуе кемесi екiншi әуе кемесiне зақым келтiрсе, бiрақ соқтығысу орын алмаса, әуе кемелерi пайдаланушыларының өзара мүлiктiк жауапкершiлiктерi мынадай жағдайлармен анықталады:
      1) тараптардың бiрiнiң кiнәсiнен келтiрiлген зиянды сол тарап толық мөлшерде өтейдi;
      2) егер зиян екi (бiрнеше) тараптың да кiнәсiнен келтiрiлген болса әрбiр тараптың жауапкершiлiгi соның кiнәлiнiң дәрежесiне сәйкес белгiленедi;
      3) егер зиян екi (бiрнеше) тараптың да кiнәсiнен болса және тараптың әрқайсысының кiнәсiн анықтау мүмкiн болмаса, жауапкершiлiк барлық тараптар арасында тең мөлшерде бөлiнедi.
      2. Егер тараптар зиянның келтiрiлуiне кiнәлi болмаса, олардың бiрде бiрiнiң екiншi тараптан зиянды өтеудi талап етуге құқығы жоқ. Кiнәсi дәлелденбейiнше соқтығысу кезiнде әуе кемелерi зардап шеккен тараптағы бiрде бiрi кiнәлi деп саналмайды.
      3. Әуе тасымалы кезiнде жолаушының қайтыс болуы немесе денсаулығына зақым келтiрiлуi салдарына туындаған зиян үшiн, сондай-ақ әуе кемесiнiң бортындағы немесе тасымалдаушыға тапсырылғаны үшiншi адамның мүлкiне келтiрiлген зиян үшiн мүлiктiк жауапкершiлiк осы Кодекстiң ережелерi бойынша тасымалдаушыға жүктеледi, оның үстiне осы баптың 1-тармағында белгiленген жағдайларда, ол соның (солардың) кiнәсiнен келтiрiлген зиянға қатысты екiншi тарапқа (тараптарға) қарсы талап (peгpecc) қоюға құқылы.

10-параграф. Авиациялық жұмыстар

      227-бап. Авиациялық жұмыстарды орындау тәртiбi

      Авиациялық жұмыстар пайдаланушы мен тапсырыс берушi арасындағы шарт негізiнде жүргiзiледi. Пайдаланушы мен тапсырыс берушi әрiптес таңдауда тең құқыққа ие.
      Авиациялық жұмыстарды орындау талаптары Қазақстан Республикасының әуе кеңiстiгiнде ұшудың Негiзгi ережелерiмен белгіленедi.

       228-бап. Авиациялық жұмыстар тарифi

      Пайдаланушы мен тапсырыс берушi авиациялық жұмыстарға шарт жасаған кезде шарттық тарифтер (бағалар) белгiлеуге құқылы.

11-параграф. Авиация қауiпсiздiгі

      229-бап. Авиация қауiпсiздiгін қамтамасыз ету

      1. Қазақстан Республикасының азаматтық авиациясын заңсыз араласу әрекеттерiнен қорғауды қамтамасыз ететін заңдардың, ережелер мен рәсiмдердiң сақталуын бақылауды уәкiлеттi орган және өзге де мемлекеттiк органдар өз құзыретiне сәйкес жүзеге асырады.
      2. Әуе кемелерiн пайдаланушылар, әуе кемелерiн қабылдауды, шығаруды немесе оларға қызмет көрсетудi жүзеге асыратын ұйымдар және азаматтар Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiтетiн авиация қауiпсiздiгi ережелерiне сәйкес оның қызметiне заңсыз араласудан авиацияны қорғау жөнiнде шаралар қолдануға мiндеттi.
      3. Авиацияны оның қызметiне заңсыз араласудан қорғау:
      1) әуежайдың бақыланатын аймағына бөтен адамдар мен көлiктiң кiруiне жол бермеу арқылы;
      2) бөтен адамдардың әуе кемелерiне кiрiп кету мүмкiндiгiн болдырмайтындай аялдамалардағы әуе кемелерiн күзету арқылы;
      3) әуе көлiгiмен тасымалдауға тыйым салынған қарулардың, оқ-дәрiлердiң, жарылғыш, радиоактивтi, уландырғыш, тез тұтанғыш және басқа қауiптi заттар мен нәрселердiң заңсыз алып жүру мүмкiндігін болдырмау арқылы;
      4) қарулар мен оқ-дәрiлердi тасымалдау кезiнде олардың әуе кемелерiндегi жолаушылардан оқшауланған бөлiктерiндегi теңдеме жүкпен оқтары алынған күйде тасымалдануын қамтамасыз ететiн айрықша сақтық шараларын енгiзу арқылы;
      5) ерекше жағдайларда әуе кемелерiн арнайы толық тексеру арқылы;
      6) әуе кемелерiн ұшу кезiнде экипаждың қауiпсiз жұмысын қамтамасыз ететiн, сондай-ақ, әуе кемелерiн заңға қайшы пайдалануға жол бермейтiн техникалық құрылғылармен жабдықтау арқылы;
      7) уәкiлеттi орган арнайы әзiрлеген авиация қызметiне заңсыз араласуға қарсы әрекет жасайтын шаралармен, сондай-ақ, авиация қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн тағы басқа шаралар қолдану арқылы қамтамасыз етiледi.
      4. Авиациялық қауiпсiздiктi азаматтық авиация ұйымдарының авиациялық қауiпсiздiк қызметтерi, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес осы өкiлеттiктер берiлген мемлекеттiк органдар қамтамасыз етедi.
      Авиациялық қауiпсiздiк қызметiнiң функцияларын шетелдiк жеке және (немесе) заңды тұлғаларға, сондай-ақ шетел қатысатын ұйымдарға беруге тыйым салынады.

       230-бап. Жолаушыларды, қол жүгiн және багажды тексеру

      Қазақстан Республикасының iшкi iстер органдарына, кеден органдарына, Ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң шекара қызметiне Қазақстан Республикасының заңнамасы белгiлеген олардың құзыретiнiң шегінде және пайдаланушыларға қол жүгiн, багажды, почталық жөнелтiлiмдердi, борттық тағамды, әуе кемесiнiң экипажын тексеру және әуе кемелерiндегi жолаушылардың жеке бастарын тексеру құқығы берiледi.
      Тексерудi осы мақсатқа арнайы тағайындалған адамдар әуежайда не әуе кемесiнде жүргiзедi.
      Жолаушы тексеруден бас тартқан жағдайда тасымалдаушы ондай жолаушымен жасалған әуе тасымалы туралы шартты бұзуға құқылы.
      Әуе кемесiнде жүк тиелгеннен кейiн барлық сыртқы есiктер жабылған сәттен бастап, жүктi түсiру үшiн сол есiктердiң кез келген бiреуi ашылған сәтке дейiн тексеру жолаушының келiсуi-келiспеуiне қарамастан жүргiзiлуi мүмкiн.
      Тексерудi жүргізу ережесi мен тексеруге құқығы бар адамдардың тiзбесiн Қазақстан Республикасының Yкiметi белгiлейдi.

       231-бап. Тексерiлуге жататын адамдар

      Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiткен арнайы Тiзбе бойынша мемлекеттің лауазымды адамдарын, сондай-ақ дипломатиялық иммунитеттi пайдаланатын адамдарды қоспағанда, әуе кемесiмен тасымалданатын әрбiр адам тексеруден өткiзiледi.

       232-бап. Авиация қызметiн реттейтiн нормалар мен ережелердiң бұзылғаны үшiн жауапкершiлiк

      Авиация қызметiн реттейтiн нормалар мен ережелердiң бұзылуына кiнәлi адамдар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауап бередi.

12-параграф. Әуежайлар. Аэродромдар

      233-бап. Аэродромдар жіктемесі

      Аэродромдар, вертодромдар жiктемесi олардың пайдаланылуына, ұшып-қону алаңының мөлшерлерiне және олардың үстiңгi қабатының салмақ көтеру қабiлеттiлiгiне қарай, сондай-ақ аэродромдардың ұшуларды қамтамасыз ететiн байланысты және радиотехникалық құралдармен жабдықталуына қарай арнайы нормативтiк құжаттармен анықталады.
      Ұшып-қону алаңы беттерiнiң түрiне қарай аэродромдар, вертодромдар жасанды жабылған, топырақты, қармен көмкерiлген, мұзды және гидроаэродромдар, жүзiп жүретiн баржалар мен кемелерде болуы мүмкiн.
      Авиацияның қандай түрлерiне тиесiлiгiне қарай аэродомдар азаматтық аэродромдар, мемлекеттiк авиация аэродромдары және эксперименттiк авиация аэродромдары, сондай-ақ бiрге пайдалану және бiрге базалау аэродромдары болып бөлiнедi.

       234-бап. Аэродромдар мен әуежайларға жер бөлу, құрылысын жүргiзу және қайта жаңарту

      1. Аэродромдарға (әуежайларға) учаске таңдау, жер бөлу, жобалау, құрылысын жүргiзу және қайта жаңарту Жер кодексiне, санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормаларға және гигиеналық нормативтерiне, сондай-ақ аэродромдар мен әуежайларға қойылатын құрылыс нормалары мен ережелерiн, талаптарды, стандарттар мен ұсыныстарды реттейтiн нормативтiк құжаттарға сәйкес жүргiзiледi.
      2. Аэродромдарға (әуежайларға) учаске таңдау, құрылысын жүргiзу, қайта жаңарту, жөндеу және пайдалану кезiнде мердiгер мен пайдаланушы Қазақстан Республикасының қолданыстағы қоршаған табиғи ортаны қорғау жөнiндегі нормаларды, ережелердi және процедураларды орындауға мiндеттi

       235-бап. Әуежайды (аэродромды) пайдаланушы

      Әуежайды (аэродромды) меншiк құқымен не өзге заң негіздерiмен пайдаланатын Қазақстан Республикасының, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес басқа мемлекеттiң заңды және жеке тұлғалары әуежайды (аэродромды) пайдаланушы деп аталады.
      Акционерлiк қоғам нысанындағы заңды тұлға ғана халықаралық рейстерге қызмет көрсететiн әуежай (аэродром) пайдаланушысы бола алады.

       236-бап. Әуежай қызметi

      Әуежай қызметiнiң негiзгi түрлерiнiң құрамына:
      1) азаматтық әуе кемелерiн, жолаушыларды қабылдау, шығару және оларға қызмет көрсету, багажды, жүктi, почтаны өңдеу, оларды тексерiп қарау және бақылау;
      2) аэродром, әуежай, аэронавигация объектiлерiн күтiп ұстау, жөндеу және пайдалану;
      3) әуежайдың авиациялық қауiпсiздігін қамтамасыз ету, бақыланатын аймақта бақылау-өткiзу режимiн қамтамасыз ету және олардың өртке қарсы қызметiн қамтамасыз ету;
      4) азаматтық әуе кемелерiнiң ұшуын жарық түсiру-техникалық қамтамасыз ету және әуежай, аэродром, аэронавигация объектiлерiн энергиямен жабдықтау;
      5) азаматтық әуе кемелерiн, әуежай объектiлерi мен қызметтерiн жанар-жағармай материалдарымен және арнаулы сұйықтықтармен қамтамасыз ету, олардың сапасын бақылау;
      6) азаматтық әуе кемелерiн пайдаланушыларға және басқа тұтынушыларға арнаулы автокөлiк құралдарын беру;
      7) әуежайлар мен азаматтық әуе кемелерiнде жолаушылар мен экипаждарды тағаммен қамтамасыз ету;
      8) жолаушыларға, экипаждарға, халыққа азаматтық авиация саласындағы қажетті деректер жөнiнде ақпараттық-анықтамалық қызмет көрсету кiредi.
      Әуежай қызметiнiң құрамына негiзгiлерiмен технологиялық байланысты және негiзгiлерiмен технологиялық байланысты емес, табиғи монополиялар туралы заңнамаға сәйкес әуежайлардың функционалды қызметiн қамтамасыз ету үшiн қажеттi қызметтiң басқа да түрлерi кiруi мүмкiн.

       237-бап. Аэродромды пайдалануға қосу

      Аэродромдарды пайдалануға қосу үшiн оның аэродромдарды пайдалануға жарамдылық нормаларына сәйкестiгi және әуе кемелерiнiң ұшу қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiндiгi анықталуы тиiс.
      Пайдаланушы аэродромның, жарамдылығы туралы сертификат (куәлiк) және мемлекеттiк тiркеу туралы куәлiк алғаннан кейiн аэродром пайдалануға қосылады.

       238-бап. Аэродромдарды сертификаттау және тiркеу

      Барлық жiктелетiн аэродромдар сертификаттауға жатады.
      Азаматтық және эксперименттік авиация аэродромдары үшiн сертификаттау, тiркеу, аэродромдардың пайдалануға жарамдылығының сертификаттарын және тiркеу туралы куәлiктерiн беру тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi, мемлекеттiк авиация аэродромдары үшiн қорғаныс саласындағы уәкiлеттi орган белгiлейдi.
      Пайдаланудың барлық кезеңiнде осы аэродромның пайдалануға жарамдылығына сертификат алу үшiн белгіленген талаптарға аэродромның сәйкестiгiн қамтамасыз ету аэродром пайдаланушысына жүктеледi.

       239-бап. Әуе кемелерiнiң ұшуына аэродромдық қызмет көрсету

      Қоғамдық пайдаланыс үшін ашық тұратын азаматтық аэродромдар (әуежайлар) барлық әуе кемелерiне бiркелкi жағдайда қызмет көрсетiлуiн қамтамасыз етуге тиiс.
      Аталған бiркелкi жағдайлар - байланыс құралдарын пайдалануға, ұшу мен әуе қозғалысын басқаруды радиотехникалық қамтамасыз етуге, метеорологиялық қызмет көрсетуге, күзетiлетiн тұрақ орындарын, жанармай құйылуын, техникалық қызмет көрсетiлуiн, ұшу мен қызмет көрсетудiң және басқа түрлерiн қамтамасыз етуге қатысты жәйттер.
      Аталған аэродромдар (әуежайлар) ұшу қауiпсiздiгiне қатер төндiретiн техникалық және метеорологиялық жағдайлар бойынша ғана жұмыс уақытының мәлiмделген сағаттарында әуе кемелерiн қабылдау және ұшыру үшiн жабық болуы мүмкiн.

       240-бап. Аэродромдарды бiрлесiп пайдалану

      Азаматтық, мемлекеттiк және эксперименттiк авиация аэродромдарын, сондай-ақ әуежайларды әуе кеңiстiгiн әртүрлi пайдаланушылармен, соның iшiнде қосалқы аэродромдар ретiнде бiрлесiп пайдалану Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен жүзеге асырылады.

       241-бап. Аэродромдар мен әуежайларды жою немесе көшiру

      Аэродромдар мен әуежайларды жою немесе басқа жерге көшiру Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген шарттар мен тәртiпте меншiк иесiнiң шешiмi бойынша жүзеге асырылады.

12-тарау. Iшкi су көлiгi саласындағы мемлекеттiк басқару және реттеу

1-параграф. Iшкi су көлiгi саласындағы мемлекеттiк
реттеудiң негiзгі мiндеттерi

      242-бап. Iшкi су көлiгі саласындағы реттеу және бақылау мәселелерi жөнiндегi уәкiлетті органның құзыретi

      1. Уәкiлетті органның құзыретiне:
      1) iшкi су жолдарын және iшкi су көлiгiн дамыту жөнiндегі тұжырымдамалар мен бағдарламаларды әзiрлеу;
      2) кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз етудi, жеке және заңды тұлғалардың iшкi су көлiгiнiң жұмыс iстеу тәртiбiн айқындайтын Қазақстан Республикасының заң актiлерi мен өзге де нормативтiк құқықтық актiлердi сақтауын бақылауды ұйымдастыру;
      3) iшкi су жолдарының кеме қатынай алатын жағдайда болуын қамтамасыз ету және шлюздердi күтiп ұстау;
      4) Мемлекеттiк кеме тiзiлiмi мен кеме кiтабының нысандарын бекiту;
      5) лоцмандық қызмет және Қазақстан Республикасының iшкi су жолдары бойынша лоцмандық алып өту туралы ереженi бекiту;
      6) мiндеттi түрде лоцмандық алып өтуге жататын iшкi су жолдары учаскелерiнiң, кемелер түрлерi мен көлемдерiнiң тiзбесiн бекiту;
      7) кемелер экипаждарының ең аз құрамы туралы талаптарды белгiлеу;
      8) кеме капитанына қойылатын бiлiктiлiк талаптарын және оны аттестациялау тәртiбiн айқындау;
      9) киiм нысаны үлгiлерiн (погонсыз) және айырым белгілерiн, нысанды киiм киiп жүру тәртiбiн, онымен қамтамасыз ету нормаларын және оларды киiп жүру құқығы бар мемлекеттiк бақылау қызметкерлерi лауазымдарының (мамандықтарының) тiзбесiн бекiту;
      10) өзен портының капитаны туралы ереженi бекiту;
      11) кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету, өзен портындағы қызметтi ұйымдастыру мен реттеу мақсатында өзен порты капитанының кемелердi қадағалауды жүзеге асыру тәртiбiн айқындау;
      12) кемелердiң өзен портына кiруiн және олардың өзен портынан шығуын жүзеге асырудың, кемелердiң өзен портының акваториясы шегiнде жүзуi мен портта тоқтап тұруының тәртiбiн белгiлеу, сондай-ақ тасымалдаушылардың технологиялық байланысты пайдалануы;
      13) жолаушыларды, багажды және жүктердi тасымалдау тәртiбiн айқындау;
      14) кемелер қозғалысын диспетчерлiк реттеу;
      15) кемелердiң және өзге де жүзу объектiлерiнiң айлаққа келуi, арқандап байлануы және тоқтап тұруына арналған уақытша құрылғылар мен жүзбелi құрылғыларды орналастыру, жолаушыларды кемелерге отырғызу және кемелерден түсiру, жүктердi тиеу түсiру және сақтау тәртiбiн айқындау;
      16) суға кеткен мүлiктi көтерудiң тәртiбi мен мерзiмдерiн айқындау;
      17) iшкi су көлiгi саласында туындайтын қатынастарды реттейтiн заңнамалық актiлердi әзiрлеу және өзге де нормативтiк құқықтық актiлердiң жобаларын бекiту;
      18) өз құзыретi шегiнде iшкi су көлiгi саласындағы халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыруға қатысу және халықаралық ұйымдарда Қазақстан Республикасының мүдделерiн бiлдiру;
      19) кеме қатынасы гидротехникалық құрылыстарын пайдаланудың қауiпсiздiгiне бақылау жасауды және қадағалауды жүзеге асыру ережесiн бекiту;
      20) кеме қатынасы гидротехникалық құрылыстарын жоспарлау-алдын алу жөндеуiн жүргiзуге нұсқаулық бекiту;
      21) кеме қатынасы гидротехникалық құрылыстарын күрделi жөндеудiң тәртiбi туралы нұсқаулық бекiту;
      22) кеме қатынасы гидротехникалық құрылыстары мен арналарды инспекторлық қарап тексерудi жүргiзу туралы нұсқаулық бекiту;
      23) Қазақстан Республикасының iшкi су жолдарының шлюздерi арқылы кемелер мен құрамдарды өткiзу ережелерiн бекiту;
      24) кеме қатынасы гидротехникалық құрылыстарын пайдалану кезiнде еңбек қауiпсiздiгi ережелерiн бекіту;
      25) кемелердi атау тәртiбiн бекiту;
      26) iшкi су жолдарында кемелердiң көлiктiк оқиғаларын тексеру, жiктеу және есепке алу ережелерiн бекiту;
      27) зерттеу арналық жұмыстарын жүргізу кезiнде еңбек қауiпсiздiгi ережелерiн бекiту;
      28) iшкi су қатынасы соның iшiнде аралас "өзен-теңiз" қатынасы кемелерiнiң командалық құрамын аттестациялауды жүргізу;
      29) iшкi су қатынасында кемелер қозғалысын диспетчерлiк реттеу ережелерiн бекiту;
      30) дипломдар мен куәлiктердiң үлгiлерiн бекiту;
      31) табиғи монополиялар салаларында қызметтi бақылауды және реттеудi жүзеге асыратын орталық мемлекеттiк органмен келісу арқылы порттың көрсететiн қызметтерiне кiретiн операциялар тiзбесiн бекiту;
      32) iшкi су көлiгi саласында техникалық регламенттердi әзiрлеу;
      33) мiндеттi түрде лоцмандық алып өтуге жататын iшкi су жолдары учаскелерiнiң, кемелердiң үлгiлерi мен көлемдерiнiң тiзбелерiн бекiту;
      34) кеме қатынасының қауiпсiздігіне бақылау жасауды қамтамасыз ету;
      35) өз құзыретi шегiнде iшкi су көлiгi саласындағы халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыруға қатысу және халықаралық ұйымдарда Қазақстан Республикасының мүдделерiн бiлдiру;
      36) iшкi су көлiгi саласындағы қызметтi реттейтiн заңнамалық және өзге нормативтiк құқықтық актiлердiң жобаларын әзiрлеу жөнiндегi ұсыныстарды дайындау және енгізу;
      37) Қазақстан Республикасының лицензиялау туралы заңнамасына сәйкес iшкi су көлiгi саласындағы жекелеген қызмет түрлерiн лицензиялау;
      38) Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын беру және кеменi шет ел мемлекетiнiң туының астына уақытша ауыстыру туралы шешiмдi қабылдау;
      39) кеменi атау немесе атын өзгерту туралы шешiм қабылдау;
      40) кемелердi, соның iшiнде салынып жатқандарын және оларға иелiк ету құқығын тiркеу;
      41) Мемлекеттiк кеме тiзiлiмi мен кеме кiтабының нысандарын бекiту;
      42) Қазақстан Республикасы мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде тiркеуге жататын iшкi су қатынасы кемелерi экипажы мүшелерiне диплом, сондай-ақ Өзеншi паспорттарын беру;
      43) iшкi, соның iшiнде аралас "өзен-теңiз" қатынасы кемелерiнiң командалық құрамын аттестациялауды жүргiзу;
      44) Қазақстан Республикасының акваторияларында iшкi су қатынасы кемелерiмен көлiктiк оқиғаларды ведомстволық тексеру, оларды жiктеу және есепке алу;
      45) iшкi су жолдарында орналасқан iшкi су қатынасы кемелерiнiң және өзге де жүзу объектiлерi мен құрылыстарының iшкi су көлiгі саласындағы техникалық регламенттiң талаптарына сәйкестiлiгіне тексеру жүргiзу;
      46) iшкi су көлігі саласындағы техникалық регламенттiң талаптарына сай келмейтiн кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн ұстау;
      47) кеме қатынасы қауiпсiздiгiне, адамдардың өмiрi мен денсаулығына жүктердің сақталуына қатер төнген кезде кемелердің және өзге де жүзу объектiлерiнiң қозғалысын тоқтата тұру және оған тыйым салу;
      48) кеме құжаттарын беру;
      49) кiшi көлемдi кемелерді басқару құқығына куәлiктер беру;
      50) Қазақстан Республикасының мемлекеттiк органдарымен iшкi су көлiгінде қауiпсiздiктi қамтамасыз ету мәселелерi бойынша өзара әрекеттесу;
      51) кемедегi кеме құжаттарының болуын тексеру;
      52) кемелерге мемлекеттiк борт нөмiрiн беру;
      53) жеке және заңды тұлғалардан уәкiлеттi органның құзыретiне кiретiн барлық мәселелер бойынша қажеттi ақпаратты, материалдарды, анықтамалық деректердi сұрату;
      54) су қатынасы су жолдарын пайдаланғаны үшiн ақы, көлiк құралдарын, жылжымайтын мүлiкке құқықтарды мемлекеттiк тiркеу және онымен мәмiле үшiн алым алуды, жылжитын мүлiктің кепiлi және кеменiң немесе салынып жатқан кеменiң ипотекасын қамтамасыз ету бөлiгінде Қазақстан Республикасының салықтық заңнамасын орындау жатады.

2-параграф. Кеме қатынасының қауiпсiздігі

      243-бап. Жалпы ережелер

      1. Кеме қатынасы процесiмен байланысты ішкi су қатынасы кемелерi, iшкi су жолдарындағы өзен порттары, жағалаулық объектiлер мен құрылыстар қауiптiлiгi жоғары аймақтар болып табылады және iшкi су көлігінiң қызметiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердiң талаптарына жауап беруi тиiс.
      2. Iшкi су жолдарындағы кеме қатынасы уәкiлеттi орган бекiткен жалпы және жергiлiктi жүзу ережелерiне сәйкес жүзеге асырылады.
      3. Кемелер олардың тағайындалуы мен жiктелуiне сәйкес пайдаланылуы тиiс, оларда кеме құжаттары, соның iшiнде класы көрсетiлген жүзуге жарамдылығы туралы куәлiгі және кеме қатынасы тiркелiмi жасайтын және беретiн басқа құжаттар болуы тиiс.
      Кеменi класы көрсетiлген жүзуге жарамдылығы туралы куәлiгiнсiз және басқа кеме құжаттарынсыз пайдалануға тыйым салынады.
      4. Кемеде класы көрсетiлген жүзуге жарамдылығы туралы куәлiктiң және осы Кодекспен көзделген басқа кеме құжаттардың, сондай-ақ олардың әрекет ету мерзiмдерiнiң болуына уәкiлеттi орган бақылау жасайды.
      5. Тасымалдау процесiне қатысушылар адамның өмiрi мен денсаулығы, қоршаған орта үшiн қауiпсiз жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасы белгiлеген қауiпсiздiк талаптарын сақтауға мiндеттi.
      Iшкi су көлiгi саласында әрекеттi жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар адамның өмiрi мен денсаулығы, жолаушылардың жүруi үшiн қауiпсiз жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ кеме қатынасының қауiпсiздігінiң талаптарын сақтауға мiндеттi.
      6. Кеме қатынасының қауiпсiздiгi адамның өмiрi мен денсаулығын, қоршаған ортаны қорғауға, iшкi су көлiгi саласында авариясыз жұмыс жағдайларын жасауға, iшкі су жолдарын кеме қатынасы жағдайында, кемелердi, iшкi су жолдарындағы порттарды, жағалаулық объектiлердi және құрылыстарды техникалық жарамды жағдайда күтiп ұстауға, сондай-ақ кемелердiң аварияларының алдын алуға бағытталған ұйымдастыру және техникалық iс-шаралар кешенiн орындаумен қамтамасыз етiледi.
      7. Кеменi кеме қатынасы қауiпсiздiгiнiң талаптарына сәйкес жүзеге дайындау кеменiң меншiк иесiнiң және (немесе) кеме иесiнiң мiндетi болып табылады.
      8. Iшкi су көлiгi саласындағы техникалық реттеу объектiлерi:
      1) iшкi су көлiгi кемелерi, iшкi су жолдарындағы, порттар, жағалаулық объектiлер және құрылыстар;
      2) ішкi су көлiгi кемелерiн, iшкi су жолдарындағы, порттарды, жағалаулық объектiлердi және құрылыстарды жасау (жасау, жөндеу, жетiлдiру);
      3) iшкi су көлiгi кемелерiн, порттарды пайдалану;
      4) iшкi су көлiгi кемелерiн сақтау;
      5) iшкi су көлiгi кемелерiн тасымалдау және тiркеп сүйрету;
      6) iшкi су көлiгi кемелерiн жою және кәдеге жарату болып табылады.
      9. Қауiптi жүктердi жөнелтушi және алушы - жүк жөнелтушi, жүк алушы, сондай-ақ қауiптi жүктердi тасымалдауды орындайтын тасымалдаушы олардың тасымалдау қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге, авариялық жағдайлардың туындауын болдырмау және (немесе) олардың зардаптарын жою үшiн қажеттi құралдар мен икемдi бөлiмшелердiң болуын қамтамасыз етуге (оның iшiнде тасымалдау шарты бойынша) мiндеттi.
      Қауiптi жүктердi тасымалдау кезiнде авариялық жағдай туындаған кезде тасымалдаушылар, жүк жөнелтушiлер, жүк алушылар аталған бөлiмшелердiң оқиға болған жерге дереу жiберiлуiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      10. Iшкi су көлiгi кемелерiн, iшкi су жолдарындағы порттарды, жағалаулық объектiлер мен құрылыстарды жасау (жасау, жөндеу, қайта жаңарту) кезiнде олардың жобалау құжаттамасының және iшкi су көлiгiнiң қызметiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердiң талаптарына сәйкес болуын қамтамасыз ету қажет.
      11. Iшкi су көлiгi кемелерiн, iшкi су жолдарындағы порттарды, жағалаулық объектiлер мен құрылыстарды жасау (жасау, жөндеу, қайта жаңарту) кезiнде жасаушы жобалау құжаттамасы белгiлеген қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi барлық шаралар кешенiн орындауға және iшкi су көлiгiнiң қауiпсiздiгi осыларға байланысты барлық технологиялық операциялардың орындалуына бақылау жасау мүмкiндiгiн қамтамасыз етуге мiндетті.
      12. Егер iшкi су көлiгiнiң кемелерiн, порттарын, жағалаулық объектiлер мен құрылыстарды жасау процесiнде немесе одан кейiн қауіпсiздiктi қамтамасыз ету үшiн сынаулар жүргiзу қажет болса, олар жобалау құжаттамасының барлық талаптарын орындай отырып толық көлемде жүргізiлуi тиiс.
      13. Әр кеме корпусқа салынатын бiрдейлендiру нөмiрiмен таңбалануы тиiс. Таңба көрiнетiн, анық көрiнетiн және шайылып кетпейтiн болуы тиiс.
      14. Кеме бортынан құлаудың барынша аз болуын және борт сыртына құлаған адамдарды құтқаруды қамтамасыз ететiндей жасалуы тиiс.
      15. Негiзгi рульдiк басқарудың орнын айнала шолу қамтамасыз етiлуi тиiс.
      16. Кеме өрт пен суға бату қатерiне назар аударылатын пайдалану жөнiндегi басшылықпен жабдықталуы тиiс.
      17. Iшкi су қатынасы кемелерiн жасау кезiнде жасаушы жобалау құжаттамасымен көзделген қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi шаралар кешенiн орындауы және кеме жасау барысына Кеме қатынасы тiркелiмiнiң техникалық қадағалауын қамтамасыз етуi тиiс.
      Кеме қатынасының қауіпсiздiгiн қамтамасыз ету үшiн, iшкi су қатынасы кемелерi жасалғаннан кейiн жобалау құжаттамасының барлық талаптарын орындау арқылы жүру сынауларынан өтедi.
      18. Механизмдер мен бөлшектердi жасауға кететiн немесе кемелердi және жүзетiн объектiлердi жасау немесе жөндеу кезiнде қолданылатын барлық материалдарға, жинақтық жабдықтар мен бұйымдарға сертификаттардың Кеме қатынасы тiркелiмiнiң ережелерiнiң және стандарттардың талаптарына сәйкестiлiгiн растайтын немесе құжаттардың болуы тиiс.
      19. Кеме жасау өнiмдерi және кемелердi жөндеу жөнiндегi қызметтi жүзеге асыратын заңды және жеке тұлғалардың Кеме қатынасы тiркелiмi беретiн сәйкестiлiк құжатының болуы қажет.
      20. Кеме, егер ол:
      1) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген кеме қатынасы қауiпсiздiгiн, оның iшiнде экологиялық және өрт қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалар талаптарына сай болған;
      2) кеме қатынасы жағдайында және шлюздердi күтiп ұстау;
      3) кеме экипажының саны ол жүзуге шығатын күнгi кеме экипажының ең аз құрамы туралы белгiленген талаптардан кем болмаған жағдайларда жүзуге жiберiледi.
      21. Кеменiң меншiк иесi және (немесе) кеме иесi:
      1) кемелердiң қауiпсiз пайдаланылуын қамтамасыз етуге;
      2) кемелердi қауiпсiз пайдалануға жауапты адамды тағайындауға;
      3) кеме қатынасы қауiпсiздiгi талаптарына сәйкес кеме экипажы мүшелерiнiң, басқа да қызметкерлердiң дағдыларын ұдайы жетiлдiрiп отыруға;
      4) кеме экипажын жасақтауды қамтамасыз етуге және кеменi осы Кодексте белгiленген кеме қатынасы қауiпсiздiгiнiң талаптарына сәйкес техникалық жарамды күйде ұстап тұруға мiндеттi.
      22. Уәкiлеттi органның кәсiпорындары кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету үшiн:
      1) су жолдарын кеме қатынасы жағдайында қамтамасыз ету және шлюздердi күтiп ұстау бағдарламасы бойынша мемлекеттiк тапсырысқа сәйкес iшкi су жолдарын күтіп ұстауды;
      2) кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн шлюз арқылы өткiзудi жүзеге асыруға мiндеттi, бұл ретте мұндай iс-шаралар тасымалдаушының есебiнен жүзеге асырылады.
      23. Iшкi су жолдарында орналасқан гидротехникалық және басқа да құрылыстардың иелерi тиiстi шаралар қолдану үшiн кеме қатынасы қауiпсiздiгiне қатер төндiретiн жағдайдың туындағаны туралы көлiктiк бақылау органдарын дер кезiнде хабардар етуге мiндеттi.
      24. Уәкiлеттi орган кеме қатынасының қауiпсiздiгi мақсатында Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзушi теңiз кемесiне немесе шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзушi кемеге iшкi су жолдарына кiрген кезде iшкi су жолдарымен жүзетiн кемелермен бiрдей негiздерде тексеру жүргiзуге құқылы.

       244-бап. Кемелерді техникалық қадағалау және жiктеу

      1. Кеме қатынасының қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету, адамдардың өмiрiн және денсаулығын, қоршаған ортаны қорғау мақсатында кеме қатынасы процесiне қатысушы барлық кемелер мен объектiлер өздерiнiң тиесiлiгi мен меншiктiлiк нысанына қарамай техникалық қадағалауға және куәландыруға жатады.
      Су көлiгi саласында техникалық реттеудi, соның iшiнде кемелердi техникалық қадағалауды, кемелердi жiктеудi және куәландыруды Кеме қатынасы тiркелiмi жүзеге асырады.
      2. Iшкi су жолдарында пайдалануға арналған iшкi суларда жүзетiн кемелер және "өзен-теңiз" суларында жүзетiн кемелер олардың кiмге тиесiлiгi мен меншiк нысанына қарамастан, кемелердi техникалық қадағалау мен жiктеуге жатады.
      3. Кеме қатынасы тiркелiмi Қазақстан Республикасы Үкiметi бекiтетiн, осыларға сәйкес техникалық қадағалау жүзеге асырылатын және мыналардан:
      Iшкi және аралас "өзен-теңiз" қатынасында жүзетiн кемелердi жiктеу туралы ережеден;
      Кемелердi пайдалануда куәландыру ережелерiнен;
      Кемелердi жасау, пайдалану, жөндеу және материалдар мен бұйымдарды дайындауды техникалық қадағалау ережелерiнен;
      Iшкi су қатынасы кемелерiн жiктеу және жасау ережелерiнен;
      Аралас "өзен-теңiз" қатынасында жүзетiн кемелердi жiктеу және жасау ережелерiнен;
      Кемелердiң экологиялық қауiпсiздiгi ережелерiнен тұратын Кеме қатынасы тiркелiмiнiң ережелерiн әзiрлейдi.
      4. Кеме қатынасы тiркелiмi, тұлғалар осы баптың 3-тармағында көзделген ережелердi орындамаған кезде, кемелердi, кеме тетiктерiн, құрылғылар мен техникалық құралдарды пайдалануға тыйым салуға, сондай-ақ кемелердi пайдалануға рұқсат ететiн құжаттарды беруден бас тартуға немесе бұрын берiлгендерiнiң күшiн жоюға құқылы.

       245-бап. Кемелердi пайдалану қауiпсiздiгiн бақылау

      Iшкi су жолдарында iшкi суда жүзiп жүрген өздiгiнен жүзетiн және өздiгiнен жүзбейтiн кемелердiң, iшкi су жолдарында пайдаланылатын жолаушылар, серуендiк, спорттық және құйып тасымалдау кемелерiнiң, паромды өткелдер мен басқа да жүзу объектiлерiнiң, соның iшiнде шағын көлемдi флоттың пайдаланылу қауiпсiздігін, олардың қозғалтқыштарының түрiне, бас қозғалтқыштарының қуатына және мұндай кемелердiң сыйымдылығына қарамастан, бақылауды уәкiлеттi орган:
      1) iшкi су жолдарында кемелер, соның iшiнде шағын көлемдi кемелер ұшыраған көлiк оқиғаларын уәкiлеттi орган бекiткен ережелерге сәйкес тексеру, жiктеу және есепке алу;
      2) кеме қатынасының су жолдарын және навигациялық жабдықтар құралдарын тиiсiнше күтiп ұстауды бақылау;
      3) ішкі су жолдарында орналасқан кемелердiң (соның iшiнде шағын көлемдiлерiнiң) және өзге жүзетiн объектiлердiң олардың осы Кодекстiң 253-бабының талаптарына сәйкестiлігін тексеру;
      4) Қазақстан Республикасының заңнамасы белгiлеген талаптарға сай келмейтiн кемелердi (соның iшiнде шағын көлемдiлерiн) және өзге жүзетiн объектiлердi ұстау;
      5) кеме қатынасы қауiпсiздiгiне, адамдардың өмiрi мен денсаулығына, жүктердiң сақталуына қатер пайда болған жағдайда кемелердiң (соның iшiнде шағын көлемдiлерiнiң) және өзге жүзетiн объектiлердiң қозғалысын тоқтату және тыйым салу;
      ішкі су жолдарында кеме қатынасын жүзеге асыратын кеме иелерiнiң, кеме экипаждары мүшелерiнiң, жеке және заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес кемелердi пайдалану қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету талаптарын орындауына бақылау жасау;
      7) кемелердi мемлекеттiк тiркеу ережелерiне сәйкес жүзеге асырылатын кемелердi (соның iшiнде шағын көлемдiлердi) және оларға құқықтарды мемлекеттiк тiркеу және тиiстi құжаттарды беру;
      8) уәкiлеттi орган бекiткен кемелердiң командалық құрамындағы адамдарды аттестациядан өткiзу ережелерiне сәйкес кемелердiң командалық құрамындағы адамдарды аттестациядан өткiзу. Кемелердiң командалық құрамындағы адамдарды аттестациядан өткiзу әр үш жыл өткеннен кейiн жүргiзiледi. Кезектi аттестация өткiзiлетiн жылы тиiстi мамандық бойынша оқу орнын бiтiрген, сондай-ақ сол жылы диплом алған адамдар аттестациядан босатылады;
      9) Қазақстан Республикасының Yкiметi бекiткен кеме экипаждарының мүшелерiне дипломдау ережелерiне сәйкес кемелердiң командалық құрамындағы адамдарды дипломдау. Дипломдауға уәкiлеттi органға мынадай құжаттарды:
      еркiн нысандағы өтiнiштi;
      жеке куәлiктi немесе төлқұжатты;
      жоғары немесе орта кәсiптiк бiлiмi туралы (диплом) құжатты;
      жүзу стажын растайтын құжатты;
      кемедегi жұмысқа жарамдылығы туралы медициналық комиссияның қорытындысын бере отырып тиiстi бiлiмi бар адамдар жiберіледi.
      Дипломдау туралы өтiнiштi уәкiлеттi орган отыз күн iшiнде қарайды.
      Берiлген құжаттардың кеме экипаждарының мүшелерiне дипломдау ережелерiне сәйкес келмеген жағдайында ол туралы құжаттарды беру мезетiнен жетi күннен кешiктiрмей жазбаша хабар берiледi.
      10) iшкi су көлiгінiң (соның iшiнде шағын көлемдi кемелердiң) қызметiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердiң анықталған бұзушылықтарын жою туралы ұйғарым беру;
      11) мiндеттi сақтандыру түрлерiн реттейтiн Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тасымалдаушының жолаушылардың алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн көрсететiн мiндеттi сақтандыру шартын тасымалдаушының жасауына бақылау жасау;
      12) iшкi су көлiгiнде қызметтi жүзеге асыру кезiнде жеке және заңды тұлғалардың лицензиялық ережелердi сақтауына бақылау жасау;
      13) кемелердiң, соның iшiнде шағын көлемдiлерінiң және шағын көлемдi кемелерге арналған база-тұрақтардың техникалық бақылауын жүргiзу;
      14) өзiнiң құзыретi шегiнде Қазақстан Республикасы қатысатын халықаралық шарттардың талаптарын сақтауға бақылау жасау;
      15) шағын көлемдi кемелерге мемлекеттiк тiркеу нөмiрлерiн беру;
      16) шағын көлемдi кемелердi қайта тiркеудi жүргiзу;
      17) мекенжайының, тиесiлiгi мәнi (иесiнiң), қайта жабдықтау салдарынан кеменiң техникалық деректерiнiң өзгерген жағдайда шағын көлемдi кемелердiң кеме жүргiзушiлерiн дайындау жөнiндегi курстарды ұйымдастыру;
      18) шағын көлемдi кемелердi басқару құқығына куәлiктер беру;
      19) шағын көлемдi кемелерге арналған база-тұрақтарды мемлекеттiк есебiн жүргiзу және пайдалануға рұқсаттар беру;
      20) шағын көлемдi көлiк мәселелерi бойынша сараптауларға қатысу үшiн қатысты мамандарды тарту;
      21) шағын көлемдi кемелердiң кеме жүргiзушiлерiн алкогольдi, нашақорлық, токсикоманиялық мас күйiнде басқарудан аластау және оларды медициналық куәландыруға жiберу;
      22) Қазақстан Республикасының әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы заңнамасына сәйкес әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы iстер жүргiзудi жүзеге асыру арқылы жүзеге асырады.

       246-бап. Кемелердi уәкiлетті органдардың тексеруi

      1. Кемелердi тексеру кеме (оның мемлекеттiк тiркелуiне қарамай) мен экипаждың, ішкі су көлiгiнiң қызметiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердiң талаптарына сәйкестiгін анықтау мақсатымен жүргiзiледi. Кемелердi тексеру тұрақта және жүрiс кезiнде капитанның немесе штурманның (капитанның аға көмекшiсiнiң) және шағын көлемдi кемелердiң кеме жүргiзушiсiнiң қатысуымен жүргiзiледi.
      Iшкi су қатынасы кемелерiн навигацияаралық кезеңнен кейiн, ал аралас "өзен-теңiз" кемелерiн теңiзде пайдаланғаннан кейiн - iшкi су жолдарына кiреберiс кезiнде тексеру жүргiзiледi.
      Кемелердi бақылаулық тексеру навигация кезiнде айына кем дегенде бiр рет немесе көлiк оқиғалары болған кезде жүргiзiледi.
      2. Өздiгінен жүретiн кемелерді тексеру кезiнде:
      1) кеме құжаттары (бар болуы, қолдану мерзiмдерi, оларды жүргiзу тәртiбi);
      2) штаттық кесте және кеменi пайдалану режимi және экипаж жұмысы туралы кеме иесiнiң бұрынғы (немесе басқа құжат);
      3) iшкi су жолдарының навигациялық карталары;
      4) адамдарды құтқарудың вахталық, штурмандық, жалпы кемелiк қызметiн ұйымдастыру жөнiндегi кеме елшiлiк құжаттама (бар болуы, жүргiзу сапасы):
      вахталар кестесi;
      дабылдар бойынша кестелер және экипаж мүшелерiнiң жеке карточкалары;
      ауа-райы болжамдарының журналы (жинақ);
      жол ақпаратының және кеме жүргiзушiлерiне хабар беру журналы (жинақ);
      магниттi компастың девиациясы таблицасы (кеме жүргiзу компастың көмегiмен жүргiзiлетiн iшкi су жолдарында);
      кеменiң маневрлiк элементтерiнiң таблицасы;
      адамның борт сыртына құлауы кезiндегi маневрлеу схемасы;
      радиолокациялық станциялардың көлеңкелiк секторларының схемасы (радиолокациялық станциясы бар кемеде);
      5) Мемлекеттiк тудың, трубадағы таңбасының, борттардағы кеменiң атауының және тiркеу нөмiрлерінің, корпусында жүк таңбасының бар болуы және күйi;
      6) кеменiң (құрамның) жүзу ауданының разрядтарына және шарттарына, құрамдарды қалыптастырудың үлгiлiк схемаларына және жол габариттерiне сәйкестiлiгі;
      7) жолаушылар сыйымдылығының және жүк көтерiмдiлiгiнiң, су үстiндегi борттың биiктiгi нормаларын (жүк таңбасы бойынша) сақтау, кеменi басқару қосынынан көрудi қамтамасыз ету;
      8) жарық, көру және дыбыс сигнализациясының бар болуы және жұмыс iстеуi;
      9) өзен кеме қатынасының нормалары бойынша навигациялық, штурмандық және электр навигациялық приборлардың бар болуы және жұмыс iстеуi;
      10) ұжымдық және жеке құтқару құралдарының, пиротехниканың, авариялық жабдықтаудың Кеме қатынасы тiркелiмiнiң ережелерiне сәйкес болуы, оларды таңбалаудың, орналасуының және сақталуының дұрыстығы;
      11) экипажды штаттық кестеге және iшкi және аралас "өзен-теңiз" қатынасы кемелерi экипаждарының ең аз құрамы туралы ережеге сәйкес экипаждың толықтырылуы;
      12) командалық және қатардағы жауынгерлер құрамда дипломдардың (бiлiктiлiк куәлiктердiң) және тиiстi лауазымдардың, дипломға бақылаулық талондарының, аттестациялар туралы анықтамалардың бар болуы;
      13) ағымдағы және алдындағы рейстерде (вахталық журналдағы жазбалар бойынша) құрамдарды құрастырудың үлгi схемаларын, жолаушылар сыйымдылығы нормалары мен жүк көтерiмділік нормаларын, қатынастың аудандары мен жағдайлары бойынша шектеулердi және тiркелiмдiк құжаттарда көрсетiлген басқа да талаптарды, вахтада тұру режимдерiн, руль құрылғысының жұмыс iстемей қалған кезiндегi әрекеттер бойынша оқу дабылдары мен жаттығуларын жүргiзу кезеңділігін сақтау;
      14) руль құрылғысының жұмыс iстемей қалған кезiнде экипаж мүшелерiнiң дабыл бойынша әрекет ете бiлуi;
      15) ағымдағы навигацияда уәкiлетті органның аумақтық бөлiмшелерi қызметкерлерiнiң ұйғарымдарын орындауы тексеруге жатады.
      3. Тексеру нәтижелерi бойынша уәкiлеттi органның аумақтық бөлiмшесiнiң қызметкерi анықталған Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзушылықтардың тiзбесiн және ескертулердi жою мерзiмдерiн көрсете отырып акт жасайды. Кеме құжаттарының болмауы кезiнде және қатынастың қауіпсiздiгiне қатер төнген жағдайларда уәкiлеттi органның аумақтық бөлiмшесiнiң қызметкерi кеменiң қозғалысына тыйым салу туралы шешiм қабылдайды, ол туралы кеме капитаны кеме иесiне хабар бередi.
      Тексеру актiсi екi данада жасалады және оған уәкілеттi органның аумақтық бөлiмшесiнiң қызметкерi мен капитан (немесе капитанның аға көмекшiсi) қол қояды. Капитан (немесе капитанның аға көмекшiсi) актiге қол қоюдан бас тартқан жағдайда бас тартудың себебiн көрсете отырып актiге жазылады.
      Актiнiң бiрiншi данасы - кемеде, екiнiшiсi - уәкiлеттi органның аумақтық бөлiмшесiнде кеме iсiнде сақталады.
      Уәкiлеттi органның кеменi тексерген қызметкерлерi кеменi тексеру жөнiндегi актiдегi жазбалардың дұрыстығы үшiн жауапты болады.

       247-бап. Кеме қатынасы қауiпсiздiгiнiң және өзен портындағы тәртiптiң қамтамасыз етiлуiн бақылау

      Кеме қатынасы қауiпсiздiгiнiң және өзен портындағы тәртiптiң қамтамасыз етiлуiн, оның iшiнде шетел кемелерiнiң кiруi үшiн ашық портта, сондай-ақ өзен сағасында орналасқан өзен портында Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының, Қазақстан Республикасының сауда мақсатында Өзенде жүзу туралы заңнамасының сақталуын қадағалауды өзен порты капитаны уәкiлеттi орган бекiткен өзен порты капитаны туралы ережеге сәйкес жүзеге асырады.

       248-бап. Қоршаған ортаны қорғау және халықтың санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылығы саласында мемлекеттiк бақылау

      1. Кемелердi пайдалану кезiнде қоршаған ортаны қорғау саласында мемлекеттiк бақылауды қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттiк уәкiлетті орган жүзеге асырады.
      2. Көлiктiк бақылау органы қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттiк уәкiлеттi органмен бiрлесе отырып:
      1) iшкi су жолдарында табиғатты қорғау мақсатындағы объектiлердiң қызмет аймағында олардың орналасуы мен жұмыс iстеуiн бақылауды;
      2) кеменiң меншiк иелерiне, кеме иелерi мен кеме капитандарына қоршаған ортаны қорғау мәселелерi бойынша ақпараттық қызмет көрсетудi жүзеге асырады.
      3. Iшкi су көлiгінде санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалардың сақталуын қадағалауды халықтың санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылығы саласындағы уәкiлеттi орган жүзеге асырады.

       249-бап. Кеменi лоцмандық алып өту

      1. Кемелердi лоцмандық алып өту iшкi су жолдарындағы кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету және кемелер ұшырауы мүмкiн көлiк оқиғаларын болғызбау мақсатында жүзеге асырылады.
      Кемелердi лоцмандық алып өту жөнiндегi қызметтер ақылы негiзде көрсетiледi.
      2. Лоцмандар ретiнде жұмысқа лоцмандық қызмет туралы ережеде белгiленген талаптарға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайтын кемелердi лоцмандық алып өту талаптарына сай болған жағдайда Қазақстан Республикасының азаматтары жiберiлуi мүмкiн.
      3. Қажет болған жағдайда, кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету мақсатында лоцман кеменi лоцмандық алып өтудi кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге мүмкiндiк беретiн мән-жайлар туындағанға дейiн тоқтата тұруға құқылы.
      4. Кемеде лоцманның болуы кеме капитанын кеменi басқару жауапкершiлігінен босатпайды.
      Кеме қапитаны кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету мақсатында лоцман ұсыныстарының дұрыстығына күмәнi болған жағдайда, оның қызмет көрсетуiнен бас тартуға құқылы, бұл ретте, егер кеменi лоцмандық алып өту мiндеттi болса, кеме капитаны мұндай лоцманды алмастыруды талап етуге мiндеттi.
      5. Кеменiң меншiк иесiне және (немесе) кеме иесiне лоцманның кiнәсiнен келтiрiлген зиян үшiн кеменiң меншiк иесiне және (немесе) кеме иесiне зиян келтiрiлген кезде лоцман жұмыс iстейтiн ұйым жауапты болады.
      Егер лоцмандық алып өтудi тиiсiнше жүзеге асырмаудың салдарынан келтiрiлген залал лоцманның немесе лоцман жұмыс iстейтiн ұйымның қасақана немece абайсызда жасаған әрекетiнiң (әрекетсiздiгiнiң) салдарынан болғандығы дәлелденсе, лоцман немесе лоцман жұмыс iстейтiн ұйым толық көлемде жауапты болады.
      Кеменi лоцмандық алып өтудi тиiсiнше жүзеге асырмауға кiнәлi лоцман кемелердi лоцмандық алып өту туралы ережелерде айқындалатын тәртiппен және жағдайларда мамандығынан айырылуы мүмкiн.
      6. Шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзушi кеме iшкi су жолдарымен бүкiл жүзу жолында, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше белгiленбесе, мiндеттi түрде лоцмандық алып өтуге жатқызылады.
      7. Кеменi лоцмандық алып өту кезiнде лоцман аумақтық бөлiмшеге:
      1) кеме қатынасы қауiпсiздiгiне қатер төндiруi мүмкiн кеме жолының кез келген өзгерiстерi;
      2) лоцмандық алып өтудi өзi жүзеге асырып отырған кеме және iшкi су жолдарында өзi қызмет көрсететiн учаскеде басқа да кемелер ұшыраған кез келген оқиғалар;
      3) лоцмандық алып өтудi өзi жүзеге асырып отырған кеменiң капитаны кеменiң жүзу ережелерi мен iшкi су жолдарының кемелерден аққан сарқынды және құрамында мұнайы бар сулармен ластануын болғызбау ережелерiн орындамауы туралы дереу хабарлауға мiндеттi.
      8. Лоцмандық қызметтiң жұмысын қадағалауды уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      9. Мiндеттi лоцмандық алып өтуге жататын iшкi су жолдары учаскелерiнiң, кемелердiң үлгiлерi мен көлемдерiнiң тiзбесiн мемлекеттiк уәкiлеттi орган белгiлейдi.
      10. Мемлекеттiк лоцмандық қызмет және кемелердi лоцмандық алып өту жөнiндегi мемлекеттiк емес ұйым Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында белгiленген тәртiппен лоцманның кiнәсiнен кеме иесiне келтiрiлген зиянның орнын толтыру жағдайында өзiнiң азаматтық құқықтық жауапкершiлiгiн сақтандыруға мiндеттi.

       250-бап. Кемелер қозғалысын шектеу немесе оған тыйым салу

      1. Табиғи және (немесе) техногендi сипаттағы төтенше жағдайлардың, әскери iс-қимылдар туындаған жағдайларда, сондай-ақ өзен порттарында жүктер мен кемелердiң шамадан тыс шоғырлануы кезiнде көлiктiк бақылау органы кеме қатынасы қауiпсiздiгi, адамның денсаулығын және қоршаған ортаны сақтау, жүктердiң сақталуы мақсатында өзен портының аквториясында кемелер қозғалысын шектеу немесе оларға тыйым салу туралы шешiм қабылдауға құқылы, ол туралы мұндай шектеудiң қолданылу мерзiмдерi жөнiнде шешiм қабылдайтын уәкiлеттi органның аумақтық бөлiмшесiне дереу хабарлайды.
      Кемелер қозғалысына бес күннен астам мерзiмге шектеу енгізiлген немесе тыйым салынған жағдайда уәкiлеттi орган ол жөнiнде Қазақстан Республикасының Үкiметiн дереу хабардар етедi.
      2. Уәкiлеттi орган қабылданған шешiм туралы кемелер қозғалысына шектеу енгiзудiң немесе тыйым салудың себептерi мен мерзiмдерiн көрсете отырып, қауіпсiзділікті және теңiзде жүзуді қамтамасыз ету жөнiндегi талаптар мен нормаларда белгiленген тәртiппен кеме иелерiн және кеме жалға алушыларды хабардар етуге мiндеттi.
      3. Қазақстан Республикасының Президентiнiң Күзет қызметi немесе ұлттық қауiпсiздiк қызметi органдары күзет iс-шараларын жүргiзy аймағында Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген тәртiппен кемелер қозғалысын шектей алады.

3-параграф. Өзен портындағы мемлекеттік бақылау

      251-бап. Өзен портының мемлекеттiк әкiмшiлiгі

      1. Өзен портының мемлекеттiк әкiмшiлiгi уәкiлеттi органның құрылымдық бөлiмшесi болып табылады.
      2. Мемлекеттiк өзен порты әкiмшінiң құзыретiне:
      1) өзен портының акваториясында кеме қатынасының қауiпсiздiгiн және өзен портындағы тәртiптi қамтамасыз етуге бақылау жасау;
      2) кемелердiң өзен портына кiру және олардың өзен портынан шығу тәртiбi туралы талаптардың сақталуына бақылау жасау;
      3) кемелердiң портқа келуiн және олардың порттан шығуын ресiмдеу;
      4) лоцмандық қызметтi көрсету жұмысына бақылау жасау;
      5) кемелердi лоцмандық алып өтуге бақылау жасау;
      6) өзен портында құрылыс, гидротехникалық және өзге де жұмыстарды жүргiзуге рұқсаттар беру;
      7) порт құрылыстарының техникалық жағдайына және оларды пайдалануға бақылау жасау;
      8) өзен портындағы өртке қарсы қауiпсiздiкке бақылау жасау;
      9) Өзенге батқан мүлiктi көтерiп шығаруға рұқсаттар беру жатады.

       252-бап Өзен портының капитаны

      1. Өзен портының капитаны өзен портының мемлекеттiк әкiмшiлiгiн басқарады және өз қызметiн Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асырады.
      2. Өзен портының капитаны қызметiне арнаулы жоғары бiлiмi, капитан дипломы және порттың өзен әкiмшiлiгiнде кемiнде үш жыл жұмыс стажы бар адам тағайындалады.
      3. Өзен портының капитанын Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес уәкiлеттi орган қызметке тағайындайды және қызметiнен босатады.
      4. Өзен портының капитаны өз құзыретi шегiнде:
      1) өзен портындағы барлық кемелерге, жеке және заңды тұлғаларға мiндеттi өкiмдер шығаруға, соның iшiнде өзен портының акваториясында және кiреберiс каналында кемелердiң суға батып тұруының мөлшерлi шегiн жариялауға;
      2) төтенше оқиғалардың алдын алу және жою жөнiнде шаралар қабылдауға;
      3) өзен портында тұрған кеменi өзен портының акваториясы шегiнде апатқа ұшыраған адамдар мен кемелердi құтқару iсiне қатыстыру және өзен портындағы кемелердегi өрттердi жою үшiн тартуға;
      4) кемелердiң мiндеттi түрде лоцмандық алып өтiлуiн белгiлеуге;
      5) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген жағдайларда кеменi қарап тексеруге;
      6) кеменiң өзен портынан шығуына рұқсат беруге кедергi жасайтын кемшiлiктердiң жойылуын тексеру мақсатында кемеге бақылаушылық тексеру жүргiзуге;
      7) Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де функцияларды жүзеге асыруға құқылы.
      5. Өзен портының капитаны:
      1) уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiппен кемелердi қадағалауды, өзен портында қызметтi ұйымдастыру және реттеудi жүзеге асыруға;
      2) өзен портына кiретiн және өзен портынан шығатын кемелерге және өзге жүзетiн объектiлерге бақылау жасауды жүзеге асыруға;
      3) осы Кодексте белгiленген жағдайларда кемелердiң өзен портынан шығуына рұқсат беруге немесе рұқсат беруден бас тартуға;
      4) өзен порты акваториясының ластануының алдын алу және зардаптарын жою жөнiндегі жұмыстарды ұйымдастыру және жүзеге асыруға;
      5) қатерлi жүктердi тиеу (түсiру) кезiндегi қауiпсiздiк ережелерiн сақтауға бақылау жасауды жүзеге асыруға;
      6) кемелердегi қалдықтарды қабылдау және өңдеудi ұйымдастыруға;
      7) уәкiлетті органға өзен портындағы кеме қатынасының қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету туралы статистикалық деректер беруге мiндеттi.
      6. Шет мемлекеттердiң кемелерiнiң кiруi және оларға қызмет көрсету үшiн ашық өзен порттарында, сондай-ақ өзен сағаларында орналасқан өзен порттарында мемлекеттiк бақылау уәкiлеттi органның шешiмi бойынша өзен порты капитанына жүктеледi.
      7. Өзен портының капитаны өзiнiң қызметiн Қазақстан Республикасының көлiктiк заңнамасына және уәкiлеттi орган бекiткен өзен портының капитаны туралы ережеге сәйкес жүзеге асырады.

4-параграф. Iшкi су жолдары

      253-бап. Жалпы ережелер

      1. Iшкi су жолдары және оларда орналасқан кеме қатынасы үшiн пайдаланылатын кеме қатынасының гидротехникалық құрылыстары мемлекет меншiгiнде болады.
      2. Қазақстан Республикасының шекаралық аймақ учаскелерiн қоспағанда кемелердiң iшкi су жолдарымен жүзу жағдайын навигациялық-гидрографиялық қамтамасыз етудi уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      3. Кемелердiң Қазақстан Республикасының шекаралық аймағы учаскелерiндегi iшкi су жолдарымен жүзу жағдайын навигациялық-гидрографиялық қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен реттеледi.
      4. Кеме қатынасы үшiн ашық қолданыстағы iшкi су жолдарының тiзбесiн және оларды кеме қатынасы санатына жатқызу тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiтедi.

       254-бап. Iшкi су жолдарын күтiп ұстау

      1. Жол жұмыстарын, оның iшiнде мемлекет меншiгiндегi өзен порттарында рейдтер және осы порттардың айлақтарына кiреберiстердi жасау мен күтіп ұстау жөнiндегi жұмыстарды жүргізуді, сондай-ақ кеме қатынасының гидротехникалық құрылыстарын күтiп ұстау уәкiлеттi органның кәсiпорындары мемлекеттiк бюджеттiң қаражатының, өз қызметiнiң кiрiстерi есебiнен, сондай-ақ заңмен тыйым салынбаған көздерден жүзеге асырады.
      2. Өзен порттарына (осы баптың 1-тармағында көрсетiлмегендерiне) кiреберiстердегi, сондай-ақ тоқтау пункттерiндегi жол жұмыстарын жүргiзудi олардың иелерi уәкiлеттi органмен келiсе отырып жүзеге асыруға мiндеттi.
      3. Кемелердi және басқа да жүзу объектiлерiн жөндеу жылдың жаз және қыс мезгiлiнде тоқтауы, техникалық тексеруi мақсатында жайластырылған және жабдықталған, жер учаскесi мен жер үстiндегi су объектiсiнiң акваториясы тоқтау пунктi болып табылады.
      4. Iшкi су жолдарын және олардағы кеме қатынасы гидротехникалық құрылыстарын күтiп ұстау жөнiндегi жұмыстар Қазақстан Республикасының су заңнамасына сәйкес жол жұмыстарын жүргiзуге рұқсат бар болған кезде жүзеге асырылады.
      5. Жол жұмыстарына түбiн тереңдету, түзету, тралды, түбiн тазарту, зерттеу және iшкi су жолдарында навигациялық жабдықты орнату және күтiп ұстау жөнiндегі басқа да жұмыстар жатады.

       255-бап. Iшкi су жолдарындағы акваторияларды, жағалау белдеулерiн және жер учаскелерiн пайдалану

      1. Қалалық елдi мекендер аумағынан тысқары орналасқан iшкi су жолдары шегінде iшкi су жолдарының кеме қатынасына жарамды болуын қамтамасыз етумен байланысты жұмыстар үшiн жер пайдалану құқығымен Қазақстан Республикасының жер заңнамасына сәйкес жағалау белдеуi берiледi.
      2. Уәкiлеттi органның кәсiпорындары:
      1) кеме қатынасын қамтамасыз ету және осы мақсаттарда құрылыстар мен ғимараттар тұрғызу жөнiндегi жұмыстарды жүргiзу үшiн жағалау белдеуiн пайдалануға;
      2) iшкi су-жолдарының жағалау белдеуiне навигациялық жабдықтар құралдарын орнатуға;
      3) кеме қатынасының қауiпсiздiгiн, оның iшiнде навигациялық жабдықтар құралдарының көрiнiп тұруын қамтамасыз ету үшiн, сондай-ақ өзен арналары учаскелерiн суретке түсiру кезiнде геодезиялық негiздеме үшiн жағалау белдеуiнде өскен ағаштар мен бұталарды Қазақстан Республикасының жер заңнамасына сәйкес кесiп тастауға;
      4) навигациялық жабдықтардың жағалау құралдарын орнату және олардың көрiнiп тұруын қамтамасыз ету үшiн ағаштарды кесу жұмыстарын жүргiзу Қазақстан Республикасының орман және су заңнамасында белгiленген тәртiппен жағалау белдеуi шегiнен тысқары жерлерде де жүргiзуге;
      5) осы тармақта көрсетiлген жұмыстарды жүргiзу үшiн жағалау белдеуiнiң шегiндегi топырақты, тасты, қиыршық тастарды, ағаштар мен бұталарды пайдалануға құқылы.
      3. Көліктiк бақылау органдары:
      1) кемелердiң, салдардың және өзге де жүзу объектiлерiнiң айлаққа келуiне, арқандап байлануына және тоқтап тұруына, жолаушыларды кемеге отырғызуға және кемеден түсiруге, жүктердi тиеуге, түсiруге және сақтауға арналған уақытша құрылғылар мен жүзбелi құрылыстар салуға;
      2) кемелердiң алдын ала болжанбаған қыстап қалуы немесе олардың көлiк оқиғаларына ұшырауы жағдайларында уақытша құрылғылар мен құрылыстар салуға және басқа да қажеттi жұмыстар жүргiзуге рұқсат беруге құқылы.
      4. Iшкi су жолдарының жағалау белдеуiн уақытша жұмыстар жүргiзу үшiн пайдаланушы тұлғалар олар аяқталғаннан кейiн жағалау белдеуiн тазалауға және оны жайластыруға мiндеттi.
      5. Iшкi су жолдарының жағалау белдеуiне, навигациялық шырақтарды қоспағанда, кеме жолына қарай бағытталған қандай да бiр тұрақты шырақтар орнатуға тыйым салынады.
      Уақытша шырақтарды орнату тек қана уәкiлеттi органның келiсiмi бойынша мұндай шырақтар кеме жүретiн жол жағынан қоршалған жағдайда жүзеге асырылады.
      6. Егер шаруашылық және өзге де қызметтiң кеме қатынасы қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге қатысы болмаса, мұндай қызметтi жүзеге асыру үшiн жағалау белдеуiн пайдалануға жол берiлмейдi.
      7. Жағалау белдеуiнде орналастырылатын объектiлер құрылысының немесе оларды қайта жаңарту жобалары мiндеттi түрде уәкiлеттi органмен келiсiлуi тиiс.
      8. Су учаскелерi кеме қатынасы мақсаттарында пайдаланылатын болса, мұндай учаскелердi балық аулау қажеттiлiгi үшiн пайдалануға уәкiлеттi органның келiсiмi бойынша жол берiледi.
      9. Жағалау белдеуi шегiнде орналасқан жер учаскелерiн бөлу және iшкi су жолдары акваториясынан учаскелер бөлiп беру, оларда құрылғылар мен құрылыстар салу Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен уәкiлеттi органның, сондай-ақ халықтың санитарлық-эпидемиологиялық тұрмыстық жағдайын жақсарту саласындағы уәкiлеттi органның келiсiмi бойынша жүзеге асырылады.
      10. Кемелердiң және басқа да жүзу объектiлерiнiң тоқтап тұруына, оларды жөндеуге, жасауға арналған жағалау белдеуi мен су акваториясына iргелес учаске уәкiлеттi орган кәсiпорнының пайдалануында болады.
      11. Қазақстан Республикасы шекаралық аймақтары учаскелерiндегi iшкi су жолдарының жағалау белдеуiн пайдалану Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауiпсiздiк комитетi Шекара қызметiнiң келiсiмi бойынша жүзеге асырылады.
      12. Iшкi су жолдары шегiндегi акваторияда және жағалау белдеуiнде iшкi су жолдары мен жағалау белдеуiнiң жай-күйiне терiс әсерiн тигiзетiн және (немесе) оларды пайдалануға қиындық туғызатын қадағалаусыз кемелердi, құрылғылар мен құрылыстарды қалдырып кетуге тыйым салынады.

       256-бап. Iшкi су жолдарында құрылыстар салу және оларды пайдалану

      1. Iшкi су жолдарында салынып жатқан жасанды құрылыстар (көпiрлер, бөгеттер, айлақ құрылыстары, арналар, гидроэнергетика құрылғылары, су бетiндегi және су астындағы өту жолдары, байланыс және электр берiлiсiнiң желiлерi, құбырлар, су жинағыштар және басқа да гидротехникалық құрылыстар) салу мен пайдалану және оларды пайдалануға байланысты жүргiзiлетiн жұмыстар, руда емес құрылыс материалдарын өндiру уәкiлеттi органның келiсiмi бойынша жүзеге асырылады.
      2. Iшкi су жолдарындағы құрылыстардың (оның iшiнде салынып жатқан құрылыстардың) иелерi уәкiлеттi органның келiсiмi бойынша өз есебiнен навигациялық жабдықтар құралдарын, оның iшiнде жүзу жабдықтары мен өзге де жабдықтарды орнатуға, сондай-ақ кеме қатынасының қауiпсiздiгi мақсатында олардың мемлекеттiк стандарттар талаптарына сәйкес жұмыс iстеуiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      3. Iшкi су жолдарында пайдаланылатын, сондай-ақ салынып жатқан көпiрлердiң және басқа да гидротехникалық құрылыстардың иелерi уәкiлеттi органның келiсiмi бойынша:
      1) кемелердiң, салдардың және басқа да жүзу объектiлерiнiң кедергiсiз әрi қауiпсiз өткiзiлуiн қамтамасыз етуге;
      2) өз есебiнен олардың кiреберiстерiнде қажеттi су түбiн тереңдету және су түбiн тазалау жұмыстарын жүргiзуге;
      3) кемелердiң қауiпсiз жүрiп өтуi үшiн қажеттi құрылыстар мен құрылғыларды дайындауға орнатуға және күтiп ұстауға;
      4) көтерме көпiрлер қанаттарын ашуға әрi көтеруге мiндетті.
      4. Гидроэлектрстанциялардың және iшкi су жолдарындағы су деңгейiн реттеушi су қысымымен жұмыс iстейтiн басқа да гидротехникалық құрылыстардың иелерi мұндай құрылыстардан жоғары және төмен учаскелерде кiдiрiссiз және қауiпсiз кеме қатынасы үшiн қажеттi, уәкiлеттi органмен келiсiлген су деңгейiн ұстап тұруға мiндеттi.
      5. Iшкi су жолдарындағы су деңгейiн реттеушi құрылыстарды пайдалану уәкiлеттi органның келiсiмi бойынша жүзеге асырылады.
      6. Кеме қатынасы үшiн пайдаланылатын және бiрнеше мемлекеттiң аумағынан өтетiн өзендердегi кепiлдiк берiлетiн тереңдiк Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес белгiленедi.

5-параграф. Iшкi су көлiгiнiң Кемесi

      257-бап. Кеменi бiрдейлендiру құралдары

      1. Кеменiң атауының, тiркелiмге алынған пунктiнiң, бiрдейлендiру нөмiрiнiң, шақыру сигналының және кеменiң техникалық жарақтандырылуына қарай кемедегi жерсерiктiк байланыс станциясының бiрдейлендiру нөмiрi мен кеме станциясын iздеп шақыру нөмiрiнiң болуы мiндеттi.
      2. Кеменiң атауын уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiппен оның меншiк иесi бередi.
      3. Кеменiң бiрдейлендiру нөмiрiн Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес уәкiлеттi орган бередi.
      4. Шақыру сигналы, кемедегi жерсерiктiк байланыс станциясының бiрдейлендiру нөмiрi мен кеме станциясын iздеп шақыру нөмiрi Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен берiледi.

       258-бап. Кеме құжаттары

      1. Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында тiркелген және iшкi су жолдарымен кеме қатынасын жүзеге асыратын кемеде олардың тiзбесiн, нысандарын, оларды беру және жүргiзу тәртiбiн уәкiлеттi орган белгiлейтiн кеме құжаттары:
      1) Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын және кемеге меншiк құқығын растайтын кеме куәлiгi;
      2) Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын шет мемлекеттiң кемесiне уақытша беру (жалға алынған шет мемлекеттiң кеме тiзiлiмiнде тiркелген кемелер үшiн) туралы куәлiк;
      3) кеменiң, оның класы немесе жiктеу куәлiгі көрсетiлген жүзуге дайындығы туралы куәлiгi;
      4) кеме журналы (вахталық журнал) (өздігінен жүретiн кемелер үшiн);
      5) кеме ролi (өздігінен жүретiн кемелер үшiн) - кеме капитаны жасаған кеме экипажы мүшелерiнiң тiзiмi;
      6) радиожурнал (егер кемеде кеме радиостанциясы болса);
      7) кеме станциясының рұқсаты (егер кемеде кеме станциясы болса);
      8) машина журналы (кеме экипажы мүшелерi лауазымдарды қоса атқармай пайдаланатын механикалық қозғалтқыштары бар кемелер үшiн);
      9) бiрыңғай кеменi тексеру кiтабы;
      10) санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды және кеменiң санитарлық паспорты;
      11) өрт куәлiгi (тексеру актiсi);
      12) кеменi мұнаймен, ағынды сулармен және қоқыспен ластаудың алдын алу туралы куәлiк;
      13) кеме экипажының барынша аз құрамы туралы куәлiк болуға тиiс.
      2. Көшiрмесiн кемеге меншiк құқығы туралы куәлiктi берген орган растауға немесе нотариус куәландыруға тиiстi осындай куәлiктi қоспағанда, кеме құжаттары кемеде түпнұсқа түрiнде болуға тиiс.
      3. Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында тiркелген, Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасын кесiп өтуге байланысты кеме қатынасын жүзеге асыратын кемеде, осы баптың 1-тармағында көзделген құжаттардан басқа, Қазақстан Республикасының заңнамасында және Қазақстан Республикасында күшiне енген халықаралық шарттарда белгiленген құжаттар болуға тиiс.
      4. Шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзушi, iшкi су жолдарында кеме қатынасын жүзеге асыратын кемеде Қазақстан Республикасының заңнамасында және Қазақстан Республикасында күшiне енген халықаралық шарттарда белгіленген құжаттар болуға тиiс.
      5. Шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзушi әрi Қазақстан Республикасының өзен порттарына кiрушi немесе iшкi су жолдарымен жүзiп өтушi кеменiң кеме құжаттарын тану Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қазақстан Республикасында күшiне енген халықаралық шарттарға сәйкес жүзеге асырылады.

       259-бап. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтеріп жүзу құқығы

      1. Кемелердiң iшкi су жолдарында тек қана Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзуiне жол берiледi.
      2. Кемелердiң шет мемлекеттiң туын көтерiп, оның iшiнде iшкi су жолдары арқылы транзит мақсатында жүзуi Қазақстан Республикасы бекiткен халықаралық шарттардың негiзiнде жүзеге асырылады.
      3. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы:
      1) мемлекеттiң;
      2) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен тiркелген Қазақстан Республикасы азаматтарының және мемлекеттiк емес заңды тұлғаларының меншiгiндегi кемелерге берiледi.
      4. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын пайдаланушы кеме Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туымен жүзуге мiндеттi.
      5. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы кеменiң Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабына мемлекеттiк тiркелген сәтiнен бастап туындайды.
      6. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы туралы куәлiктi көлiктiк бақылау органы бередi.
      7. Кеменi жалға алынған шетелдiк кемелер тiзiлiмiне мемлекеттiк тiркеу кезiнде уәкiлетті орган кемеге Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын уақытша беру туралы шешiмде көрсетiлген мерзiмге Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы туралы куәлiк бередi.
      8. Қазақстан Республикасынан тысқары жерлерден меншiкке сатып алынған кеме Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын Қазақстан Республикасының консулдық қызметi мұндай құқықты растаған және кеме Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында мемлекеттiк тiркелгенге дейiн күшi болатын уақытша куәлiк берген күннен бастап бiр жылдан аспайтын мерзiмде пайдаланады.
      9. Кеменiң меншiк иесi Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы туралы куәлiктi жоғалтқан жағдайда уәкiлеттi орган меншiк иесiнiң өтiнiшi бойынша оған аталған куәлiктiң дубликатын бередi. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы туралы куәлiктiң дубликатын беру тәртiбi кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу ережелерiмен белгiленедi.
      10. Кеме Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан шығарылған күннен бастап Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын жоғалтады.
      11. Уәкiлеттi орган шешiмiнiң негiзiнде Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы шет мемлекеттiң кеме тiзiлiмiнде тiркелген, қазақстандық тұлға экипажсыз жалға алған (бербоут-чартер) кемеге:
      1) жалға алушы осы баптың 3-тармағына сәйкес кеменiң меншiк иесiне қойылған талаптарға сай келетiн;
      2) кеменiң меншiк иесi кеменiң Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзуге ауысуына жазбаша нысанда келiсiм берген;
      3) кеменiң меншiк иесi мемлекетiнiң заңдары кемеге шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзу құқығын беруге тыйым салмайтын жағдайда уақытша берiлуi мүмкiн.
      12. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы осы баптың 11-тармағына көрсетiлген кемеге екi жылдан аспайтын мерзiмге, одан әрi қарай әрбiр екi жыл сайын, бiрақ жалға алу шартының қолданылу мерзiмiнен аспайтын уақытқа ұзарту құқығымен берiлуi мүмкiн.
      13. Кеме шетелдiк тұлғаға экипажсыз жалға берiлген (бербоут-чартер) жағдайда кеменiң меншiк иесi осындай беруге жазбаша түрде келiсiм беру және кеменi жалға алушы мемлекеттiң заңдары кемеге мұндай мемлекеттiң туын көтерiп жүзу құқығына жол беру шартымен, Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы уақытша тоқтатыла тұруы мүмкiн.
       Кеменi шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзуге ауыстыру мүмкiндiгi туралы шешiмдi уәкiлеттi орган қабылдайды. Кеменi шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзуге ауыстыру мерзiмi кеменi жалға алу шартының қолданылу мерзiмiмен айқындалады.

6-параграф. Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк
тiркеудiң ерекшелiктерi

      260-бап. Кемеге меншiк құқығы

      1. Кемелер:
      1) мемлекеттiң;
      2) Қазақстан Республикасының азаматтары мен заңды тұлғаларының меншiгiнде болуы мүмкiн.
      2. Кемеге немесе кеменiң бiр бөлiгiне меншiк құқығы осындай құқықты Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында мемлекеттiк тiркеу сәтiнен бастап туындайды және уәкiлеттi орган немесе оның аумақтық бөлiмшелерi берген куәлiкпен расталады.
      Кемеге меншiк құқығы туралы куәлiктi жоғалтқан жағдайда уәкiлеттi орган кеменiң меншiк иесiнiң өтiнiшi бойынша оған аталған құжаттың дубликатын беруге құқылы. Кемеге меншiк құқығы туралы куәлiктiң дубликатын беру тәртiбi кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу ережелерiмен белгiленедi.
      3. Жасалып жатқан кемеге меншiк құқығы киль тарту немесе сарапшының қорытындысымен расталған соған тең құрылыс жұмыстары жүргізілген жағдайда жасалып жатқан кемелер тізілiмінде тіркелуі мүмкiн. Жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын тiркеу кезiнде тиiстi куәлiк берiледi.
      4. Кеменiң меншiк иесi, егер шартта өзгеше көзделмесе, оны меншiк иесiнiң мүддесiнде сыйақы алу арқылы кеменi басқаруды жүзеге асыру үшiн оны сенiмгерлiк басқару шарты бойынша сенiмгерлiк басқарушыға беруге құқылы.
      Кеменi сенiмгерлiк басқаруға беру оған меншiк құқығының сенiмгерлiк басқарушыға өтуiне әкеп соқпайды.
      5. Кеменi сенiмгерлiк басқаруға беру Мемлекеттiк iшкi су қатынастары кемелерi тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында мiндеттi тiркелуге тиiс.
      6. Кемелердi басқару мен оларды пайдалану саласындағы құзыреттi тұлға сенiмгерлiк басқарушы бола алады.

       261-бап. Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу

      1. Кеме оған бiрдейлендiру нөмiрiн беру арқылы Мемлекеттiк iшкi су қатынастары кемелерi тiзiлiмiнде немесе кеме кітабында мемлекеттiк тiркелуге тиiс.
      2. Осы Кодекстiң 262-бабының 11-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы уақытша берiлген кеме жалға алынған шетелдiк кемелер тiзiлiмiнде мемлекеттiк тiркелуге тиiс.
      3. Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу деп Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес мемлекеттiң кемеге құқықтың туындауын, шектелуiн (ауыртпалықтарын), ауысуын немесе тоқтатылуын тану және растау актiсi түсiнiледi.
      4. Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу және/немесе қайта тiркеу үшiн, сондай-ақ кеменi мемлекеттiк тiркеудi куәландыратын құжаттың дубликатын алу кезiнде Қазақстан Республикасының салық заңнамасымен белгiленген тәртiпте және мөлшерде алым алынады.
      5. Көлiктiк бақылау органы iшкi су жолдарында пайдалануға арналған iшкi суларда жүзетiн және "өзен-теңiз" суларында жүзетiн кемелердi:
      1) жолаушылар тасымалдайтын кемелердi;
      2) бас қозғалтқышының қуаты 55 киловатт (75 а.к.) және одан да көп болатын жолаушы тасымалдайтын емес өздігінен жүзетiн кемелердi;
      3) сыйымдылығы 80 тонна және одан да көп болатын өздiгiнен жүзетiн және өздiгiнен жүзбейтiн кемелердi Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде мемлекеттiк тiркеудi жүзеге асырады.
      6. Осы баптың 5-тармағында көрсетiлмеген кемелер уәкiлеттi орган жүзеге асыратын кеме кiтабында мемлекеттiк тiркеуге жатады.
      7. Көлiктiк бақылау органы, егер ұсынылған құжаттардың нысаны мен мазмұны кемелердi және оларға құқықтарды мемлекеттiк тiркеу ережелерiнде белгiленген талаптарға сай болмаған жағдайда, мемлекеттiк тiркеуден бас тартады.
      8. Мүдделi тұлға кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеуден бас тартуға қатысты сот тәртiбiмен шағымдана алады.
      9. Егер кемеге меншiк құқығы шет мемлекеттiң кеме тiзiлiмiнде тiркелген болса, ол Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде тiркелмейдi. Мұндай жағдайда кемеге меншiк құқығын Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде тiркеу үшiн меншiк иесi кеменiң шет мемлекеттiң кеме тiзiлiмiнен шығарылғаны туралы үзiндi көшiрменi ұсынуға тиiс.
      10. Шет мемлекеттiң кеме тiзiлiмiнде тiркелген кеме мұндай кемеге осы Кодекстiң 262-бабының 3-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын уақытша беру туралы шешiм қабылданған күннен бастап бiр ай iшiнде жалға алынған шетелдiк кемелер тiзiлiмiнде мемлекеттiк тiркелуге тиiс.

       262-бап. Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеудiң негiздерi

      Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеудiң негiздерi:
      1) мемлекеттiк органдардың өз құзыретi шегiнде шығарған актiлерi;
      2) кемеге қатысты Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жасалған шарттар мен басқа да мәмiлелер;
      3) мұраға құқық туралы куәлiк;
      4) соттың заңды күшiне енген шешiмi;
      5) Қазақстан Республикасы заңнамасында белгiленген тәртiппен берiлген кемеге құқық туралы куәлiк болып табылады.

       263-бап. Кеменi Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан шығару

      1. Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан:
      1) опат болған немесе хабарсыз жоғалып кеткен;
      2) конструкциялық жағынан күйреген;
      3) қайта жасау немесе басқа да өзгерiстер нәтижесiнде кеме сапасын жоғалтқан;
      4) осы Кодекстiң 262-бабының 3-тармағында көзделген талаптарға сәйкестiгiн жоғалтқан кеме шығарылуға тиiс.
      2. Кеменi Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан шығару үшiн кеменiң меншiк иесi көлiктiк бақылау органына өтiнiш пен мұндай шығаруға негіз болып табылатын мән-жайларды растайтын құжаттарды беруге мiндеттi.

       264-бап. Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу ережелерiн бұзғаны үшiн жауаптылық

      Кеменi және оған құқықтарды мiндетті мемлекеттiк тiркеуден жалтарған тұлға, сондай-ақ кеменi Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде белгiленген тәртiптi бұза отырып тiркеген тұлға Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапты болады.

       265-бап. Кеменi тұтқындау және мәжбүрлеп сату

      Егер сот кеменi тұтқынға алу түрiнде талап қоюды қамтамасыз ету туралы ұйғарым қабылдаған немесе кеме атқарушылық iс жүргізу тәртiбiмен сатылған жағдайда уәкiлеттi орган Iшкi су қатынастары кемелерiнiң Мемлекеттiк кеме тiзiлiмiне тиiстi жазба енгiзедi. Бұл ретте, уәкiлеттi орган кеменiң меншiк иесiн кемеге қатысты талапты қамтамасыз ету жөнiңде шаралар қабылдау немесе кемеден мұндай шараларды алып тастау туралы хабардар етуге тиiс.

7-параграф. Кеме кепiлi. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы

      266-бап. Кеме кепiлi, кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы

      Кеме кепiлi, кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында белгiленген тәртiппен жүзеге асырылады.

8-параграф. Кеменi жалға алу

      267-бап. Жалпы ережелер

      1. Кеменi жалға алу Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына және осы тарауда белгiленген ережелерге сәйкес жүзеге асырылады.
      Егер жалға алу шартында өзгеше белгiленбесе, осы тарауда белгiленген ережелер қолданылады.
      2. Кеменi экипажымен жалға алу жалға берушiнiң кеменi жалға алушыға сонымен қатар кеменi басқару және оны техникалық пайдалану жөнiндегi қызметтер көрсетудi де беруiн көздейдi.
      3. Кеменi экипажсыз жалға алуға жалға берушiнiң кеменi басқару және оны техникалық пайдалану жөнiндегi қызметтер көрсетуi кiрмейдi.
      4. Жалға алушыға қойылатын талаптардан туындайтын өндiрiп алу талаптарын үшiншi бiр тұлғалардан жалға алынған кемеге қатысты қоюға жол берiлмейдi.
      5. Жалға алу шарты қолданыста болған уақытта кеменi иелiктен айыру оның қолданысының тоқтатылуына әкеп соқпайды, бұл ретте жаңа меншiк иесi Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында белгiленген тәртiппен мұндай шартта көзделген барлық құқық пен мiндеттердi иеленедi.
      Кемеге иелік етуден айырылған тұлға кемеге меншiк құқығын иеленген тұлғаны иелiктен айырылған кемеге қатысты жасалған жалға алу шарты туралы хабардар етуге мiндеттi. Кемеге меншiк құқығын иеленушi тұлғаның мiндетi осы кеменi жалға алушыны меншiк иесiнiң ауысқаны туралы хабардар ету болып табылады.
      6. Кеменi жалға беру және кеменi қайтарып алу жалға алу шартында көрсетiлген жерде жүзеге асырылады. Кеменi шартта көрсетiлген жерге жеткiзуге байланысты шығыстарды, егер жалға алу шартында өзгеше көзделмесе, кеменi жалға берушi тарап көтередi.
      7. Жалға алу шартында жалға беру мерзiмiнiң басталу және аяқталу күндері көрсетiле отырып, кеменi жалға алушының иеленуi мен пайдалануына берудiң мұндай мерзiмi қарастырылады. Жалға алушы кеменi иеленуге және пайдалануға мұндай мерзiмнiң басталу күнiнен бұрын алуға мiндеттi емес.
      Жалға алушы кеменi өз билiгiне мұндай мерзiмнiң аяқталу күнi өткенге дейiн алуға мiндеттi. Егер кеме жалға алу шартында көрсетiлген мерзiмде жалға алушының иеленуiне және пайдалануына берiлмеген жағдайда жалға алушының жалға алу шартын бұзуды талап етуге құқығы бар. Егер жалға алушы мұндай мерзiмнiң аяқталу күнi өткеннен кейiн кеменi алмаса, жалға берушi де жалға алу шартын бұзуға құқылы.
      Жалға алу шартын өзгерту және бұзу тәртiбi Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiне сәйкес жүргiзiледi.
      8. Жалға алушы жалға берушiнiң келiсiмi бойынша кеменi қосалқы жалға беруге құқылы.
      Қосалқы жалға беру шартын жасасқан кезде кеменi берушi тұлға Қазақстан Республикасының заңнамасында кеме қосалқы жалға тапсырылатын тұлғаға қатысты жалға берушiлер үшiн көзделген құқықтар мен мiндеттердi иеленедi, бiрақ, бұл ретте бұған дейiн кеменi жалға немесе қосалқы жалға алған тұлғаға қатысты Қазақстан Республикасының заңнамасында және жалға алу шартында көзделген құқықтары мен мiндеттерi сақталады.
      Қосалқы жалға беру шарты жалға алу шартының мерзiмiнен асатын мерзiмге жасалмайды.

       268-бап. Кеменi экипажымен жалға беру кезiндегi жалға берушiнiң құқықтары мен мiндеттерi

      1. Жалға берушi жалға алу шартында көзделген мақсаттар үшiн кеменiң жарамдылығын, кеменiң экипажбен және тиiстi жабдықтармен жасақталуын, сондай-ақ кеменi техникалық қауiпсiз пайдалануды, оның экипажын ұстауды және жалға алу мақсаттарына сәйкес осы Кодексте көзделген кеме құжаттарының болуын қамтамасыз етуге мiндеттi.
      2. Кеме экипажы мүшелерiнiң кеменi жалға берушiмен еңбек қатынастары сақталады. Бұл ретте, жалға берушi кеменi басқаруға және техникалық пайдалануға қатысты кеме экипажының мүшелерiне өкiмдер беруге құқылы.
      Егер жалға алу шартында өзгеше көзделмесе, экипаж мүшелерi көрсететiн қызметтерге төлем жасау жөнiндегi шығыстарды, сондай-ақ оларды ұстау жөнiндегi шығыстарды жалға берушi көтередi.
      3. Жалға берушi жалға берiлген кеменiң кемшiлiктерi үшiн Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiне сәйкес жауапты болады.
      4. Жалға берушi кеменiң меншiк иесi болмаған жағдайда, мұндай кеменi жалға немесе қосалқы жалға беру кеменiң меншiк иесiнiң келiсiмi бойынша жүргiзiледi.

       269-бап. Кеменi экипажымен жалға алу және кеменi коммерциялық пайдалануды жүзеге асыру кезiндегi жалға алушының құқықтары мен мiндеттерi

      1. Жалға алушы коммерциялық пайдалануды жүзеге асыру шеңберiнде жалға берушiнiң келiсiмiнсiз өз атынан, егер де кеменiң мақсаты мен сыныбына, сондай-ақ жалға алу шартында көзделген мақсаттарға қайшы келмесе, тасымалдау немесе тiркеп сүйреу шарттарын жасасуға құқылы.
      2. Кеменi коммерциялық пайдалану кезiнде кеме экипажының мүшелерi жалға алушының өкiмдерiне бағынады. Жалға алушы кеменi коммерциялық пайдалануға байланысты барлық шығыстарды, оның iшiнде отын және пайдалану барысында жұмсалатын басқа да материалдар үшiн және алымдарды төлеуге арналған шығыстарды көтередi.
      3. Жалға алушы кеменi коммерциялық пайдалануды жүзеге асыру шеңберiнде өз өкiлiн тағайындауға құқылы, өкiлдiң кеменi коммерциялық пайдалану тұрғысындағы өкiмдерi кеме капитаны үшiн мiндеттi болып табылады.

       270-бап. Кеменi экипажсыз жалға беру кезiндегi жалға берушiнiң және жалға алушының құқықтары мен мiндеттерi

      Кеменi экипажсыз жалға беру кезiндегi жалға берушiнiң және жалға алушының құқықтары мен мiндеттерi Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасымен айқындалады.

       271-бап. Кеменi жалға алғаны үшiн есеп айырысу

      1. Жалға алушы жалға берушiге жалға алу шартында көзделген тәртiп пен мерзiмде жалдау ақысын төлейдi.
      2. Жалға алушы жалға берушінің кiнәсiнен кеме пайдалануға жарамсыз болған уақыт iшiнде жалға алу ақысы мен кемеге қатысты шығыстарды төлеуден босатылады. Егер кеме жалға алушының кiнәсiнен пайдалануға жарамсыз болып қалған жағдайда, жалға алу ақысы толық көлемде төленуге тиiс.
      3. Кеме опат болған жағдайда жалға алушы жалға алу ақысын оның опат болған күнiн, ал егер бұл күндi анықтау мүмкiн болмаса, ол туралы соңғы хабар алынған күндi қоса алған уақыт үшiн төлеуге тиiс.
      4. Жалға берушiге кеменi уақтылы қайтармаған кезде жалға алушы кеменi пайдаланудың жалға алу шартының мерзiмiнен асып кеткен бүкiл мерзiм үшiн жалға алу шартында көзделген жалға алу ақысы ставкасына немесе, егер ол жалға алу шартында көзделген жалға алу ақысы ставкасынан асып кетсе, жалға алу ақысының нарықтық ставкасына сүйене отырып, жалға алу ақысын төлейдi.
      5. Жалға алу ақысы төлем жасаудың шартта белгіленген мерзiмi өткеннен кейiн екi реттен көп төленбеген жағдайда жалға берушi сот тәртiбiмен жалға алу шартын мерзiмiнен бұрын бұзуға құқылы.
      6. Егер жалға алу шартында өзгеше көзделмеген болса, жалға алушының кемеге жасаған ажыратып алуға болатын жақсартулары оның меншiгi болып табылады және жалға алушы оларды алып қоюы мүмкiн.

9-параграф. Кеме экипажы

      272-бап. Кеме экипажының құрамы

      1. Кеме экипажы кеменiң командалық құрамының адамдарынан, кеме командасынан, ал жолаушы кемелерiнде - кеме жолаушыларына қызмет көрсетушi персоналдан да тұрады.
      2. Кеменiң командалық құрамына кеме капитаны, су түбiн тереңдету немесе су түбiн тазалау снарядының командирi, олардың көмекшiлерi, механиктер мен электр механиктер, механиктер мен электр механиктердiң көмекшiлерi, радиомамандар және дәрiгерлер кiредi.
      3. Кеме командасы кемеде жұмыс iстейтiн, кеменiң командалық құрамына және кеме жолаушыларына қызмет көрсететiн персоналға жатпайтын адамдардан тұрады.
      4. Көлiк кемесi экипажының ең аз құрамын уәкiлеттi орган белгiлi бiр түрдегi кеменi пайдалану талаптарына сәйкес белгiлейдi.
      5. Кеме экипажының құрамына кiретiн адамдар кеме экипажы мүшелерiнiң тiзiмiне (кеме рөлi) енгiзiлуге тиiс, оны жүргiзу кеме капитанының мiндетi болып табылады.

       273-бап. Кеме экипажының мүшелерiне қойылатын талаптар

      1. Кеме экипажы мүшелерiнiң лауазымдарын иеленуге Қазақстан Республикасының Yкiметi бекiтетiн кемелер экипаждары мүшелерiне диплом беру туралы ережелерге сәйкес тиiстi бiлiктiлiгi бар адамдар жiберiледi.
      2. Кемедегi жұмысқа денсаулық жағдайы бойынша мұндай жұмысқа жарамдылығы туралы медициналық комиссияның қорытындысы бар адамдар жiберiледі.
      3. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзушi кеме экипажының құрамына кiретiн шетелдiктер және азаматтығы жоқ адамдар кеме қапитаны, кеме капитанының аға көмекшiсi, аға механик пен радиомамандар лауазымдарына тағайындала алмайды. Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдардың кеме экипажының құрамына кiру мүмкiндiгiнiң шарттарын уәкiлеттi орган Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес айқындайды.
      4. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасын кесiп өтуге байланысты кеме қатынасын жүзеге асыратын кемедегi жұмысқа Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес ресiмделген теңiзшi паспорты бар адамдар жiберiледi.

       274-бап. Кеме капитаны

      1. Кеме капитаны бiлiктiлiк деңгейi қойылған талаптарға сәйкес келетiн Қазақстан Республикасының азаматы болуға тиiс.
      Кеме капитанына қойылатын бiлiктiлiк талаптарын, оны аттестаттау тәртiбiн уәкiлеттi орган айқындайды.
      2. Кеме капитанына кеменi басқару, оның iшiнде кеме жүргiзу, кеменiң қауiпсiз жүзуiн қамтамасыз ету, кемедегi тәртiптi сақтау, қоршаған ортаны қорғау, кемеге, кемедегi адамдарға, багажға және жүкке зиян келтiрiлуiн болдырмау жөнiнде шаралар қабылдау жүктеледi.
      3. Кеменiң меншiк иесi, кеме иесi, жүк жөнелтушi немесе олардың өкiлдерi болмаған уақытта кеме капитаны қажет болған жағдайда кемеге, жүкке немесе кеменiң жүзуiне қатысты мәмiлелер жасасу, сондай-ақ кемедегi мүлiкке қатысты талап қою кезiнде кеменiң меншiк иесiнiң, кеме иесiнiң және жүк жөнелтушiнiң өкiлi болып табылады.
      4. Егер кеме капитанының пiкiрi бойынша кемеге анық опат болу қаупi төнген жағдайда кеме капитаны жолаушыларды құтқару жөнiндегi барлық шаралар қабылданғаннан кейiн кеме экипажының мүшелерiне кеменi тастап шығуға рұқсат етедi. Кеме капитаны кеме журналын, машиналық журналды, кеменiң жүзу бағытының карталарын, кеме мөрiн, құжаттар мен бағалы заттарды құтқару жөнiндегi өзiне байланысты барлық шараларды қабылдағаннан кейiн кеменi ең соңынан тастап шығады.
      5. Кеменiң меншiк иесi мен кеме иесi кеме капитанының осы баптың 4-тармағында көзделген мiндеттердi бұзғаны үшiн жауап бермейдi.

       275-бап. Кеме капитанының құқықтары мен мiндеттерi

      1. Кеме капитанының өз өкiлеттiгi шегiнде берген өкiмдерiн кемедегi адамдардың барлығы орындауға тиiс.
      2. Кеме капитаны:
      1) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес экипаж мүшелерiн қызметтiк мiндеттерiн атқарудан шеттетуге;
      2) Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңнамасында белгіленген тәртiппен кеме экипажының мүшелерiн көтермелеуге және оларға тәртiптiк жазалар қолдануға;
      3) жүзу кезiнде кемеде болған адамның аманатын куәландыруға құқылы, бұл ретте кеме капитаны куәландырған аманат Қазақстан Республикасының нотариат туралы заңнамасына сәйкес нотариалдық куәландырумен теңестiрiледi.
      3. Кеме капитаны:
      1) егер өз кемесiне және оңдағы адамдарға қауiп төндiрмейтiн болса, суға батып бара жатқан адамға көмек көрсетуге;
      2) кемелер соқтығысқан жағдайда осы соқтығысқа ұшыраған басқа кемеге, оның жолаушылары мен экипаж мүшелерiне көмек көрсетуге, бұл ретте соқтығысқан кемелердiң капитандары бiр-бiрiне өз кемелерiнiң атауларын хабарлауға;
      3) кеме экипажының мүшесiне немесе жолаушыға кеме жүзуде жүрген уақытта көрсетiлуi мүмкiн емес шұғыл медициналық көмек көрсету қажет болған жағдайда - кеменiң меншiк иесiн және/немесе кеме иесiн, порт капитанын, ал кеме шетелдiк портқа кiрген кезде Қазақстан Республикасының консулы мен кеме иесiнiң агентiн де (шетел портында мұндай агент болған кезде) хабардар ете отырып, ең жақын портқа кiруге;
      4) кеме экипажының мүшесi немесе жолаушы оның опат болу мүмкiндiгi бар мән-жайларда жоғалып кеткен жағдайда кеме журналына жазба енгiзуге, акт жасауға, сондай-ақ жоғалып кеткен кеме экипажы мүшесiнiң немесе жолаушының кемедегi мүлкiне тiзiмдеме жасап, аталған актi мен мүлiктi ең жақын порттың капитанына тапсыруға;
      5) кемеде бала туылған немесе кемеде қайтыс болудың әрбiр жағдайында екi куәгердiң және егер кемеде дәрiгер болса, соның қатысуымен тиiстi акт жасауға, сондай-ақ кеме журналына жазба енгiзуге;
      6) кеменiң меншiк иесiн және/немесе кеме иесiн кемедегi қайтыс болу жағдайы туралы хабардар етуге және қайтыс болған адамның мәйiтiн сақтау әрi оны туысқандарына немесе ең жақын порттағы порт әкiмшiлiгiне тапсыру жөнiнде шаралар қолдануға;
      7) қайтыс болған адамның кемедегі мүлкiне тiзiмдеме жасауға және мұндай мүлiктiң жасалған тiзiмдемеге сәйкес қайтыс болған адамның туысқандарына немесе ең жақын порттағы порт әкiмшiлiгiне тапсырылғанға дейiн сақталуын қамтамасыз етуге;
      8) iс-әрекетi кеме немесе ондағы адамдар мен мүлiктiң қауiпсiздiгiне қатер төндiретiн адамды оқшаулауға;
      9) жүзiп жүрген кемеде Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында көзделген қылмыстардың белгiлерi бар әрекеттер анықталған жағдайда ол туралы құқық қорғау органдарына дереу хабарлауға және мұндай қылмыстың жасалуына күдiктi адамды ол ең жақын порттағы немесе ең жақын елдi мекендегi аталған органдарға берiлгенге дейiн ұстауға;
      10) құқыққа қарсы iс-әрекеттер жасау мақсатында кемеге адамдар шабуыл жасаған жағдайда iшкi iстер және ұлттық қауiпсiздiк органдарымен келiсе отырып, уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiпке сәйкес әрекет етуге мiндеттi.
      4. Кеме капитаны ауырған немесе оған өз қызметтiк мiндеттерiн атқаруға кедергi келтiретiн өзге де себептер болған жағдайларда, сондай-ақ ол қайтыс болғанда кеме капитанының мiндеттерi кеменiң меншiк иесiнiң және (немесе) кеме иесiнiң өкiмiн алғанға дейiн кеме капиталының аға көмекшiсiне жүктеледi.

       276-бап. Кемедегі еңбек қатынастары

      1. Кеме экипажының мүшелерiн тағайындауды кеменiң меншiк иесi мен (немесе) кеме иесi кеме капитанымен келiсе отырып жүзеге асырады.
      2. Кеме экипажының мүшелерiн жұмысқа қабылдау тәртiбi, олардың құқықтары мен мiндеттерi, еңбек ету және ақы төлеу шарттары, сондай-ақ жұмыстан босатудың тәртiбi мен негiздерi Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңнамасымен айқындалады.
      3. Кеме иесi кеме экипажының мүшелерiне олар кемеде болған кезде:
      1) Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңнамасына сәйкес еңбектiң қауiпсiз жағдайларын;
      2) Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын қорғау туралы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес денсаулықты қорғау мен медициналық көмектi;
      3) құтқару құралдарының болуын;
      4) азық-түлiкпен және сумен үздiксiз жабдықтауды;
      5) санитарлық-гигиеналық талаптарға сай келетiн демалуға, тамақтануға, емделуге, мәдени және тұрмыстық қызмет көрсетуге арналған үй-жайлармен қамтамасыз етуге мiндетті.
      4. Кеме экипажының мүшесi өзiнiң қызметтiк мiндеттерiн атқару кезiнде опат болған немесе оның өмiрi мен денсаулығына зиян келтiрiлген жағдайда кеменiң меншiк иесi және (немесе) кеме иесi кеме экипажының мұндай мүшесiне келтiрiлген зиянды Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес өтеуге мiндеттi.
      5. Кеме экипажының мүшесi жеке пайдалануға арналған мүлкiн кемеде алып жүруге құқылы. Кеменiң оқиғаға ұшырауы салдарынан мұндай мүлiк жойылған немесе зақымданған жағдайда кеменiң меншiк иесi және (немесе) кеме иeci кеме экипажының осы мүшесiне келтiрiлген нұқсанды өтеуге мiндеттi. Бұл ретте кеменiң оқиғаға ұшырауына кiнәлi экипаж мүшесiнiң мүлкiне келтiрiлген нұқсан өтелмейдi.

       277-бап. Кеме экипажы мүшесiнiң ол жұмысқа қабылданған жерге қайта оралуы

      1. Кеменiң меншiк иесi және (немесе) кеме иесi:
      1) кеме опат болған;
      2) кеме экипажының мүшесi ауырып қалған немесе кемеден тысқары жерде емделудi қажет ететiн жарақат алған;
      3) Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңнамасына сәйкес еңбек шарты тоқтатылған, оның iшiнде белгiлi бiр мерзiмге жасалған еңбек шартының қолданылу мерзiмi Қазақстан Республикасынан тысқары жерлерде аяқталған;
      4) кеме иесiнiң банкротқа ұшырауы, кеменi сату немесе кеме тiркелген мемлекеттiң өзгеруi салдарынан кеменiң меншiк иесi мен (немесе) кеме иесiнiң кеме экипажының мүшесiне қатысты Қазақстан Республикасының заңнамасына немесе жеке еңбек шартында көзделген өз мiндеттерiн орындау мүмкiндiгi болмаған;
      5) кеме экипажы мүшесiнiң келiсiмiнсiз кеме әскери iс-қимылдар аймағына немесе эпидемиологиялық қауiптi аймаққа жiберiлген жағдайда кеме экипажының мүшесiн және оның салмағы отыз килограммға дейiнгi жеке мүлкiн өз есебiнен кеме экипажының мүшесiн жұмысқа қабылдаған жерге немесе тараптар келiскен басқа жерге жеткiзудi қамтамасыз етуге мiндеттi.
      2. Кеме экипажы мүшесiнiң жұмысқа қабылданған жерге қайта оралуының себебi олардың еңбек шартының жағдайларын бұзуы болып табылған жағдайда кеменiң меншiк иесi және (немесе) кеме иесi Қазақстан Республикасының заңнамасына, жеке еңбек және ұжымдық шарттарға сәйкес осы экипаж мүшелерiнен мұндай қайта оралуға байланысты шығыстарды толық немесе iшiнара өндiрiп алуға құқылы.

10-параграф. Өзен порты

      278-бап. Өзен портының құқықтық мәртебесi, оның аумағы мен акваториясы

      1. Өзен порттары:
      1) мемлекеттiң;
      2) Қазақстан Республикасының азаматтары мен мемлекеттiк емес заңды тұлғаларының меншiгiнде болуы мүмкiн.
      Iшкi су жолдарындағы өзен порттары ортақ пайдалану объектiлерi болып табылады.
      2. Өзен портының аумағын Қазақстан Республикасының жер заңнамасына сәйкес портқа бөлiнiп берiлген жер учаскелерi, соның iшiнде оның перспективалық дамуы үшiн қажеттi аймақтар құрайды.
      3. Өзен портының акваториясын iшкi су жолдары шегiндегi акватория учаскелерi, оның iшiнде Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен портқа бөлiнiп берiлген рейдтер мен өзен портына кiреберiс жолдар құрайды.
      Өзен порты акваториясының шекараларын белгiлеудi уәкiлеттi орган жүзеге асырады.
      4. Өзен порттарының акваториясы мен жағалау белдеуiндегi жерлер мемлекеттiк меншiк болып табылады.
      5. Мемлекет меншiгiндегi өзен порттарын салу қайта жаңарту үшiн жеке меншiктегi жер учаскелерi Қазақстан Республикасының жер заңнамасында белгiленген тәртiппен мемлекеттiң мұқтаждары үшiн алып қойылуы мүмкiн.

       279-бап. Порттарды пайдалануға қойылатын негiзгі талаптар

      1. Өзен порттары айлақтарының иелерi кемелер үшiн қауiпсiз кiреберiстердi, кемелердiң мұндай айлақтардағы қауiпсiз тұрағын қамтамасыз етуге мiндеттi, олардың қоймалары, жүк массасын анықтауға арналған, жүк тиеу-жүк түсiру жабдығы, жолаушыларды, оның iшiнде мүгедектердi кемеге отырғызуға, түсiруге және олардың кеменiң келуiн күтуге арналған құрылғылары мен құралдары, ал қажет жағдайларда - өзен порттарына вагондарды әкелуге арналған темiр жолдың кiрме жолдары болуға тиiс.
      Жүк массасын анықтауға арналған құралдар белгiленген тәртiппен мемлекеттiк метрологиялық бақылауға жатады.
      2. Порттың гидротехникалық құрылыстары, навигациялық жабдықтардың құралдары, жүктi қайта тиеу кешендерi, айлақтары, қызметтiк ғимараттары мен өзен портында орналасқан және пайдаланылатын өзге де мүлiк порт иесiнiң есебiнен күтiп ұсталады.
      3. Өзен порттарында қоршаған ортаны қорғауға, шаруашылық-тұрмыстың және құрамында мұнай бар суларды, басқа да қалдықтарды қабылдауға және өңдеуге арналған құралдар, сондай-ақ өзен портының акваториясы шегiнде кемелердi құтқару және өрт сөндiру жөнiндегi жұмыстарды жүзеге асыруға арналған құралдар болуға тиiс.

       280-бап. Кемелердiң өзен портына кiру және өзен портынан шығу тәртiбi

      1. Кемелердiң өзен портына кiруi және өзен портынан шығуы, кемелердiң өзен портының акваториясының шегiнде жүзуi және өзен портында тұруы, сондай-ақ iшкi су көлiгiнде технологиялық байланысты пайдалануы уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiппен жүзеге асырылады.
      2. Шетелдiк кемелердiң Қазақстан Республикасының өзен порттарына кiруi және оларға қызмет көрсету халықаралық шарттардың негiзiнде жүзеге асырылады.

       281-бап. Өзен портында көрсетiлетiн қызметтер

      1. Өзен порты:
      1) кемелерге жүк тиеудi (түсiрудi) және қызмет көрсетудi олардың келу кезегiне қарай;
      2) жүктермен көлiк-экспедиторлық және қоймалық операцияларды;
      3) көлiктiң басқа түрлерiнен iшкi су көлiгіне және керiсiнше жүктердi ауыстырып тиеудi;
      4) кемелер жолаушыларына қызмет көрсетудi;
      5) өзен порты кемелерi мен көлiктiң басқа түрлерiнде жолаушыларды, багажды және жүктердi тасымалдауды жүзеге асырады.
      2. Өзен портының реттелетiн қызмет көрсетулерiне тарифтер (бағалар, алым ставкаларын) және олардың шектi деңгейiн белгiлеу Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүргiзiледi.
      3. Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейтiн өзен портының реттелетiн қызмет көрсетулерiнiң тiзбесiне кiрмейтiн қызмет көрсетулерге ақы төлеудiң мөлшерi Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жасалған шарттармен белгiленедi.

11-параграф. Жолаушыларды, багажды және почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдау

      282-бап. Жолаушыларды, багажды және почта жөнелтiлiмдерiн тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асырудың негiздерi

      1. Жолаушыларды, багажды және почта жөнелтiлiмдерiн iшкi су көлiгiнде тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру осы Кодекстiң Жалпы бөлiмiне сәйкес, осы параграфпен реттелмеген бөлiгiнде жүзеге асырылады.
      2. Тасымалдаушы кеменiң қауiпсiз жүзуiн қамтамасыз eтугe, оны экипажбен толықтыруға және оны тасымалдаудың барлық уақытында тиiсiнше күтiп ұстауға қажеттi нәрселермен жабдықтауға мiндеттi.
      3. Жолаушы үй-жайлары бар дебаркадерлерi болмаған елдi мекендерде - павильондар, ал қала маңындағы желiлер мен өткелдерде орындықтары бар шатырлы қалқалар болуға тиiс. Бұл ретте осындай павильондардың иелерi жолаушылардың қауiпсiздiгi мақсатында жолаушыларды отырғызу және түсiру орындарын қажеттi құрылғылармен жабдықтауға мiндеттi.
      4. Айлақ маңындағы аумақтарды жайластыру олардың иелерi есебiнен жүзеге асырылады.

       283-бап. Жолаушының құқықтары мен мiндеттерi

      1. Жолаушының осы Кодекстiң 24-бабымен көзделген құқықтары мен мiндеттерi бар, сондай-ақ:
      1) өзiмен бiрге қолжүгiн ақысыз алып жүруге;
      2) кемелерде қашықтығы бес жүз километр және одан да асатын жол жүру кезiнде жүру жолында аялдауға және жол жүру құжатының (билетiнiң) жарамдылық мерзiмiн он тәулiктен аспайтын мерзiмге ұзартуға;
      3) емдеу мекемесiнiң құжатымен расталған науқастану жағдайында билеттiң қолданылу мерзiмiн ауырған уақытқа ұзартуға немесе билеттi тапсырып, тасымалдау ақысын қайтарып алуға;
      4) кеме шыққанға дейiн кез келген уақытта, ал рейс басталғаннан кейiн кеме аялдаған кез келген өзен портында тасымалдау шартынан бас тартуға, жолаушыларды тасымалдау ережелерiнде белгiленген тәртiппен билеттi өткiзiп, кеме жолының жүзiп өтiлмеген бөлiгі үшiн тасымалдау ақысын қайтарып алуға құқылы.

12-параграф. Жүктердi тасымалдау

      284-бап. Жүктердi тасымалдау ережелерi

      Осы Кодекстiң 28-бабының 2-тармағымен көзделген шарттармен бiрге жүктердi тасымалдау ережелерi:
      1) жүктердi үйiп және ақтара тиеп тасымалдаудың;
      2) тез бүлiнетiн жүктердi тасымалдаудың;
      3) кемелер мен контейнерлерге қойылатын талаптардың;
      4) кемелер мен контейнерлердi пломбалаудың;
      5) жүктердi кемеде орналастыру мен бекiтудiң;
      6) кеменi немесе контейнердi жүктi тиеу мен түсiру үшiн берудiң;
      7) кеменi тазалаудың шарттары мен тәртiбiн айқындайды.

13-параграф. Кемелердi, салдарды және өзге де жүзу объектілерiн тiркеп сүйреу

      285-бап. Кемелердi, салдарды және өзге де жүзу объектiлерiн тiркеп сүйреу шарты

      1. Кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн тiркеп сүйреу шартына сәйкес бiр тарап (тiркеп сүйреушi) тiркеп сүйреу шарттарын сақтай отырып, кеменi немесе өзге де жүзу объектісiн межелi пунктiне уақтылы әрi сол күйiнде тiркеп сүйреп жеткiзуге және оны көлiктiк жүкқұжатта көрсетiлген тұлғаға тапсыруға, ал екiншi тарап (жөнелтушi) тiркеп сүйретiлетiн объектiнi тiркеп сүйреуге ұсынуға және ол үшiн ақы төлеуге мiндеттенедi.
      2. Тiркеп сүйретiлетiн объектiлердi тiркеп сүйреу (бұдан әрi - тiркеп сүйреу) тiркеп сүйреу шартына және уәкiлеттi орган бекiтетiн кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн тiркеп сүйреу ережелерiне сәйкес жүзеге асырылады. Кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн тiркеп сүйреу ережелерi:
      1) жүкқұжатты, тасымалдау және өзге де құжаттарды ресiмдеудiң;
      2) тiркеп сүйреуді ұйымдастырудың;
      3) тiркеп сүйреу жөнiндегi қызмет көрсетулер үшiн ақы төлеудiң;
      4) тiркеп сүйретiлетiн объектiнi тiркеп сүйреуге ұсынудың;
      5) кеменiң және өзге де жүзу объектiлерiнiң экипаж құрамына және тiркеп сүйреудi жүзеге асыратын тұлғаларға қойылатын талаптардың;
      6) тiркеп сүйретiлетiн объектiнi жөнелтудiң, қабылдаудың және тапсырудың тәртiбi мен шарттарын айқындайды.

       286-бап. Кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн тiркеп сүйреу кезiндегi жауапкершiлiк

      1. Кемелердi және өзге де жүзу объектiлерiн iшкi су жолдарымен немесе өзен порты акваториясында тiркеп сүйреу тiркеп сүйрейтiн кеме капитанының басқаруымен жүзеге асырылады.
      Тiркеп сүйретiлетiн кемеге немесе басқа да жүзу объектiсiне, ондағы адамдарға немесе мүлiкке келтiрiлген нұқсан үшiн, егер мұндай нұқсан өзiнiң кiнәсiнен келтiрiлмегенiн дәлелдей алмаса, тiркеп сүйрейтiн кеменiң меншiк иесi және (немесе) иесi жауапты болады.
      2. Егер тiркеп сүйреу шарты бойынша тiркеп сүйреудi басқару мiндетi тiркеп сүйретiлетiн кеменiң капитанына жүктелген болса, мұндай тiркеп сүйреу кезiнде тiркеп сүйрейтiн кемеге, ондағы адамдарға немесе мүлiкке келтiрiлген нұқсан үшiн, егер нұқсан өзiнiң кiнәсiнен келтiрiлмегенiн дәлелдей алмаса, тiркеп сүйретiлетiн кеменiң немесе басқа да жүзу объектiсiнiң меншiк иесi мен (немесе) иесi жауапты болады.

14-параграф. Жалпы авария. Кемелердi және өзге мүлiктердi құтқару

      287-бап. Жалпы авария, кемелердi және өзге мүлiктердi құтқару кезiнде туындайтын қатынастарды реттеу

      Iшкi су көлiгiндегi жалпы авария, кемелердi және өзге мүлiктердi құтқару кезiнде туындайтын қатынастарды реттеу осы тарауда белгiленген ерекшелiктер ескерiле отырып, осы Кодекстiң 5-тарауының 12, 15-параграфтарына сәйкес жүзеге асырылады.

       288-бап. Мүлiктiң контрибуциялық құны

      1. Мүлiктiң (кеменiң, жүктiң және тасымалдау ақысының) жалпы апатты болу тәртібiмен өтелетiн шығындарды жабуға арналған жарналар соған мөлшерлес белгiленетiн жалпы құны (контрибуциялық құны) кеме рейсi аяқталғаннан кейiнгi осы мүлiктiң нақты таза құны негiзiнде осы бапта белгiленген ережелерге сәйкес айқындалады.
      2. Кеменiң контрибуциялық құны кеменiң зақымданған жағдайындағы құнының негізiнде айқындалады.
      3. Жүктiң контрибуциялық құны жүктi түсiру сәтiнде - жүк алушыға ұсынылатын саудалық есеп негiзiнде белгiленетiн құнды негiзге ала отырып, ал мұндай есеп болмаған кезде жүктi тиеп жiберу сәтiндегi оның құны негiзiнде айқындалады. Жүктiң құны, егер шығынға ұшырау тәуекелiн жүк жөнелтушi ғана көтеретiн болса, сақтандыруға арналған шығыстарды және тасымалдау ақысын қамтиды. Жүктiң құнынан жүктiң опат болуынан немесе зақымдануынан бастап оны түсiргенге дейiнгi не түсiру кезiндегi келтiрiлген барлық залалдар сомасы шегерiледi.
      4. Тасымалдау ақысының контрибуциялық құны, егер шығынға ұшырау тәуекелiн тасымалдаушы көтеретiн болса, жоғалған тасымалдау ақысына тең болады.
      5. Егер де жалпы аварияны бөлу тәртiбiмен өтелетiн сома мүлiктiң (кеменiң, жүктiң және тасымалдау ақысының) контрибуциялық құнына енгізiлмеген болса, мұндай сома осы құнға қосылады.
      6. Жүк орындарын бекiтудiң кез келген құралдары жалпы авария бойынша енгiзiлген жарналарда жүкпен тең есептеледi.

       289-бап. Диспаша және диспашерлер

      Мүдделi тұлғалардың өтiнiштерi бойынша жалпы аварияның болған-болмағаны анықталады және оны болу жөнiндегi есептi (диспашаны) диспашерлер жасайды.

       290-бап. Дәлелдеу ауыртпалығы

      Жалпы апатты болуды талап етушi тарап мәлiмделген залалдардың жалпы авария болып танылуы тиiс екенiн дәлелдеуге мiндеттi.

       291-бап. Кемелер керуенi

      1. Кемелер тобындағы әрбiр кеме жеке-жеке алғанда өздiгінен қозғалыс жасай алмайтындай жағдайда бiр-бiрiмен өзара тiркелмеген кемелер тобы кемелер керуенi болып табылады.
      2. Егер керуеннiң бiр және (немесе) бiрнеше кемесiне және ондағы жүктерге қатысты оларға төнген жалпы қауіптен құтқару операцияларын жүзеге асыру мақсатында iс-қимылдар жасалған жағдайда, осы тарауда белгiленген ережелер ескерiле отырып, осы Кодекстiң 13-тарауының 2-бөлiмiнде белгiленген ережелер қолданылады.
      Керуен кемесi, егер ол басқа кемеден немесе басқа кемелерден бөлiнiп кету нәтижесiнде қауiпсiз жағдайда болса, керуендегi басқа кемемен бiрге жалпы қауiп төнген кеме болып есептелмейдi.
      3. Кеме және жүк деп кемелер керуенiне қатысты контрибуциялық құнды айқындау кезiнде жалпы қауiп төнген керуеннiң барлық кемелерi мен жүктердiң жалпы құны ұғынылады.

       292-бап. Паналау орны

      1. Iшкi су жолдарындағы су тасуы, сең жүру, су деңгейiнiң кенеттен әрi жылдам төмендеуi салдарынан кеменiң портқа немесе өзге де паналау орнына кiруiне жұмсалған немесе кеменiң портқа немесе өзге де паналау орнына кiру қажеттiгiмен, оның портта немесе өзге де паналау орнында болуымен және кеменiң порттан немесе өзге де паналау орнынан шығуымен байланысты өзге де төтенше жағдайлар кезiндегi шығыстар жалпы авария деп танылады. Шығыстар жүгi бар кеме жүк тиелген портқа қайтып оралған жағдайда өтелуге тиiс.
      2. Егер су тасуы немесе сең жүру жүгi бар кеме жүк түсiрiлетiн портқа кiргеннен кейiн орын алса және кеме жүктi түсiру аяқталғанға дейiн басқа қауiпсiз портқа кiру мақсатында бұл порттан кетуге тиiс болса, мұндай порт паналау порты болып есептеледi.
      3. Егер кеме су тасуы немесе сең жүру салдарынан рейстi жалғастыра алмаса және жүктiң осы портқа арналған бөлiгiн түсiрiп болғаннан кейiн портта қалуға тиiс болса, ол мұндай кеме үшiн басқа порттарға арналған жүктерге қатысты ғана паналау порты болып есептеледi.

       293-бап. Машиналардың зақымдануынан, әдейi қайраңға отырғызудан, суға батып кеткен кеменi көтеруден және кемедегi өрттен туындаған жалпы авария

      1. Машиналар жұмысының өзгеруi нәтижесiнде, сондай-ақ кеме қайраңнан шығуға әрекеттенген, рулдiк, қозғалу тiркеп сүйреу, басқа да құрылғылары зақымданған кезде туындаған зақымдануларды жоюға арналған шығыстар машиналардың зақымдануынан, әдейi қайраңға отырғызудан, суға батып кеткен кеменi көтеруден және кемедегi өрттен туындаған жалпы авария деп танылады.
      2. Кеменi әдейi қайраңға отырғызудан немесе оны әдейi суға батырудан кемеге және (немесе) жүкке келтiрiлген зақымданулардан болған залалдар машиналардың зақымдануынан, әдейi қайраңға отырғызудан, суға батып кеткен кеменi көтеруден және кемедегi өрттен туындаған жалпы авария деп танылады.
      3. Егер жүгi бар кеме авария салдарынан суға батып кеткен жағдайда жүгi бар кеменi көтеру шығындары мен тиiстi залалдар жалпы аварияға жатқызылады.
      4. Кемеге және (немесе) жүкке кеменiң судан немесе өзгеше түрде зақымдануы салдарынан келтiрiлген залалдар, оның iшiнде жанып жатқан кеменi жағаға шығарып тастауды немесе суға батырудан келтiрiлген залалдар жалпы авария деп танылады.

       294-бап. Тасымалдау ақысының ысырабынан келтiрiлген залалдар

      Жоғалған, лажсыз лақтырылған жүк үшiн төленбеген тасымалдау ақысы ысырап болған тасымалдау ақысы мөлшерiнде өтеледi.

       295-бап. Жалпы аварияны бөлу тәртiбiмен өтелетiн залалдарға есептелетiн проценттер

      Жалпы аварияны бөлу тәртiбiмен өтелетiн шығыстар сомасы мен басқа да сомаларға (залалдарға) диспаша толтырылған күннен кейiнгi үш ай iшiнде жылдық жетi процент есептеледi. Бұл ретте жалпы аварияны жабуға қатысушы тараптар есебiнен немесе оны өтеу үшiн депозитке салынған қаражат есебiнен жүргізiлген төлемдер тиісті түрде ескеріледі.

       296-бап. Жүктi бiр кемеден iшiнара түсiру және оны басқа кемеге тиеу

      Егер кеме жүктi одан әрi жағада немесе басқа кемеде сақтай отырып, оны iшiнара түсiрудi жүзеге асыруға мәжбүр болған жағдайда жалпы аварияға:
      1) жүктi кемеден түсiруге, оны сақтауға және жүктi кемеге қайта тиеуге жұмсалған шығындар;
      2) жүктi iшiнара тиеу жүзеге асырылатын кеменi жалға алуға жұмсалған шығыстар;
      3) жүктi iшiнара тиеу жүзеге асырылған кемеге келтiрiлген зақымдануларды жөндеуге жұмсалған ысыраптар мен шығыстар, сондай-ақ мұндай кеменiң пайдаланудан шығып қалуымен байланысты ысыраптар;
      4) аварияға ұшыраған кемеден жүктi түсiру немесе оны басқа кемеге тиеу кезiнде онда пайда болған зақымданулардан туындаған шығыстар;
      5) жүктi түсiру, сақтау және тиеу кезiнде оның жоғалуына, жетiспеуiне немесе зақымдануына (бүлiнуiне) байланысты залалдар мен шығыстар;
      6) қосымша сақтандыру үшiн сақтандырушыларға төленген сақтандыру сыйақылар жатқызылады.

       297-бап. Жанама залалдарды қоспау

      1. Жалпы аварияға тек қана жалпы аварияның тiкелей салдары болып табылатын залалдар қосылады.
      2. Кеменiң рейс кезiнде кешiгуiнен, оның бос тұрып қалуынан, бағаның өзгеруiнен туындаған залалдар және басқа да жанама залалдар жалпы авария деп танылмайды.

15-параграф. Суға батқан мүлiк

      298-бап. Суға батқан мүлiк

      1. Суға батқан мүлiкке iшкi су жолдары шегiнде қалқып жүруiне немесе су астына, су түбiне кетуiне не саяз суларға немесе жағаға шығып қалғанына қарамастан, апатқа ұшыраған кемелер, олардың сынықтары, жабдықтар, жүктер мен басқа да заттар жатады.
      2. Осы тараудың ережелерi:
      1) суға батқан әскери мүлiктi көтеруге, аластауға және жоюға;
      2) егер суға батқан археологиялық немесе тарихи мәнi бар мүлiк iшкi су жолдары шегiндегi су түбiнде жатса, мұндай мүлiктi көтеруге қатысты қолданылмайды.

       299-бап. Меншiк иесiнiң суға батқан мүлiктi көтеру мiндетi

      1. Суға батқан мүлiк кеме қатынасы қауiпсiздiгiне немесе қоршаған ортаға ластанумен байланысты залал келтiру қатерiн төндiретiн, не биологиялық су ресурстары кәсіпшілігін, iшкi су көлiгiндегi қызметтi жүзеге асыруға және iшкi су жолдары шегiнде жүргiзiлетiн жол жұмыстарына кедергi келтiретiн жағдайларда суға батып кеткен мүлiктiң меншiк иесi уәкiлеттi органның талабы бойынша ол белгiлеген мерзiмде суға батып кеткен мүлiктi көтеруге және қажет болғанда оны аластауға немесе жоюға мiндеттi.
      2. Егер суға батқан мүлiктiң меншiк иесi белгiлi болса, уәкiлеттi орган оған суға батып кеткен мүлiктi көтерудiң, аластаудың немесе жоюдың тәртiбi мен мерзiмi туралы хабардар етедi.
      Егер суға батқан мүлiктiң меншiк иесi, белгiсiз болса, уәкiлеттi орган бұқаралық ақпарат құралдарында суға батқан мүлiктi көтеру үшiн белгіленген мерзiмдер туралы мәлiметтер жариялауға мiндеттi.
      3. Егер суға батқан мүлiктiң меншiк иесi суға батқан мүлiк туралы мәлiметтер жарияланғаннан кейiн мәлiмдеме жасамаса, мұндай мүлiктi құрайтын заттар Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес иесiз деп танылады.

       300-бап. Суға батқан мүлiктi оның меншiк иесiнiң көтеруi

      1. Суға батқан мүлiктiң меншiк иесi мұндай мүлiктi көтеру туралы өзiнiң ниетiн уәкiлеттi органға мүлiк суға батқан күннен бастап бiр жыл iшiнде хабарлауға міндеттi.
      2. Уәкiлеттi орган суға батқан мүлiктiң меншiк иесiнiң мәлiмдемесiн алған күннен бастап үш ай iшiнде суға батқан мүлiктi көтерудiң тәртiбiн, сондай-ақ көтеру мерзiмiн белгiлейдi, ол меншiк иесi суға батқан мүлiктi көтерудiң тәртiбi мен мерзiмi туралы уәкiлеттi органның хабарламасын алған күннен бастап кемiнде бiр жыл болуға тиiс.

       301-бап. Уәкiлеттi орган кәсiпорындарының суға батқан мүлiктi көтеруi, аластауы немесе жоюы

      1. Уәкiлеттi органның кәсiпорындары, егер:
      1) суға батқан мүлiктiң меншiк иесi суға батқан мүлiктi заңнамамен белгiленген тәртiппен әрi мерзiмде көтермесе және жоймаса;
      2) суға батқан мүлiктiң меншiк иесi анықталмаса, адамдардың опат болуына әкеп соғуы, олардың өмiрi мен денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргiзу объектiлерiне зиян келтiруi, едәуiр материалдық шығындарға ұшыратуы және халықтың тыныс-тiршiлiгi жағдайларының бұзылуына әкеп соғуы мүмкiн аварияларды, зiлзаланы немесе апатты болдырмау мақсатында;
      3) суға батқан мүлiктiң меншiк иесi мүлiктi көтеру, аластау, жою үшiн Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген техникалық қауiпсiздiк талаптарына сай келмейтiн құралдарды қолданатын болса;
      4) суға батқан мүлiктiң меншiк иесi мүлiк суға батқан күннен бастап бiр жыл iшiнде анықталмаса суға батқан мүлiктi көтеруге, ал қажет болғанда аластауға немесе жоюға құқылы.
      2. Егер суға батқан мүлiктiң меншiк иесi белгiлi болса, онда осы баптың 1-тармағында көзделген жағдайларда мұндай мүлiктi көтеру, аластау немесе жою соның есебiнен жүзеге асырылады.
      3. Егер суға батқан мүлiк көтерiлген сәттен бастап бiр жылдан аспаған болса, оның меншiк иесi суға батқан мүлiктi көтеруге кеткен шығыстарды және осыған байланысты басқа да келтiрiлген шығыстарды өтегеннен кейiн осы баптың 1-тармағына сәйкес көтерiлген суға батқан мүлiктi талап етуi мүмкiн.

       302-бап. Уәкiлеттi орган кәсiпорнының өзiне келтiрiлген шығыстарды толық өтеттіру құқығы

      Осы Кодекстiң 293-бабының 3-тармағында көзделген мерзiм өткен соң сот суға батқан мүлiктi иесiз деп таныған жағдайда уәкiлеттi органның кәсiпорны:
      1) көтерiлген суға батқан мүлiктi немесе оның бiр бөлiгiн Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен сатып, оны сатудан түскен сома есебiнен оны көтеруге кеткен шығыстардың және оған байланысты келтiрiлген басқа да шығыстардың өтемiн алуға;
      2) суға батқан мүлiктiң меншiк иесiнен оны сатудан түскен сомамен жабылмаған шығыстарды, ал суға батқан мүлiк жойылған кезде мұндай мүлiктi жоюға байланысты келтірілген шығыстарды өтеттiрiп алуға құқылы.

       303-бап. Шетелдiк суға батқан мүлiк

      Осы Кодекстiң 308 және 309-баптарына сәйкес уәкiлеттi органның кәсiпорнымен немесе басқа тұлғамен көтерiлген және Қазақстан Республикасының аумағында сату немесе жоюға арналған шетелдiк суға батқан мүлiк Қазақстан Республикасының кедендiк заңнамасына сәйкес кедендiк ресiмдеуге жатады.

       304-бап. Кездейсоқ көтерiлген суға батқан мүлiк

      Кеме қатынасына байланысты операцияларды жүзеге асыру кезiнде iшкi су жолдары шегiнде кездейсоқ көтерiлген суға батқан мүлiк мұндай мүлiкке қатысты Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында көзделген шараларды қабылдауға мiндеттi уәкiлеттi органға тапсырылуға тиiс.

13-тарау. Сауда мақсатында теңiзде жүзу саласында
мемлекеттiк реттеудiң және бақылаудың ерекшелiктерi

1-параграф. Сауда мақсатында теңiзде жүзу саласында
мемлекеттiк реттеудiң және бақылаудың негiзгі мiндеттерi

      305-бап. Сауда мақсатында теңiзде жүзу саласында уәкiлетті органның құзыретi

      Уәкiлеттi органның құзыретiне:
      1) сауда мақсатында теңiзде жүзу саласындағы мемлекетаралық және халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыруға қатысу мен халықаралық ұйымдарда Қазақстан Республикасының мүдделерiн бiлдiру;
      2) сауда мақсатында теңiзде жүзу қызметiн реттейтiн заңнамалық және өзге де нормативтiк құқықтық актiлердiң жобаларын әзiрлеу, сауда мақсатында теңiзде жүзудi дамытудың бағдарламалары мен тұжырымдамасын әзiрлеу;
      3) теңiз портының капитаны туралы ереженi бекiту;
      4) Қазақстан Республикасының теңiз порттарында және оларға кiреберiстерде кемелердiң жүзу және тұру ережесiн бекіту;
      5) шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзетiн кемелердiң каботажды жүзеге асыруына рұқсаттар беру;
      6) теңiз көлiгiнiң нысанды киiм берiлетiн қызметкерлерi лауазымдарының (кәсiптерiнiң) тiзбесiн, нысандар үлгiлерi мен айырым белгiлерiн, нысанды киiм киiп жүру тәртiбiн және қамтамасыз ету нормаларын бекiту;
      7) дипломдар мен куәлiктердiң үлгiлерiн бекiту;
      8) уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiппен теңiзде жасанды аралдар және басқа да құрылыстар салуды келiсу;
      9) сауда мақсатында теңiзде жүзу саласындағы техникалық регламенттi әзiрлеу;
      10) сауда мақсатында теңiзде жүзу қызметiн реттейтiн заңнамалық және өзге нормативтiк құқықтық актiлердiң жобаларын әзiрлеу жөнiнде ұсыныстар дайындау және енгiзу;
      11) сауда мақсатында теңiзде жүзу саласындағы қызметтiң жекелеген түрлерiн Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiне сәйкес лицензиялау;
      12) Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туын көтерiп жүзу құқығын беру және кеменi шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзуге уақытша ауыстыру туралы шешiм қабылдау;
      13) кеменiң атауын беру, өзгерту немесе не бас тарту туралы шешiм қабылдау;
      14) кемелердiң сыныпталуын бақылауды жүзеге асыру;
      15) кемелерге техникалық қадағалауды жүзеге асыру;
      16) халықаралық жүзуге шығатын кемелердiң техникалық куәландырылудан өткiзiлуiн қамтамасыз ету;
      17) теңiз порттарын, жағалаудағы объектiлердi, кеме жүзетiн гидроқұрылыстарды, жасанды аралдарды және теңiздегi басқа да құрылыстарды тексерiп қарауды жүргiзу;
      18) уәкiлеттi органмен белгiленген тәртiппен теңiз порттарын жобалауға, салуға және қайта жаңартуға рұқсат беру;
      19) су көлiгiнде қауiпсiздiктi қамтамасыз ету мәселелерi бойынша Қазақстан Республикасының мемлекеттiк органдарымен өзара әрекеттестiк;
      20) кемеде кемелiк құжаттардың болуын тексеру;
      21) уәкiлеттi органның құзiретiне кiретiн мәселелер барлық мәселелер бойынша қажеттi ақпаратты, материалдарды, анықтамалық деректердi беру туралы жеке және заңды тұлғаларға сұраным жасау;
      22) кемелердi және оларға арналған құқықтарды мемлекеттiк тiркеу;
      23) көлiк құралдарын, жылжымайтын мүлiк құқықтарын және олармен мәмiлелердi, жылжитын мүлiктiң кепiлiн және кеменiң немесе салынып жатқан кеменiң ипотекасын мемлекеттiк тiркеу үшiн алым алуды қамтамасыз ету бөлiгiнде Қазақстан Республикасының салық заңнамасын орындау жатады.

2-параграф. Теңiз көлігінiң Кемесi

      306-бап. Кемеге меншiк құқығы

      1. Кемелер:
      1) мемлекеттiң;
      2) Қазақстан Республикасының азаматтары мен мемлекеттiк емес заңды тұлғаларының;
      3) егер Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде өзгеше көзделмесе, шет мемлекеттердiң, шетелдiктердiң, азаматтығы жоқ адамдардың, шетелдiк заңды тұлғалардың меншiгiнде болуы мүмкiн.
      2. Кеменiң меншiк иесi кемеге қатысты өз қалауы бойынша кез келген әрекет iстеуге, соның iшiнде кеменi басқа тұлғалардың меншiгiне берiп, иелiктен айырылуға, меншiк иесi болып қала отырып, оларға кеменi иелену, пайдалану және оған билiк ету құқығын беруге, кеме ипотекасын белгiлеуге және оған басқа да әдiстермен ауыртпалық салуға, өзге де түрде билiк етуге құқылы.

       307-бап. Кеме атауы. Кеменi дараландыру тәртiбi

      1. Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында мемлекеттiк тiркелуге тиiстi кеменiң өз атауы болуға тиiс.
      Меншiк иесi уәкiлеттi орган белгiлеген тәртiппен кеме атауын қояды және өзгертедi.
      2. Кеме атауының өзгертiлгенi туралы меншiк иесi кеменiң тiркелген кепiлдерiн кепiлге ұстаушыларға дереу хабарлайды.
      3. Кеменi дараландыру және белгi беру дабылын, сондай-ақ спутниктiк байланыстағы кеме станциясының сәйкестендiрiлген нөмiрiн беру тәртiбiн уәкiлеттi орган белгiлейдi.

       308-бап. Кеменiң ұлттығы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туы астында жүзу құқығы

      1. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын пайдаланушы кеме Қазақстан Республикасының ұлттығында болады.
      2. Қазақстан Республикасының ұлттығын иеленушi кеме Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзуге мiндеттi.
      3. Кеме осы Кодекстiң 324-бабының 1-тармағында аталған Қазақстан Республикасының кемелерi тiзiлiмдерiнiң бiрiнде мемлекеттiк тiркелген кезден бастап, Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығына ие болады.
      4. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы:
      1) мемлекеттiң;
      2) азаматтардың және Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен тiркелген мемлекеттiк емес заңды тұлғалардың меншігiндегi кемелерге берiледi.
      5. Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде меншiкке иемденiп алынған кеме Қазақстан Республикасының консулдық қызметi мұндай құқықты куәландыратын және кеме Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында мемлекеттiк тiркелгенге дейiн жарамды болатын, бiрақ бiр жылдан аспайтын уақыт қолданылатын уақытша куәлiк берген кезден бастап, Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын пайдаланады.
      6. Шет мемлекеттiң кемелер тiзiлiмiнде тiркелген кемеге, уәкiлеттi органның шешiмi негiзiнде, бербоут-чартер бойынша қазақстандық кеме жалдаушының пайдалануына берiлген кемеге Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы уақытша берiлуi мүмкiн, егер кеменi жалдаушы көлiктiк бақылау органына:
      бербоут-чартер бойынша кеменi жалдаушы осы баптың 4-тармағына сәйкес кеме иесiне қойылатын талаптарға жауап беретiнiн;
      кеменiң меншiк иесi Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туының астына кеменi уақытша өткiзуге келiсетiнiн;
      кеме ипотекасының немесе кеменiң меншiк иесi мемлекетiнiң заңнамасына сәйкес белгiленген және тiркелген сол сипаттағы кеме ауыртпалығының кепiлзат иесi Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туының астына уақытша өтуге келiсетiнiн;
      кеменiң меншiк иесi мемлекетiнiң заңнамасы кемеге шет мемлекеттiң туы астында жүзу құқығын беруге тыйым салмайтынын;
      кемеге Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туы астында жүзуге уақытша құқық берiлген мезетте шет мемлекеттiң туы астында жүзу құқығы тоқтатылғанын немесе тоқтатылатынын растайтын құжаттарды ұсынған жағдайда.
      7. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығын пайдаланбайтын кемеде осы тудың көтерiлгенi үшiн кiнәлi адамдар Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде белгiленген жауаптылықты мойнына алады.

       309-бап. Кеменi шет мемлекет туын көтеруге уақытша көшiру

      Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында тiркелген кеме бербоут-чартер бойынша шетелдiк кеме жалдаушының иеленуiне немесе пайдалануына берiлген жағдайда мұндай кеме көлiктiк бақылау органының шешiмi негiзiнде, кейiннен әрбiр екi жыл сайын ұзарту құқығымен екi жылдан аспайтын мерзiмге, бiрақ бербоут-чартердiң қолданылу мерзiмiнен аспайтын мерзiмге тиiстi тiзiлiмге тiркелiп және Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзу құқығы тоқтатылып, шет мемлекеттiң туын көтерiп жүзуге уақытша көшiрiлуi мүмкiн.

       310-бап. Кеменi сенiмгерлiк басқаруға беру

      1. Егер шартта өзгеше көзделмесе, кеменiң меншiк иесi меншiк иесiнiң мүдделерiне сыйақы алу үшiн кеменi басқаруды сенiмгерлiк басқару шарты бойынша жүзеге асыру үшiн сенiмгер басқарушыға беруге құқылы.
      Шаруашылық жүргiзудегi немесе оралымды басқарудағы кеменi меншiк иесiнiң немесе көлiктiк бақылау органының келiсiмiнсiз сенiмгер басқаруға беруге болмайды.
      Кеменiң сенiмгерлiк басқаруға берiлуi оған меншiк құқығымен сенiмгерлiк басқарушыға ауысуына әкеп соқпайды.
      2. Кеменiң сенiмгерлiк басқаруға берiлуi Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында мiндеттi түрде мемлекеттiк тiркелуге тиiс.
      3. Кемелердi басқару және оларды пайдалану саласында құзыреттi тұлға сенiмгер басқарушы бола алады.
      4. Кеменi сенiмгерлiк басқару шарты Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында көзделген талаптарға сәйкес келуге тиiс.

       311-бап. Кеме құжаттары

      Кеме құжаттарының тiзбесi, жүргiзiлу тәртiбi, сондай-ақ нысандарын әзiрлеу мен бекiту уәкiлеттi органмен белгiленедi.
      Кемеде мынадай кеме құжаттары болуы тиiс:
      1) теңiз кемесiнiң Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туы астында жүзу құқығы туралы куәлiк;
      2) кемеге құқығы туралы куәлiк;
      3) жүзуге жарамдылық туралы куәлiк;
      4) жолаушылар куәлiгi (жолаушылар кемелерiне арналған);
      5) өлшемдiк куәлiк;
      6) жүк маркасы туралы куәлiк;
      7) мұнаймен ластануды болдырмау туралы куәлiк;
      8) ақаба сулармен ластануды болдырмау туралы куәлiк;
      9) қоқыспен ластануды болдырмау туралы куәлiк;
      10) сыныптамалық куәлiк;
      11) кемелiк радиостанцияның лицензиясы (eгep кемеде кемелiк радиостанция бар болса) және радиожурнал;
      12) кемелiк роль;
      13) кемелiк журнал;
      14) машиналық журнал (механикалық қозғалтқышы бар кемелер үшiн);
      15) санитарлық журнал;
      16) ақаба сулармен операциялар журналы;
      17) қоқыспен операциялар журналы;
      18) мұнай танкерлерi болып табылмайтын кемелерге арналған мұнай операцияларының журналы;
      19) мұнай танкерлерiне арналған мұнай операцияларының журналы;
      20) жүзу құқығы туралы кемелiк санитарлық куәлiк;
      21) кемелiк билет (кемелердiң кейбiр санаттары үшiн);
      22) Бербоут-чартер шарттарында жалданған шетелдiк теңiз кемесiне Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туы астында жүзуге уақытша құқық берiлгенi туралы куәлiк;
      23) Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туы астында кемеге жүзуге құқық берiлгенi туралы уақытша куәлiк;
      24) кеменiң (салынып жатқан кеменiң) құқықтарын мемлекеттiк тiркеу туралы куәлiк;
      25) кемелiк тiзiлiмнiң сауалнамасы;
      26) қысқы тұрақтауда тұрған кемелердi орналастыру жоспары мен бекiту тәсiлдерi;
      27) авариялық жағдайды тексеру туралы акт (авариялық жағдайды тексерген кезде);
      28) кеменi куәландыру туралы актiлер;
      29) кеме жасау және кеме жөндеу зауыттарын тану туралы куәлiк;
      30) кемелердi және кемежай құрылыстарын қорғау жөнiндегі халықаралық талаптарға сәйкес кемелердi қорғау жөнiндегi құжаттар;
      31) кеме жүргiзушiлердiң, кемелiк электрмеханиктердiң, кемелiк радиомамандардың және кемелiк механиктердiң дипломдары;
      32) кемелiк команданың тұлғалары үшiн бiлiктiлiк куәлiктерi;
      33) теңiзге шөккен мүлiктi көтеруге, теңiз кемежайында құрылыстық гидротехникалық және өзге жұмыстарды жүргiзуге рұқсат ету құжатының нысаны.

       312-бап. Кемелердi техникалық қадағалау

      1. Кеме Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгiленген теңiзде жүзу қауiпсiздiгi талаптарын қанағаттандыратыны белгілi болғаннан кейiн ғана жүзуге жiберiлуi мүмкiн.
      2. Теңiз кемелерiн техникалық қадағалауды, куәландыруды және сыныптауды тиiсiнше Қазақстан Республикасының Yкiметi белгiлеген тәртiппен көлiктiк бақылау органы және сыныптау қоғамдары жүзеге асырады.
      Қазақстан Республикасының өзге мемлекеттiк органдары мен ұйымдарының кемелерге және кеменiң жекелеген элементтерiне техникалық қадағалау жүргiзiлуiне жол берiлмейдi.
      Кемеге сынып беру Кеме қатынасының тiркелiмi және сыныптау қоғамы беретiн сыныптау куәлiгiмен куәландырылады.
      3. Кеме құжаттары болмаған кезде немесе шетел туын көтерiп жүзiп жүрген кеме Қазақстан Республикасының теңiз портына келген кезде, тиiстi құжаттарының болуына қарамастан, саудалық теңiзде жүзу саласындағы техникалық регламенттермен белгiленген теңiзде қауiпсiз жүзудiң талаптарын қанағаттандырмаса, уәкiлеттi орган мұндай кеменi Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзушi кемелермен бiрдей негiзде куәландырудан өткiзуге құқылы.

3-параграф. Саудалық теңiзде жүзу саласындағы қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      313-бап. Саудалық теңiзде жүзу саласындағы қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Тасымалдау процесiне қатысушылар адамның өмiрi мен денсаулығы, қоршаған орта үшiн қауiпсiз жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ саудалық теңiзде жүзуде қауiпсiздiк талаптарын сақтауға мiндеттi.
      2. Саудалық теңiзде жүзудiң қауiпсiздiгi адамның өмiрi мен денсаулығын, қоршаған ортаны қорғауға, тасымалдау процесiне қатысушылардың авариясыз жұмыс iстеуiне жағдайлар жасауға, су жолдарын теңiзде жүзу жағдайында, iшкi су жолдарында кемелердi, кемежайларды, жағалық объектiлер мен құрылыстарды техникалық жарамды жағдайда күтiп ұстауға, сондай-ақ кемелердiң авариялылығының алдын алуға бағытталған кешендi ұйымдастыру мен техникалық iс-шаралармен қамтамасыз етiледi.
      3. Саудалық теңiзде жүзу саласындағы техникалық реттеу объектiлерi:
      1) саудалық теңiзде жүзу үшiн пайдаланылатын кемелер, су жолдарындағы кемежайлар, жағалық объектiлер мен құрылыстар;
      2) өндiрiс процестерiн (салу, жөндеу, қайта жаңарту), саудалық теңiзде жүзу үшін пайдаланылатын кемелердi, су жолдарындағы кемежайларды, жағалық объектiлер мен құрылыстарды пайдалану болып табылады.

       314-бап. Саудалық теңiзде жүзу үшін пайдаланылатын кемелердi, су жолдарындағы кемежайларды, жағалық объектiлер мен құрылыстарды жүргiзу (салу, жөндеу, қайта жаңарту) кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Саудалық теңiзде жүзу кемелерiн жасау (салу, жөндеу, қайта жаңарту) кезiнде жобалық құжаттаманың және осы тараудың талаптарына сәйкес келуiн қамтамасыз ету.
      2. Саудалық теңiзде жүзу кемелерiн жасау (салу, жөндеу, қайта жаңарту) кезiнде жасаушы жобалық құжаттамамен белгiленген қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi барлық шаралар кешенiн орындауға және олардан теңiзде жүзу қауiпсiздiгi тәуелдi барлық технологиялық операциялардың орындалуын бақылау мүмкiндiгiн қамтамасыз етуге мiндеттi.
      3. Егер саудалық теңiзде жүзу кемелерiн жасау барысында не одан кейiн қауiпсiздіктi қамтамасыз ету үшiн сынақтарды жүргiзу талап етiлсе, онда олар жобалық құжаттаманың барлық талаптарын орындау арқылы толық көлемде жүргiзiлуi тиiс.
      4. Әрбiр кеме корпусқа түсiрiлетiн сәйкестендiру нөмiрiмен таңбалануы тиiс. Таңбалама көрiнетiн, анық және жуылмайтын болуы тиiс.
      5. Кеменiң әзiрленуi борттың сыртына құлау қаупiн ең төменгi деңгейге жеткiзетiндей және борттың сыртында қалған адамдарды құтқаруды қамтамасыз ететiндей болуы тиiс.
      6. Негiзгі рульдiк басқару орны айналаны шолуды қамтамасыз етуi тиiс.
      7. Кеме пайдалану жөнiндегi басшылықпен жабдықталған болуы тиiс, онда ерекше көңiл өрт пен су басу қаупiне бөлiнуi тиiс.

       315-бап. Саудалық теңiзде жүзу үшiн пайдаланылатын кемелердi, су жолдарындағы кемежайларды, жағалық объектiлер мен құрылыстарды пайдалану кезiндегi қауiпсiздiктiң жалпы талаптары

      1. Саудалық теңiзде жүзу процесiмен байланысты кемелер, кемежайлар, жағалық объектiлер мен теңiздегi құрылыстар қауiптiлiгi жоғары аймақтар болып табылады және сауда мақсатында теңiзде жүзу қызметiн реттейтiн нормативтiк құқықтық актiлердiң талаптарына жауап беруi тиiс.
      2. Саудалық теңiзде жүзу процесiмен байланысты кемелердi, кемежайларды, жағалық объектiлер мен теңiздегi құрылыстарды пайдалануды жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлғалар саудалық теңiзде жүзу саласындағы заңнамалық актiлер мен Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң актiлерi талаптарының орындалуын қамтамасыз етуi тиiс.
      3. Саудалық теңiзде жүзу үшiн пайдаланылатын кемелердi пайдалану адамның өмiрi мен денсаулығына және қоршаған ортаға керi әсерiн тигiзбеуi тиiс.

4-параграф. Кемелердi және оларға құқықтарды мемлекеттік тiркеу ерекшелiктерi

      316-бап. Қазақстан Республикасының кеме тiзiлiмдерi

      1. Кеме Қазақстан Республикасы кеме тiзiлiмдерiнiң (бұдан әрi - кеме тiзiлiмдерi) бiрiнде:
      1) Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде;
      2) кеме кiтабында;
      3) бербоут-чартер тiзiлiмiнде мемлекеттiк тiркелуге тиiс.
      2. Кемеге меншiк құқығы және өзге де заттық құқықтар, сондай-ақ онымен жасалатын мәмiлелер кеме тiркелген тиiстi тiзiлiмде мiндеттi түрде мемлекеттік тiркелуге тиiс.
      3. Мемлекеттiк тiркелуге тиiс, жасалып жатқан кеме жылжымайтын мүлiкке теңестiрiледi.
      Жасалып жатқан кемеге меншiк құқығы киль салынған немесе сарапшының қорытындысымен расталған тең бағалы құрылыс жұмыстары жағдайында жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiнде тiркелуi мүмкiн. Жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын мемлекеттiк тiркеген кезде тиiстi куәлiк берiледi.
      4. Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде теңiз, жолаушылар, жүк-жолаушылар кемелері, мұнай құйып тасушы, сүйретiп жүзушi кемелер, қалқымалы бұрғылау құрылғылары, құрғақ жүк тасушы кемелер, қалқымалы крандар және техникалық флот кемелерi (жер снарядтары және басқалар), сондай-ақ қуаттылығы елу бес киловаттан кем емес бас двигательдi өздiгiнен жүретiн кемелер және сыйымдылығы сексен тоннадан кем емес өздiгiнен жүрмейтiн кемелер тiркеледi.
      5. Кеме кiтаптарында бас двигательдердiң қуаттылығына және сыйымдылығына қарамастан, спорттық, серуендiк кемелер, сондай-ақ осы баптың 4-тармағында аталмаған кемелер тiркеледi.
      6. Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде және кеме кiтаптарында гидроұшақтар, сондай-ақ шлюпкалар мен кеменiң керек-жарақтары болып табылатын өзге де қалқымалы құралдар тiркелмейдi.
      7. Бербоут-чартер тiзiлiмiнде Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзуге уақытша құқық берiлген кемелер бербоут-чартердiң қолданылу мерзiмiн әрбiр екi жыл сайын одан әрi ұзарта отырып, екi жыл мерзiмге, бiрақ бербоут-чартердiң қолданылу мерзiмiнен аспайтын мерзiмге тiркеледi.
      8. Кемелердi оларға құқықтарды және олармен мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу және/немесе қайта тiркеу кезiнде, сондай-ақ мемлекеттiк тiркеудi куәландыратын құжаттың телнұсқасын алған кезде Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгiленген тәртiппен және мөлшерде алым алынады.

       317-бап. Кеме тiзiлiмiне енгiзiлетiн мәлiметтердiң өзгертiлуi

      Кемелер тiзiлiмiне енгiзiлуге тиiстi мәлiметтердiң кез келген өзгерiсi туралы кеменiң меншiк иесi немесе оны бербоут-чартер бойынша кеменi жалдаушы кеме тiркелген порттың теңiз әкiмшiлiгiне екi апта iшiнде хабарлауға мiндеттi.

       318-бап. Мемлекеттік органдар пайдаланатын кемелердi мемлекеттiк тiркеу

      Әскери корабльдердi, әскери-қосалқы кемелер мен шекара корабльдерiн қоспағанда, Қазақстан Республикасының меншiгiндегi және мемлекеттiк органдар өздерiне жүктелген функцияларды атқару үшiн пайдаланатын кемелердi мемлекеттiк тiркеу Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде немесе кеме кiтабында кемелердi және оларға құқықтарды мемлекеттiк тiркеу ережелерiне сәйкес жүзеге асырылады.

       319-бап. Кемелердi қайта тiркеу

      Егер кеме оқиғаның немесе кез келген басқа себептiң салдарынан Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiне немесе кеме кiтабына бұрын енгiзiлген мәлiметтерге сәйкес келмей қалған жағдайда, куәландырылғаннан және жүзуi жарамдылығы туралы куәлiктi алғаннан кейiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлеген тәртiппен кеменi мемлекеттiк қайта тiркеу жүзеге асырылуы мүмкін.
      Қазақстан Республикасының меншiгiндегi және мемлекеттiк органдар өздерiне жүктелген функцияларды орындау үшiн пайдаланатын кеменi коммерциялық мақсатта пайдалану да кеменi қайта тiркеу үшiн негіз болып табылады.

       320-бап. Кеменi Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан шығару

      Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан:
      1) опат болған немесе хабарсыз жоғалып кеткен;
      2) конструкциялық жағынан күйреген;
      3) қайта жасау немесе кез келген басқа да өзгерiстер салдарынан кеме сапасын жоғалтқан;
      4) осы Кодекстiң 316-бабының 4-тармағында көзделген талаптарға сәйкес келмей қалған кеме шығарылуға жатады.

       321-бап. Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеуден бас тарту

      Кеменi және оған құқықтарды мемлекеттiк тiркеуден:
      1) мемлекеттiк тiркеу туралы өтiнiштi тиiстi емес тұлға жасаған;
      2) кемелердi және оларға құқықтарды мемлекеттiк тiркеу ережелерiнде көзделген талаптар сақталмаған;
      3) мемлекеттiк тiркеу үшiн ұсынылған құжаттар Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген талаптарға сай келмеген;
      4) жылжымайтын мүлiкке құқықтарды және олармен мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу әрi көлiк құралдарын мемлекеттiк тiркеу үшiн бюджетке алымдарды салғанын растайтын құжаттар ұсынылмаған жағдайларда бас тартылуы мүмкiн.

      322-бап. Кеменi мемлекеттiк тiркеу теңiз портының өзгертiлуi

      Кеменi мемлекеттiк тiркеудiң теңiз порты кеменiң меншiк иесiнiң өтiнiшi бойынша өзгертiлуi мүмкiн. Кеменi мемлекеттiк тiркеу портының өзгертiлуiн мемлекеттiк тiркеу кемелердi және оларға құқықтарды тiркеу ережелерiне сәйкес жүзеге асырылады.

       323-бап. Кемелердi мемлекеттiк тiркеу ережелерiн бұзғандық үшiн жауаптылық

      Кеменi мiндеттi мемлекеттiк тiркеуден жалтарған тұлға, сондай-ақ кеменi кеме тiзiлiмдерiнiң бiрiнде белгiленген тәртiптi бұза отырып тiркеген немесе кеме тiзiлiмдерiне енгiзiлген мәлiметтердiң өзгергенi туралы хабарлау мiндетiн бұзған тұлға Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде көзделген жауаптылықты мойнына алады.

5-параграф. Кемеге теңiз кепiлi.
Кеме немесе жасалып жатқан кеме ипотекасы

      324-бап. Орындалуы кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлетiн мiндеттемелер

      1. Кемеге теңiз кепiлiмен:
      1) кеме капитанына және кеме экипажының басқа мүшелерiне олардың кеме бортындағы жұмысы үшiн тиесiлi жалақыға және басқа да сомаларға, соның iшiнде қайтаруға арналған шығыстарға және кеме капитаны мен кеме экипажының басқа мүшелерi атынан әлеуметтiк сақтандыру бойынша төленетiн жарналарға;
      2) құрғақта немесе суда кеменi пайдалануға тiкелей байланысты азаматтың өмiрiне немесе денсаулығына келтiрiлген зиянды өтеуге;
      3) кеменi құтқару үшiн сыйақыға;
      4) осы Кодексте көзделген алымдарды төлеуге, сондай-ақ лоцманның қызмет көрсетуi үшiн төлемге;
      5) кемемен тасымалданатын жүктен, контейнерлерден, багаждан, каюталық багаждан және жолаушылардың заттарынан басқа, кеменi пайдалану кезiнде өзге де мүлiктiң жоғалуы немесе зақымдануы нәтижесiнде келтiрiлген нақты залалды өтеуге қатысты кеме иесiне қойылатын талаптар қамтамасыз етiледi.
      2. Егер осындай талаптар:
      1) кемелердiң ластануынан келтiрiлген залал немесе теңiз арқылы қауiптi жүктердi тасымалдауға байланысты залал келтiру;
      2) ядролық отынның, оның өнiмдерi мен қалдықтарының радиоактивтiк қасиеттерiнiң әсер етуi не олардың радиоактивтiк қасиеттерiнiң қауiптi қасиеттерiмен ұштаса отырып әсер етуi нәтижесiнде туындаса, осы баптың 1-тармағының 2) және 5) тармақшаларында көзделген талаптар кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлмейдi.
      3. Кеменi конкурстық сауда-саттық (тендер, аукцион) өткiзу арқылы соттан тыс тәртiппен мәжбүрлеп сату жағдайын қоспағанда, кемеге меншiк құқығы ауысқан, оның тiркелуi өзгертiлген немесе кеменiң туы ауыстырылған жағдайда кемеге теңiз кепiлi күшiн сақтап қалады.

       325-бап. Кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптардың басымдықпен қанағаттандырылуы

      Осы Кодекстiң 332-бабының 1-тармағына сәйкес кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген мiндеттемелерден туындайтын талаптар, осы Кодекстiң 349-бабының 3-тармағында көзделген талаптарды қоспағанда, өзге барлық талаптар алдында басымдықпен қанағаттандырылуға тиiс.

       326-бап. Кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптарды қанағаттандырудың кезектiлiгi

      1. Осы Кодекстiң 332-бабының 1-тармағына сәйкес, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптар олардың аталған тармақтағы кезектiлiк ретi бойынша қанағаттандырылады. Кемеге теңiз кепiлi құқығын беретiн құтқару операциялары жүзеге асырылардан бұрын туындаған, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген басқа да барлық талаптардың алдында кеменi құтқару үшiн сыйақы талаптары қанағаттандырылады.
      2. Осы Кодекстiң 332-бабы 1-тармағының 1), 2), 4) және 5) тармақшаларына сәйкес, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптар әрбiр кезек шегiнде талаптардың мөлшерiне бара-бар қанағаттандырылады.
      3. Осы Кодекстiң 332-бабы 1-тармағының 3) тармақшасына сәйкес, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген, кеменi құтқару үшiн сыйақы талаптары кезектiлiк шегiнде осындай талаптардың туындаған уақытына керi тәртiппен қанағаттандырылуға тиiс. Талап құтқару операциясы аяқталған кезде туындады деп есептеледi.

       327-бап. Кемеге теңiз кепiлiнiң тоқтатылуы

      1. Егер аталған мерзiм бiткенге дейiн кеме мәжбүрлеу тәртiбiмен сатылмаған болса, кемеге теңiз кепiлi осы Кодекстiң 332-бабының 1-тармағында көзделген, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптардың туындаған күнiнен бiр жыл өткен соң тоқтатылады.
      2. Осы баптың 1-тармағында белгiленген мерзiм:
      1) осы Кодекстiң 332-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптар бойынша - осындай талап қойған экипаж мүшесiнiң кемеден босатылу кезiнен бастап;
      2) осы Кодекстiң 332-бабы 1-тармағының 2) - 5) тармақшаларына сәйкес, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптар бойынша - осындай талап туындаған кезден бастап есептеледi.
      Аталған мерзiмнiң ағысы тұтқынға алуға жол берiлмейтiн кезеңге тоқтатыла тұрады.

       328-бап. Талап құқығын басқаға беру немесе талап құқығының ауысуы

      1. Кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талап құқығын басқаға беру немесе талап құқығының ауысуы сонымен бiрге кемеге теңiз кепiлi талабы құқығын басқаға беруге немесе оған құқықтың ауысуына әкеп соғады.
      2. Азаматтың өмiрi мен денсаулығына келтiрiлген зиянды өтеу туралы талаптардың және теңiзде сақтандыру шарты бойынша кеменiң меншiк иесiне тиесiлi сақтандыру төлемiн төлеу туралы талаптардың кемеге теңiз кепiлi құқығы бар тұлғаға ауыстырылуына жол берiлмейдi.

       329-бап. Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi ұстап қалуға құқық

      1. Кеменi жасауға, сондай-ақ кеменi жөндеуге, соның iшiнде оны реконструкциялауға байланысты туындайтын талаптарды қамтамасыз ету үшiн кеме жасау және кеме жөндеу ұйымдарының (мердiгер) мұндай кеменi, пайдаланылмаған материалдардың қалдықтарын және тапсырысшы тиiстi сомаларды төлегенге дейiн өздерiнiң қолындағы тапсырысшының басқа да мүлкiн ұстап қалуға құқығы бар.
      2. Осы баптың 1-тармағында көзделген кеменi ұстап қалуға құқық, егер бұл тек оның тұтқындалуының салдары болмаса, кеме жасау немесе кеме жөндеу ұйымының (мердiгердiң) иелiгiнен кеме немесе жасалып жатқан кеме шығып қалған кезден бастап тоқтатылады.
      3. Кеме немесе жасалып жатқан кеме мәжбүрлеп сатылған жағдайда кеме жасау және кеме жөндеу ұйымдарының (мердiгердiң) осы Кодекстiң 350-бабының 4-тармағына сәйкес әлгiндей кеменi сатудан алынған сома есебiнен өз талаптарын қанағаттандыруға құқығы бар.

       330-бап. Кеме ипотекасын белгiлеу

      1. Кеме ипотекасы ақша мiндеттемесiнiң орындалуын қамтамасыз ету мақсатында кеменiң меншiк иесi (кепiл берушi) мен кредитор (кепiл ұстаушы) арасында осы Кодекстiң 340 және 341-баптарына сәйкес, мемлекеттiк тiркелуге тиiстi шарт жасасу арқылы белгiленедi.
      2. Кеменiң меншiк иесiнiң келiсiмiмен, оған шаруашылық жүргiзу құқығы бар тұлға да кеме ипотекасының кепiл берушiсi болуы мүмкiн.

       331-бап. Кеме ипотекасының нысанасы

      1. Шартта өзгеше көзделмеген жағдайда, кеме ипотекасы нақ сол меншiк иесiне жататын кеме сияқты кеменiң керек-жарағына, сондай-ақ кеменiң опат болуы мен зақымдануына жауаптылық жағдайларында кеменiң теңiздегi сақтандыру шарты бойынша сақтандыру төлемдерiне де қолданылады.
      Кеме ипотекасы жалдау ақысына қолданылмайды.
      2. Шартта өзгеше көзделмеген жағдайда, жасалып жатқан кеменiң ипотекасы оны жасауға арналған және кеме жасау ұйымы орналасқан жерде жатқан және таңбалау арқылы немесе өзге де әдiспен анық сәйкестендiрiлген материалдар мен жабдықтарға, сондай-ақ жасалып жатқан кеменiң теңiздегi сақтандыру шарты бойынша жасалып жатқан кеменiң опат болуы мен зақымдануына жауаптылық жағдайларында сақтандыру төлемдерiне де қолданылады.
      3. Егер екi немесе одан да көп кеме не жасалып жатқан кеме ипотека нысанасы болса, жеке алғанда әрбiр кеменiң мiндеттеменi қамтамасыз ету мөлшерi туралы келiсiм болмаған жағдайда, мұндай кемелер мiндеттеменi толық мөлшерiнде қамтамасыз етушi болады.

       332-бап. Кеме ипотекасын мемлекеттiк тiркеу

      1. Кеме ипотекасы нақ сол кеме тiркелген тiзiлiмде тiркеледi.
      2. Осы Кодекстiң 316-бабының 2 және 3-тармақтарына сәйкес Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзуге құқық уақытша берiлген шетел кемесiнiң ипотекасын, сондай-ақ шетелдiк алушы үшiн жасалып жатқан кеменiң ипотекасын Қазақстан Республикасында тiркеуге болмайды.
      3. Жасалып жатқан кеменiң ипотекасы жасалып жатқан кемеге меншiк құқығы тiркелген жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiнде тiркеледi.

       333-бап. Кеме ипотекасын мемлекеттiк тiркеудiң тәртiбi

      1. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы кемеге немесе жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын мемлекеттiк тiркегеннен кейiн кепiл берушiнiң өтiнiшi негiзiнде тiркеледi.
      2. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын мемлекеттiк тiркеу туралы өтiнiште:
      1) кеменi (кеменiң атауы, порт немесе оның тiркелген орны, кеменiң тiркелiм нөмiрi, үлгiсi және сыныбы, тоңнажы) немесе жасалып жатқан кеменi (кеме жасалу жүзеге асырылып жатқан орын, жасалу нөмiрi, кеменiң үлгiсi, кильдiң ұзындығы және басқа негiзгi өлшемдер, тiркелiм нөмiрi) сәйкестендiретiн деректер;
      2) ипотекаға кепiл берушiнiң есiмi мен мекен-жайы;
      3) ипотекаға кепiл ұстаушының есiмi мен мекен-жайы немесе оның ұсынушыға белгiленгенi туралы мәлiметтер;
      4) екi немесе одан да көп кемелерге не жасалып жатқан кемелерге ипотеканы белгiлегенде, ипотекамен қамтамасыз етiлген мiндеттеменiң ең жоғары мөлшерi - тараптардың ол туралы келiсiмi болған жағдайда, мiндеттеменi жеке алғанда әрбiр кеме қамтамасыз ететiн мөлшер;
      5) кеме немесе жасалып жатқан кеме ипотекасының аяқталу күнi көрсетiлуге тиiс.
      Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын мемлекеттiк тiркеу туралы өтiнiшке кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы туралы шарт осындай шартта аталған құжаттармен қоса берiледi.
      3. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын тiркейтiн орган, егер кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы туралы шарт не осындай шартқа қоса берiлетiн құжаттар кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын мемлекеттiк тiркеу талаптарына сай келмесе, оны мемлекеттiк тiркеуден бас тартуға құқылы.
      4. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы мемлекеттiк тiркеу туралы өтiнiш алынған күнi тiркеледi.
      Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiне, кеме кiтабына немесе жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiне, осы баптың 2-тармағына сәйкес, мемлекеттiк тiркеу туралы өтiнiште аталған барлық мәлiметтер енгiзiледi.
      5. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын тiркейтiн орган кепiл берушi мен кепiл ұстаушыға, Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде, кеме кiтабында немесе жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiнде бар жазбаларға сәйкес, кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын мемлекеттiк тiркеу белгiленген үлгiдегi куәлiк беруге тиiс.
      6. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын мемлекеттiк тiркеу үшiн Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгiленген тәртiппен алым алынады.
      7. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын мемлекеттiк тiркеу туралы ақпарат беру тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      8. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы тiркелетiн Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiмi, кеме кiтабы немесе жасалып жатқан кемелер тiзiлiмi мен тiркеу органына берiлуге тиiстi құжаттар ашық болып табылады және мүдделi тұлғаның олардан үзiндi жазбалар мен осындай құжаттардың көшiрмелерiн алуға құқығы бар.
      9. Кеме ипотекасын мемлекеттiк тiркеген кезде кеме құжаттарына ол туралы қандай да бiр жазбалар енгiзу талап етiлмейдi.

       334-бап. Кеме ипотекасымен қамтамасыз етiлген талаптарды басымдықпен қанағаттандыру

      1. Орындалуы кеменiң тiркелген ипотекасымен қамтамасыз етiлетiн мiндеттемелер бойынша талаптар, осы Кодекстiң 336-бабының 1-тармағында және 349-бабының 3 және 4-тармақтарында көзделген талаптарды қоспағанда, өзге де барлық талаптар алдында басымдықпен қанағаттандырылуға тиiс.
      2. Осы Кодекстiң 349-бабының 4-тармағында көзделген талаптарды қоспағанда, жасалып жатқан кеменiң тiркелген ипотекасымен қамтамасыз етiлген мiндеттемелерден туындайтын талаптардың алдында ешқандай талаптар басымдықпен қанағаттандырылмауға тиiс.

       335-бап. Кеме ипотекасымен қамтамасыз етiлген талаптардың қанағаттандырылу кезектiлiгi

      1. Егер ипотека белгiленген кеме кепiл берушiнiң басқа талаптарын қамтамасыз ететiн тағы бiр ипотеканың нысанасына айналса, одан кейiнгi кепiл ұстаушының талаптары оның алдындағы кепiл ұстаушылардың талаптарынан кейiн қанағаттандырылады. Кеме ипотекасымен қамтамасыз етiлген мұндай талаптардың қанағаттандырылу кезектiлiгi ипотеканың мемлекеттiк тiркелген күнiмен белгiленедi.
      2. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасымен қамтамасыз етiлген мiндеттемелерден туындайтын талаптардың осы баптың 1-тармағында көзделген қанағаттандырылу кезектiлігі кепiл берушi мен кепiл ұстаушының келiсiмiмен өзгертiлуi мүмкiн.
      Мұндай келiсiм Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнде, кеме кiтабында немесе жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiнде мемлекеттiк тiркелуге тиiс.

       336-бап. Кеме ипотекасының шарты бойынша құқықтарды басқаға беру

      1. Кепiл ұстаушы талапты басқаға беру арқылы негiзгi мiндеттеме бойынша кредитордың құқықтарын беру туралы ережелердi сақтай отырып, Қазақстан Республикасының азаматтық заңдарына сәйкес, өзiнiң кеме ипотекасының шарты бойынша құқықтарын басқа тұлғаға беруге құқылы.
      2. Кеме ипотекасының шарты бойынша құқықты басқаға берген жағдайда ол тiркелген Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiне, кеме кiтабына немесе жасалып жатқан кемелер тiзiлiм не басқаға берiлген күнi туралы және пайдасына берiлген басқа тұлғаның атауы мен мекен-жайы туралы жазба енгізiледi.

       337-бап. Ипотекамен қамтамасыз етiлген кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң сақталуы

      Кепiл берушi ипотекамен қамтамасыз етiлген кеменi немесе жасалып жатқан кеменi сақтау және күтiп ұстау жөнiнде тиiстi шаралар қолдануға мiндеттi. Егер осындай мiндеттi орындамау кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң едәуiр құнсыздануына әкеп соқса, кепiл ұстаушы оны мiндеттеменiң орындалу мерзiмi басталғанға дейiн мәжбүрлеу тәртiбiмен сатуға құқылы.

       338-бап. Кемеге немесе жасалып жатқан кемеге меншiк құқығының ауысуы немесе мемлекеттiк тiркеудiң өзгертiлуi

      1. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң тiркелген ипотекасымен қамтамасыз етiлген талаптар қанағаттандырылмаған не барлық кепiл ұстаушылардың жазбаша келiсiмi болмаған жағдайда порттың теңiз әкiмшiлiгiнiң, осы Кодекстiң 347 және 349-баптарында көзделген жағдайларды қоспағанда, кеменi Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан шығарып тастауға не жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын мемлекеттiк тiркеу туралы жасалып жатқан кемелердiң тiзiлiмiнен алынған жазбаға өзгерiс енгізуге құқығы жоқ.
      2. Кеменi Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен немесе кеме кiтабынан не жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiнен шығарып тастау (ерiктi сату жағдайларын қоспағанда) мiндеттi болып табылған жағдайларда, тiркеу органы кепiл ұстаушылар өз мүдделерiн қорғау жөнiнде тиiсiнше шаралар қолдану үшiн кепiл ұстаушыларға кеменi немесе жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын тиiстi тiзiлiмдерден алдағы уақытта шығарып тасталатыны туралы хабарлама жолдауға тиiс. Олардың келiсiмi алынбаған жағдайда, кеме немесе жасалып жатқан кемеге меншiк құқығы тиiстi тiзiлiмдерден ақылға қонымды кезең бiткеннен кейiн, бiрақ кепiл ұстаушыларға хабарланған соң кем дегенде үш айдан кейiн шығарылып тасталады.

       339-бап. Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi мәжбүрлi сатудың негiздерi

      Кепiл берушi борышты төлеу жөнiндегi мiндеттеменi орындамаған жағдайда, ипотека салынған кеме немесе жасалып жатқан кеме тұтқындалған кеменiң немесе тұтқындалған жасалып жатқан кеменiң тұрған орнында сот шешiмiнiң негiзiнде сатылуы мүмкiн.

       340-бап. Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi мәжбүрлi сату тәртiбi

      Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi мәжбүрлi сату Қазақстан Республикасының азаматтық заңдарына сәйкес жүзеге асырылады.

       341-бап. Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi мәжбүрлi сатудың салдары

      1. Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi мәжбүрлi сату жағдайында, кеменiң немесе жасалып жатқан кемiнiң барлық тiркелген ипотекалары, кепiл ұстаушылардың келiсiмiмен сатып алушы өз мойнына алғандарын қоспағанда, барлық кепiлдер және басқа да кез келген түрдегi ауыртпалықтар кемеге немесе жасалып жатқан кемеге қатысты қолданылуын тоқтатады.
      2. Кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң тұтқындалуына және кейiнгi сатылуына байланысты шығыстар бiрiншi кезекте олардың сатылуынан алынған сомалар есебiнен төленедi. Мұндай шығыстар өзiне, атап айтқанда, кеменi тұтқындау кезiнен кеменi және кеме экипажының мүшелерiн ұстауға жұмсалған шығыстарды, сондай-ақ осы Кодекстiң 322-бабы 1-тармағының 1) тармақшасында аталған жалақыны, басқа да сомалар мен шығыстарды қамтиды. Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi сатудан алынған соманың қалдығы осы тарауға сәйкес тиiстi талаптарды қанағаттандыруға қажет болуына қарай бөлiнедi. Барлық тұлғалардың қойған талаптары қанағаттандырылғаннан кейiн кеменi немесе жасалып жатқан кеменi сатудан алынған сома, егер ол қалса, кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң меншiк иесiне қайтарылады және еркiн аударылуы мүмкiн.
      3. Суға батқан кеменi мәжбүрлi сату жағдайында, теңiзде жүзу қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету немесе теңiз ортасын ластанудан қорғау мақсатында, оның судан шығарылуын порттың теңiз әкiмшiлiгi жүзеге асырады, суға батқан кеменi судан шығаруға жұмсалған шығыстар, кемеге теңiздегi кепiлмен қамтамасыз етiлген кез келген талаптар қанағаттандырылғанға дейiн, оның сатылуынан алынған сома есебiнен төленедi.
      4. Өз мiндеттемелерiн қамтамасыз етуге кеменi ұстап қалатын кеме жасау немесе кеме жөндеу ұйымы (мердiгер) оны мәжбүрлеу тәртiбiмен сату үшiн бepугe мiндеттi.
      Осы Кодекстiң 332-бабының 1-тармағына сәйкес, кемеге теңiз кепiлiмен қамтамасыз етiлген талаптар болған жағдайда кеме жөндеу ұйымында мұндай құқық аталған талаптар қанағаттандырылғаннан кейiн пайда болады.
      5. Кеменi немесе жасалып жатқан кеменi сатып алушы Қазақстан Республикасының азаматы немесе заңды тұлғасы болған жағдайда, кеме немесе жасалып жатқан кемеге меншiк құқығы Қазақстан Республикасының тиiстi тiзiлiмiнде осындай сатып алушының атына тiркелуге тиiс. Кеме немесе жасалып жатқан кемеге меншiк құқығы Қазақстан Республикасының тиiстi тiзiлiмiнде тiркелген және мұндай кеменi немесе жасалып жатқан кеменi сатып алушы шетелдiк азамат немесе шетелдiк заңды тұлға болған жағдайда, кеменi тiркеу органы не жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын тiркеу органы осындай сатып алушыға кеменiң Теңiз кемелерiнiң мемлекеттiк кеме тiзiлiмiнен, кеме кiтабынан шығарып тасталғаны туралы немесе кеменi немесе жасалып жатқан кемеге меншiк құқығын шет мемлекеттiң тиiстi тiзiлiмiнде тiркеу мақсатында, жасалып жатқан кемеге меншiк құқығының жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiнен шығарып тасталғаны туралы куәлiк беруге мiндеттi.

       342-бап. Кеме ипотекасының тоқтатылуы

      1. Кеме ипотекасы:
      1) кепiлмен қамтамасыз етiлген мiндеттеме тоқтатылған;
      2) кеме немесе жасалып жатқан кеме конкурстық сауда-саттық (тендер, аукцион) арқылы сатылған жағдайларда, сондай-ақ оны сату мүмкiн болмай шыққан жағдайда;
      3) кеме немесе жасалып жатқан кеме ипотекасының кепiл ұстаушысы теңiздегi сақтандыру шартына сәйкес, кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң опат болуына байланысты тиесiлi сақтандыру төлемiне өз талабын жүзеге асыра алатын жағдайларды қоспағанда, кеме немесе жасалып жатқан кеме опат болған жағдайларда тоқтатылады.
      2. Осы баптың 1-тармағында көзделген жағдайларда кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын тоқтату туралы дәлелдемелер табыс етiлген кезде, тiркеу органы тиiстi кемелер тiзiлiмiне немесе жасалып жатқан кемелер тiзiлiмiне кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасын тоқтату туралы жазба жасайды.

6-параграф. Кеме экипажы

      343-бап. Кеме экипажының құрамы

      1. Кеме экипажының құрамына кеме капитаны, кеменiң командалық құрамының басқа да адамдары мен кеме командасы кiредi.
      2. Кеменiң командалық құрамына кеме капитанының көмекшiлерi, механиктер, электр механиктерi, радиомамандар мен дәрiгерлер енедi. Уәкiлеттi орган басқа мамандарды да кеменiң командалық құрамына енгiзуi мүмкін.
      3. Кеме командасы кеменiң командалық құрамына жатқызылмайтын адамдардан тұрады.

       344-бап. Кеме экипажының ең аз құрамы

      1. Әрбiр кеменiң бортында экипаж болуға, оның құрамы кеменiң жүзу қауiпсiздiгi мен қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету үшiн кеме экипажының ең аз құрамына қойылатын талаптарға сай болуға тиiс.
      2. Кеменiң үлгiсi мен арналған мақсатына, сондай-ақ оның жүзу ауданы мен жүрген жерiне қарай экипаждың ең аз құрамын уәкiлеттi орган белгiлейдi.
      3. Кеменiң жүзу қауiпсiздiгi мен қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ететiн экипаждың ең аз құрамы туралы куәліктi кеменi мемлекеттiк тiркеу жүзеге асырылған теңiз портының капитаны бередi.

       345-бап. Кеме экипажының мүшелерiне қойылатын талаптар

      1. Кеме экипажы мүшелерiнiң қызметтерiн атқаруға Қазақстан Республикасының Үкiметi бекiткен кеме экипажының мүшелерiн дипломдау ережелерiне сәйкес тиiстi бiлiктiлiгi бар адамдар жiберiледi.
      2. Кемеде жұмыс iстеуге өздерiнiң денсаулық жағдайы бойынша осындай жұмысқа жарамдылығын куәландыратын куәлiктерi бар адамдар жiберiледi.

       346-бап. Кеме экипажы мүшелерiнiң азаматтығы

      1. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзетiн кеме экипажының құрамына Қазақстан Республикасының азаматтарынан басқа, шетелдiктер және азаматтығы жоқ адамдар кiруi мүмкiн. Шетелдiктер және азаматтығы жоқ адамдар кеме капитаны, капитанның аға көмекшiсi және аға механик лауазымдарын атқара алмайды.
      2. Шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдар кеме экипажы құрамына кiре алатын жағдайларды Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес уәкiлеттi орган айқындайды.

       347-бап. Кемедегі еңбек қатынастары

      Кеме экипажының мүшелерiн жұмысқа алу тәртiбi, олардың құқықтары мен мiндеттерi, еңбек және ақы төлеу жағдайлары, сондай-ақ оларды жұмысынан босатудың тәртiбi мен негiздемесi Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңдарымен, осы Кодекспен және өзге де нормативтiк құқықтық актiлермен белгiленедi.

       348-бап. Кеме экипажы мүшелерiнiң отанына оралуы

      1. Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде еңбек мiндеттерiн атқарушы кеме экипажы мүшелерiнiң:
      1) жеке еңбек шартының қолданылу мерзiмi бiткен;
      2) Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңдарына сәйкес кеме иесiнiң немесе кеме экипажы мүшесiнiң бастамасымен жеке еңбек шарты бұзылған;
      3) Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңнамасында көзделген тәртiппен кеме капитаны қызметтiк мiндеттерiн атқарудан шеттеткен;
      4) кеме апатқа ұшыраған;
      5) кемеден тыс емдеудi талап ететiн аурумен ауырған;
      6) кеме иесiнiң банкроттық, кеменi сату немесе мемлекеттiң кеменi тiркеудi өзгертуi салдарынан өзiнiң кеме экипажының мүшелерiне қатысты Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңдары мен еңбек шарттарында көзделген мiндеттерiн орындауы мүмкiн болмаған;
      7) экипаж мүшелерiнiң келiсiмiнсiз кеме соғыс қимылдары аймағына немесе эпидемиологиялық қауiптi аймаққа жiберiлген жағдайда отанына оралуға құқығы бар.
      2. Кеме экипажы мүшесiнiң тiлегi бойынша:
      1) өзi тұратын мемлекетке;
      2) өзi кемеге жұмысқа алынған портқа;
      3) жеке еңбек шартын жасау кезiнде көрсетiлген басқа пунктке қайтып оралуы жүзеге асырылады.
      3. Кеме иесi отанына оралтуды тиiсiнше әрi тез ұйымдастыруға мiндеттi. Отанына оралу әуе көлiгiмен, ал ол болмаған кезде немесе тараптардың келiсiмi бойынша, көлiктiң өзге де түрлерiмен жүзеге асырылады.
      4. Отанына оралу шығындарын кеме иесi көтередi. Кеме экипажы мүшелерiнiң отанына оралу шығындары:
      1) оралу орнына дейiнгi жолақы құнын;
      2) экипаж мүшесi кеменi тастап шыққан кезден бастап, экипаж мүшесi отанына оралу орнына жеткен кезге дейiнгi тамағы мен тұрағының құнын;
      3) егер қажет болса, экипаж мүшесi денсаулық жағдайы бойынша отанына оралу орнына баруға жарамды болғанға дейiнгi экипаж мүшесiнiң емделу құнын;
      4) отанына оралу орнына дейiн отыз килограмм багаж алып жүрудi;
      5) экипаж мүшесi кеменi тастап шыққан кезден бастап, кеме экипажының мүшесi отанына оралу орнына жеткен кезге дейiнгi жеке еңбек шарты бойынша төлемдi қамтиды.
      5. Экипаж мүшесiнiң отанына оралуын туғызған себептер оның еңбек мiндеттерiн орындау кезiндегi өз кiнәсiнен туындаған жағдайда не кеме экипажы мүшесiнiң бастамасы бойынша жеке еңбек шарты бұзылған жағдайда оның отанына оралуына жұмсалған шығындарды кеме иесiнiң өтеткiзiп алуға құқығы бар.

       349-бап. Кеме иесiнiң мiндеттерi

      1. Кеме иесi экипаж мүшелерi кемеде болған уақытта оларды:
      1) қауiпсiз еңбек жағдайларымен;
      2) денсаулығын сақтаумен және медициналық көмекпен;
      3) құтқару құралдарының болуымен;
      4) азық-түлiкпен және сумен iркiлiссiз жабдықтаумен;
      5) демалу, тамақтану, емделу, мәдени және тұрмыстық қызмет көрсетiлуi үшiн санитариялық-гигиеналық талаптарға сай келетiн орындармен қамтамасыз етуге мiндеттi.
      2. Кеме иесi кеме экипажы мүшелерiнiң еңбек мiндеттерiн атқаруы кезiнде олардың өмiрi мен денсаулығына зиян келтiрiлгенi үшiн мiндеттi сақтандыру түрлерiн реттейтiн заңнамалық актiлерге сәйкес жауапкершiлiгiн сақтандыруға мiндеттi.
      3. Кеме ұшыраған оқиғаның салдарынан экипаж мүшесiнiң мүлкi жойылған немесе зақымданған жағдайда кеме иесi экипаж мүшесiне келтiрiлген залалды өтеуге мiндеттi. Кеме ұшыраған оқиғаға кiнәлi экипаж мүшесiнiң мүлкiне келтiрiлген залал өтелуге жатпайды.
      4. Кеме иесi оның кемелерi ұшыраған авариялық жағдайларды тексеру кезiнде көмек көрсетуге мiндеттi.

       350-бап. Кеме капитаны

      1. Кеме капитанына кеменi басқару соның iшiнде кеме жүргiзу кеменiң жүзу қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету, қоршаған ортаны қорғау, кемедегі тәртiптi сақтау, кемеге, кемедегi адамдар мен жүкке зиян келтiрудi болғызбау жөнiнде шаралар қолдану жүктеледi.
      2. Кеме иесi, жүк иесi немесе олардың заңды өкiлдерi болмағанда, кеме, жүк немесе жүзу жөнiнен қажетті мәмiлелер жасалған кезде, сондай-ақ кемедегi мүлiкке қатысты талап қою жасалған жағдайда кеме капитаны кеме иесi мен жүк иесiнiң өкiлi болып табылады.
      3. Кеме капитанының қызметтiк мiндеттерiн орындауына кедергi болатын ерекше жағдайларда (қайтыс болуы, ауыруы және өзге де жағдайларда) кеме капитанының мiндеттерi кеме иесiнiң тиiстi өкiмi алынғанға дейiн кеме капитанының аға көмекшiсiне жүктеледi.

       351-бап. Кеме капитанының құқықтары

      Капитан өз өкiлеттiктерi шегiнде:
      1) кемедегi барлық адамдар орындауға тиiстi өкiм беруге;
      2) кеменiң опат болу қатерi төнген жағдайда, кеме экипажы жолаушылардың қауiпсiздiгін қамтамасыз ету жөнiнде барлық шараларды қолданғаннан кейiн, экипаж мүшелерiнiң кемеден кетуiне рұқсат етуге;
      3) экипаж мүшелерiне Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңдарына сәйкес көтермелеудi қолдануға және жаза қолдануға;
      4) экипаж мүшелерiн қызметтiк мiндеттерiн атқарудан шеттетуге;
      5) кеменiң және (немесе) ондағы адамдар мен мүлiктiң қауiпсiздiгiне қатер төндiретiн адамды, соның iшiнде жұқпалы аурулар жұқтырады деп сезiк келтiрiлген адамды мiндеттi түрде оқшаулауға;
      6) Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында көзделген қылмыс жасады деп сезiк келтiрiлген адамды ұстауға және оны Қазақстан Республикасының кеме кiретiн бiрiншi портындағы құзыреттi органдарға беру үшiн арнайы бейiмделген орында ұстауға;
      7) егер Қазақстан Республикасы бекiткен халықаралық шартта көзделсе, Қазақстан Республикасының азаматын, сондай-ақ тұрақты тұрғылықты жерi Қазақстан Республикасы болып табылатын азаматтығы жоқ адамдарды қоспағанда, кеменiң теңiзде жүзу қауiпсiздiгiне қарсы бағытталған қылмыс жасады деп сезiк келтiрiлген адамды шет мемлекеттiң құзыреттi органдарына беруге;
      8) қажет болған жағдайда азаматтың өсиетiн куәландыруға құқылы, ол Қазақстан Республикасының нотариат туралы заңдарына сәйкес нотариаттың куәландыруына теңестiрiледi. Өсиеттi куәландырған кеме капитаны өсиет куәландырылған күннен бастап он күн iшiнде, ал егер бұл дәлелдi себептермен мүмкiн болмаса, осындай мүмкiндiк тууына қарай куәландырылған өсиеттiң бiр данасын өсиет қалдырушының тұрақты тұрғылықты жерi бойынша нотариустың сақтауына беруге мiндеттi;
      9) Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңдарына сәйкес куәлар қойған қолдың шын өз қолдары екенiн куәландыруға құқылы.

       352-бап. Кеме капитанының мiндеттерi

      1. Кеме капитаны:
      1) осы Кодекстiң 448-бабына сәйкес кеме иесi мен кеменi жалдаушының өкiмдерiн орындауға;
      2) егер көмек көрсету өз кемесiне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулi қауiп төндiрiлмей жасалатын болса, теңiзде апатқа ұшыраған адамға көмек көрсетуге;
      3) кемелер соқтығысқан жағдайда, егер қолданылатын шараларды өз кемесiне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулi қауiп төндiрмей жасау мүмкiн болса, екiншi кеменi құтқару үшiн тиiстi шаралар қолданып, мүмкiн болған жағдайда өз кемелерiнiң атауларын, олар тiркелген порттарды, сондай-ақ шыққан және баратын порттарын хабарлауға;
      4) кеме бортындағы адамға шұғыл медициналық көмек қажет болған жағдайда, ол көмектi кеме теңiзде жүрген кезде көрсету мүмкiн болмаса, мұндай жағдайды кеме иесiне хабарлап, ең жақын портқа кiруге немесе ондай адамды ең жақын портқа жеткiзу жөнiнде шаралар қолдануға; кеме шетелдiк портқа кiрген немесе әлгiндей адам шетелдiк портқа жеткiзiлген жағдайда Қазақстан Республикасының консулдық мекемесiне де хабарлауға;
      5) шығатын порт немесе баратын порт ауданында не кеме жүрiп өтуге тиiстi ауданда соғыс қимылдары жүрiп жатқан жағдайларда, сондай-ақ соғыс қаупi бар өзге де жағдайларда кемедегi адамдардың қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету, кеменiң опат болуы мен басып алынуын болғызбау, кеме құжаттарының, жүктiң және өзге де мүлiктiң сақталуы жөнiнде барлық шараларды қолдануға;
      6) кеменiң опат болу қаупi төнген жағдайда кемедегi жолаушылардың қауiпсiздiгiн және кеме құжаттары мен өзге де құжаттардың сақталуын қамтамасыз ету жөнiнде шаралар қолдануға;
      7) кеменiң опат болу қаупi төнген жағдайда, кеме экипажы жолаушылардың қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету жөнiндегi барлық шараларды қолданғаннан кейiн кемеден ең соңынан кетуге;
      8) қажет болған жағдайда осы Кодекстiң 359-бабының 6) тармақшасында аталған адамды анықтау материалдарын берiп, Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туын көтерiп жүзiп жүрген басқа кемемен Қазақстан Республикасына жiберуге;
      9) iс жүзiне асыруға болатын жағдайда кеме шет мемлекеттiң аумақтық суларына кiргенге дейiн оның құзыреттi органдарына осы Кодекстiң 359-бабының 7) тармақшасында аталған адамды өзiнiң оларға беру ниетi және оны берудiң себептерi туралы хабар жiберуге, сондай-ақ аталған органдарға қолда бар дәлелдемелердi беруге;
      10) кеме Қазақстан Республикасының портында болған кезде Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында көзделген қылмыс белгiлерi байқалған жағдайда, ол туралы құқық қорғау органдарына дереу хабарлауға;
      11) алыста жүзiп жүрген кемеде Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында көзделген қылмыс белгiлерi байқалған жағдайда Қазақстан Республикасының қылмыстық iс жүргiзу заңдарына сәйкес анықтау органының функцияларын атқаруға;
      12) кеме журналына азаматтың туу немесе қайтыс болу фактiлерi туралы жазба жасауға;
      13) азамат қайтыс болған жағдайда жұбайына (зайыбына) не жақын туыстарының бiрiне хабарлауға, сондай-ақ өлген адамның кемедегi мәйiтi мен мүлкiнiң сақталуын қамтамасыз етiп, оларды Қазақстан Республикасының кеме кiретiн алғашқы портының капитанына тiзбеге сәйкес беруге;
      14) карантиндiк немесе ерекше қауiптi жұқпалы ауру деген сезiк болған жағдайда өлген адамның немесе жануардың мәйiтiн зарарсыздандыру жөнiнде шаралар қолдануға;
      15) өлген адамның мәйiтiн сақтау және отанына жiберу жөнiнде шаралар қолдануға мiндеттi. Мұндай мүмкiндiк болмаған жағдайда өлген адамның мәйiтiн жерге көмуге немесе оны кремациялап, күл салынған сауытты оның отанына жiберуге мiндеттi;
      16) кеме иесiне авариялық жағдай туралы хабарлауға, уәкiлеттi орган бекiткен кемелер ұшыраған авариялық жағдайларды тексеру ережесiне сәйкес алдын ала тексеру жүргiзуге және кеме не оның экипажы бiрiншi қазақстандық портқа келгеннен кейiн үш тәулiк iшiнде порт капитанына авариялық жағдай туралы егжей-тегжейлi хабарламаны, кеме құжаттарынан үзiндi-көшiрмелердi, қатысы бар адамдар мен куәлердiң түсiнiктемелерiн беруге мiндеттi.
      Қажет болған кезде өзi жазатын таспаларды, олардың мағынасы таратылып жазылған шифрларын, жүзу жолы көрсетiлген жол картасын, маневрлеу схемасын, зақымданулардың схемалары мен сызбаларын, басқа да қажеттi құжаттарды табыс етуге мiндеттi.
      Кеме ұзақ уақыт бойы ашық теңiзде жүзуге тиiс болып және өлген адамның мәйiтiн сақтау мүмкiн болмаған ерекше жағдайда, өлген адамның мәйiтi тиiстi акт жасалып, теңiз ғұрыптарына сәйкес теңiзге тасталуы керек.
      2. Кеме капитаны осы баптың 1-тармағының 2) тармақшасында белгiленген мiндеттердi бұзғаны үшiн Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес жауапты болады.

7-параграф. Теңiз порты

      353-бап. Теңiз порттарының құқықтық мәртебесi мен түрлерi

      1. Теңiз портының құқықтық мәртебесi осы Кодекспен, өзге де нормативтiк құқықтық актiлермен айқындалады.
      2. Теңiз порттары:
      1) мемлекеттiң;
      2) азаматтардың және мемлекеттiк емес заңды тұлғалардың меншiгiнде болуы мүмкiн.
      Халықаралық маңызды мәртебесi бар теңiз порттары тек мемлекеттiк меншiкте ғана бола алады.
      Халықаралық маңызы бар теңiз портының мәртебесiн Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
      3. Теңiз порттары жалпыға ортақ пайдалану объектiлерi болып табылады және мақсатына қарай - сауда порттары және мамандандырылған порттар (балық, мұнай және басқалар) болып бөлiнедi.
      4. Теңiз порты үшiн жер учаскелерiн беру, сондай-ақ бұл учаскелердi алып қою Қазақстан Республикасының жер заңнамасында белгiленген тәртiппен жүргiзiледi.
      5. Мемлекеттiк маңызы бар, Қазақстан Республикасының Үкiметi анықтайтын теңiз порттарын салу, қайта жаңғырту үшiн жер учаскелерi Қазақстан Республикасының жер заңнамасында белгiленген тәртiппен меншiк иесiнен немесе жер пайдаланушыдан алып қо